២២. បព្ពជ្ជាវិនិច្ឆយកថា

១២៣. បព្ពជ្ជាតិ ឯត្ថ បន បព្ពជ្ជាបេក្ខំ កុលបុត្តំ បព្ពាជេន្តេន យេ បាឡិយំ ‘‘ន ភិក្ខវេ បញ្ចហិ អាពាធេហិ ផុដ្ឋោ បព្ពាជេតព្ពោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ៨៩) បដិក្ខិត្តា បុគ្គលា, តេ វជ្ជេត្វា បព្ពជ្ជាទោសវិរហិតោ បុគ្គលោ បព្ពាជេតព្ពោ. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ (មហាវ. អដ្ឋ. ៨៨) – កុដ្ឋំ គណ្ឌោ កិលាសោ សោសោ អបមារោតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ អាពាធេហិ ផុដ្ឋោ ន បព្ពាជេតព្ពោ, បព្ពាជេន្តោ បន ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ ‘‘យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តត្តា. តត្ថ កុដ្ឋន្តិ រត្តកុដ្ឋំ វា ហោតុ កាឡកុដ្ឋំ វា, យំ កិញ្ចិ កិដិភទទ្ទឧកច្ឆុអាទិប្បភេទម្បិ សព្ពំ កុដ្ឋមេវាតិ វុត្តំ. តញ្ចេ នខបិដ្ឋិប្បមាណម្បិ វឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតំ ហោតិ, ន បព្ពាជេតព្ពោ. សចេ បន និវាសនបាវុរណេហិ បកតិបដិច្ឆន្នដ្ឋានេ នខបិដ្ឋិប្បមាណំ អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតំ ហោតិ, វដ្ដតិ. ‘‘មុខេ បន ហត្ថបាទបិដ្ឋីសុ វា សចេបិ អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតំ, នខបិដ្ឋិតោ ច ខុទ្ទកតរម្បិ ន វដ្ដតិយេវា’’តិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ. តិកិច្ឆាបេត្វា បព្ពាជេន្តេនបិ បកតិវណ្ណេ ជាតេយេវ បព្ពាជេតព្ពោ, គោធាបិដ្ឋិសទិសចុណ្ណឱកិរណសរីរម្បិ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ.

គណ្ឌោតិ មេទគណ្ឌោ វា ហោតុ អញ្ញោ វា, យោ កោចិ កោលដ្ឋិមត្តកោបិ ចេ វឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតោ គណ្ឌោ ហោតិ, ន បព្ពាជេតព្ពោ. បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ បន កោលដ្ឋិមត្តេ អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតេ វដ្ដតិ, មុខាទិកេ អប្បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតេបិ ន វដ្ដតិ. តិកិច្ឆាបេត្វា បព្ពាជេន្តេនបិ សរីរំ សច្ឆវិំ ការាបេត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. ឧណ្ណិគណ្ឌា នាម ហោន្តិ គោថនកា វិយ អង្គុលិកា វិយ ច តត្ថ តត្ថ លម្ពន្តិ, ឯតេបិ គណ្ឌាយេវ, តេសុ សតិ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ. ទហរកាលេ ខីរបីឡកា យោព្ពន្នកាលេ ច មុខេ ខរបីឡកា នាម ហោន្តិ, មហល្លកកាលេ នស្សន្តិ, ន តា គណ្ឌសង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ, តាសុ សតិ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. អញ្ញា បន សរីរេ ខរបីឡកា នាម, អបរា បទុមកណ្ណិកា នាម ហោន្តិ, អញ្ញា សាសបពីជកា នាម សាសបមត្តាយេវ សកលសរីរំ ផរន្តិ, សព្ពា កុដ្ឋជាតិកាវ, តាសុ សតិ ន បព្ពាជេតព្ពោ.

កិលាសោតិ ន ភិជ្ជនកំ ន បគ្ឃរណកំ បទុមបុណ្ឌរីកបត្តវណ្ណំ កុដ្ឋំ. យេន គុន្នំ វិយ សពលំ សរីរំ ហោតិ, តស្មិំ កុដ្ឋេ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សោសោតិ សោសព្យាធិ. តស្មិំ សតិ ន បព្ពាជេតព្ពោ. អបមារោតិ បិត្តុម្មាទោ វា យក្ខុម្មាទោ វា. តត្ថ បុព្ពវេរិកេន អមនុស្សេន គហិតោ ទុត្តិកិច្ឆោ ហោតិ, អប្បមត្តកេបិ បន អបមារេ សតិ ន បព្ពាជេតព្ពោ.

១២៤. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, រាជភដោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៩០) វចនតោ រាជភដោបិ ន បព្ពាជេតព្ពោ. ឯត្ថ ច អមច្ចោ វា ហោតុ មហាមត្តោ វា សេវកោ វា កិញ្ចិ ឋានន្តរំ បត្តោ វា អប្បត្តោ វា, យោ កោចិ រញ្ញោ ភត្តវេតនភដោ, សព្ពោ រាជភដោតិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, សោ ន បព្ពាជេតព្ពោ. តស្ស បន បុត្តនត្តភាតុកា យេ រាជតោ ភត្តវេតនំ ន គណ្ហន្តិ, តេ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. យោ បន រាជតោ លទ្ធំ និពទ្ធភោគំ វា មាសសំវច្ឆរបរិព្ពយំ វា រញ្ញោយេវ និយ្យាទេតិ, បុត្តភាតុកេ វា តំ ឋានំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា រាជានំ ‘‘ន ទានាហំ ទេវស្ស ភដោ’’តិ អាបុច្ឆតិ, យេន វា យំការណា វេតនំ គហិតំ, តំ កម្មំ កតំ ហោតិ, យោ វា ‘‘បព្ពជស្សូ’’តិ រញ្ញា អនុញ្ញាតោ ហោតិ, តម្បិ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ.

១២៥. ចោរោបិ ធជពន្ធោ ន បព្ពាជេតព្ពោ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ធជពន្ធោ ចោរោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៩១) វុត្តត្តា. តត្ថ ធជំ ពន្ធិត្វា វិយ វិចរតីតិ ធជពន្ធោ, មូលទេវាទយោ វិយ លោកេ បាកដោតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មា យោ គាមឃាតំ វា បន្ថទុហនំ វា នគរេ សន្ធិច្ឆេទាទិកម្មំ វា ករោន្តោ វិចរតិ, បញ្ញាយតិ ច ‘‘អសុកោ នាម ឥទំ ឥទំ ករោតី’’តិ, សោ ន បព្ពាជេតព្ពោ. យោ បន រាជបុត្តោ រជ្ជំ បត្ថេន្តោ គាមឃាតាទីនិ ករោតិ, សោ បព្ពាជេតព្ពោ. រាជានោ ហិ តស្មិំ បព្ពជិតេ តុស្សន្តិ, សចេ បន ន តុស្សន្តិ, ន បព្ពាជេតព្ពោ. បុព្ពេ មហាជនេ បាកដោ ចោរោ បច្ឆា ចោរកម្មំ បហាយ បញ្ច សីលានិ សមាទិយតិ, តញ្ចេ មនុស្សា ឯវំ ជានន្តិ, បព្ពាជេតព្ពោ. យេ បន អម្ពលពុជាទិចោរកា សន្ធិច្ឆេទាទិចោរា ឯវ វា អទិស្សមានា ថេយ្យំ ករោន្តិ, បច្ឆាបិ ‘‘ឥមិនា នាម ឥទំ កត’’ន្តិ ន បញ្ញាយន្តិ, តេបិ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ.

១២៦. ការភេទកោ បន ចោរោ ន បព្ពាជេតព្ពោ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ការភេទកោ ចោរោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៩២) វុត្តត្តា. តត្ថ ការោ វុច្ចតិ ពន្ធនាគារំ. ឥធ បន អន្ទុពន្ធនំ វា ហោតុ សង្ខលិកពន្ធនំ វា រជ្ជុពន្ធនំ វា គាមពន្ធនំ វា និគមពន្ធនំ វា នគរពន្ធនំ វា បុរិសគុត្តិ វា ជនបទពន្ធនំ វា ទីបពន្ធនំ វា, យោ ឯតេសុ យំ កិញ្ចិ ពន្ធនំ ភិន្ទិត្វា វា ឆិន្ទិត្វា វា មុញ្ចិត្វា វា វិវរិត្វា វា អបស្សមានានំ វា បលាយតិ, សោ ការភេទកោតិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តស្មា ឦទិសោ ការភេទកោ ចោរោ ទីបពន្ធនំ ភិន្ទិត្វា ទីបន្តរំ គតោបិ ន បព្ពាជេតព្ពោ. យោ បន ន ចោរោ, កេវលំ ហត្ថកម្មំ អករោន្តោ ‘‘ឯវំ នោ អបលាយន្តោ ករិស្សតី’’តិ រាជយុត្តាទីហិ ពទ្ធោ, សោ ការំ ភិន្ទិត្វា បលាតោបិ បព្ពាជេតព្ពោ. យោ បន គាមនិគមបដ្ដនាទីនិ កេណិយា គហេត្វា តំ អសម្បាទេន្តោ ពន្ធនាគារំ បវេសិតោ ហោតិ, សោបិ បលាយិត្វា អាគតោ ន បព្ពាជេតព្ពោ. យោបិ កសិកម្មាទីហិ ធនំ សម្បាទេត្វា ជីវន្តោ ‘‘និធានំ ឥមិនា លទ្ធ’’ន្តិ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរិត្វា កេនចិ ពន្ធាបិតោ ហោតិ, តំ តត្ថេវ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ, បលាយិត្វា គតំ បន គតដ្ឋានេ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ.

១២៧. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, លិខិតកោ ចោរោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៩៣) វចនតោ បន លិខិតកោ ចោរោ ន បព្ពាជេតព្ពោ. តត្ថ លិខិតកោ នាម យោ កោចិ ចោរិកំ វា អញ្ញំ វា គរុំ រាជាបរាធំ កត្វា បលាតោ, រាជា ច នំ បណ្ណេ វា បោត្ថកេ វា ‘‘ឥត្ថន្នាមោ យត្ថ ទិស្សតិ, តត្ថ គហេត្វា មារេតព្ពោ’’តិ វា ‘‘ហត្ថបាទាទីនិ អស្ស ឆិន្ទិតព្ពានី’’តិ វា ‘‘ឯត្តកំ នាម ទណ្ឌំ អាហរាបេតព្ពោ’’តិ វា លិខាបេតិ, អយំ លិខិតកោ នាម, សោ ន បព្ពាជេតព្ពោ.

១២៨. កសាហតោ កតទណ្ឌកម្មោបិ ន បព្ពាជេតព្ពោ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, កសាហតោ កតទណ្ឌកម្មោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៩៤) វចនតោ. ឯត្ថ បន យោ វចនបេសនាទីនិ អករោន្តោ ហញ្ញតិ, ន សោ កតទណ្ឌកម្មោ. យោ បន កេណិយា វា អញ្ញថា វា កិញ្ចិ គហេត្វា ខាទិត្វា បុន ទាតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អយមេវ តេ ទណ្ឌោ ហោតូ’’តិ កសាហិ ហញ្ញតិ, អយមេវ កសាហតោ កតទណ្ឌកម្មោ. សោ ច កសាហិ វា ហតោ ហោតុ អឌ្ឍទណ្ឌកាទីនំ វា អញ្ញតរេន, យាវ អល្លវណោ ហោតិ, ន តាវ បព្ពាជេតព្ពោ, វណេ បន បាកតិកេ កត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. សចេ បន ជាណូហិ វា កប្បរេហិ វា នាឡិកេរបាសាណាទីហិ វា ឃាតេត្វា មុត្តោ ហោតិ, សរីរេ ចស្ស គណ្ឋិយោ បញ្ញាយន្តិ, ន បព្ពាជេតព្ពោ, ផាសុកំ កត្វា ឯវ គណ្ឋីសុ សន្និសិន្នាសុ បព្ពាជេតព្ពោ.

១២៩. លក្ខណាហតោ បន កតទណ្ឌកម្មោ ន បព្ពាជេតព្ពោ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, លក្ខណហតោ កតទណ្ឌកម្មោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៩៥) វចនតោ. ឯត្ថបិ កតទណ្ឌកម្មភាវោ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យស្ស បន នលាដេ វា ឩរុអាទីសុ វា តត្តេន លោហេន លក្ខណំ អាហតំ ហោតិ, សោ សចេ ភុជិស្សោ, យាវ អល្លវណោ ហោតិ, តាវ ន បព្ពាជេតព្ពោ. សចេបិស្ស វណា រុឡ្ហា ហោន្តិ ឆវិយា សមបរិច្ឆេទា, លក្ខណំ ន បញ្ញាយតិ, តិមណ្ឌលំ និវត្ថស្ស ឧត្តរាសង្គេ កតេ បដិច្ឆន្នោកាសេ ចេ ហោតិ, បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ, អប្បដិច្ឆន្នោកាសេ ចេ, ន វដ្ដតិ.

១៣០. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥណាយិកោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៩៦) វចនតោ ឥណាយិកោបិ ន បព្ពាជេតព្ពោ. តត្ថ ឥណាយិកោ នាម យស្ស បិតិបិតាមហេហិ វា ឥណំ គហិតំ ហោតិ, សយំ វា ឥណំ គហិតំ ហោតិ, យំ វា អាឋបេត្វា មាតាបិតូហិ កិញ្ចិ គហិតំ ហោតិ, សោ តំ ឥណំ បរេសំ ធារេតីតិ ឥណាយិកោ. យំ បន អញ្ញេ ញាតកា អាឋបេត្វា កិញ្ចិ គណ្ហន្តិ, សោ ន ឥណាយិកោ. ន ហិ តេ តំ អាឋបេតុំ ឥស្សរា, តស្មា តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ, ឥតរំ ន វដ្ដតិ. សចេ បនស្ស ញាតិសាលោហិតា ‘‘មយំ ទស្សាម, បព្ពាជេថ ន’’ន្តិ ឥណំ អត្តនោ ភារំ ករោន្តិ, អញ្ញោ វា កោចិ តស្ស អាចារសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘បព្ពាជេថ នំ, អហំ ឥណំ ទស្សាមី’’តិ វទតិ, បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. តេសុ អសតិ ភិក្ខុនា តថារូបស្ស ឧបដ្ឋាកស្សបិ អារោចេតព្ពំ ‘‘សហេតុកោ សត្តោ ឥណបលិពោធេន ន បព្ពជតី’’តិ. សចេ សោ បដិបជ្ជតិ, បព្ពាជេតព្ពោ. សចេបិ អត្តនោ កប្បិយភណ្ឌំ អត្ថិ, ‘‘ឯតំ ទស្សាមី’’តិ បព្ពាជេតព្ពោ. សចេ បន នេវ ញាតកាទយោ បដិបជ្ជន្តិ, ន អត្តនោ ធនំ អត្ថិ, ‘‘បព្ពាជេត្វា ភិក្ខាយ ចរិត្វា មោចេស្សាមី’’តិ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បព្ពាជេតិ, ទុក្កដំ. បលាតោបិ អានេត្វា ទាតព្ពោ. នោ ចេ ទេតិ, សព្ពំ ឥណំ គីវា ហោតិ. អជានិត្វា បព្ពាជយតោ អនាបត្តិ, បស្សន្តេន បន អានេត្វា ឥណសាមិកានំ ទស្សេតព្ពោ, អបស្សន្តស្ស គីវា ន ហោតិ.

សចេ ឥណាយិកោ អញ្ញំ ទេសំ គន្ត្វា បុច្ឆិយមានោបិ ‘‘នាហំ កស្សចិ កិញ្ចិ ធារេមី’’តិ វត្វា បព្ពជតិ, ឥណសាមិកោ ច តំ បរិយេសន្តោ តត្ថ គច្ឆតិ, ទហរោ តំ ទិស្វា បលាយតិ, សោ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អយំ, ភន្តេ, កេន បព្ពាជិតោ, មម ឯត្តកំ នាម ធនំ គហេត្វា បលាតោ’’តិ វទតិ, ថេរេន វត្តព្ពំ ‘‘មយា, ឧបាសក, ‘អណណោ អហ’ន្តិ វទន្តោ បព្ពាជិតោ, កិំ ទានិ ករោមិ, បស្ស មេ បត្តចីវរ’’ន្តិ. អយំ តត្ថ សាមីចិ. បលាតេ បន គីវា ន ហោតិ. សចេ បន នំ ថេរស្ស សម្មុខាវ ទិស្វា ‘‘អយំ មម ឥណាយិកោ’’តិ វទតិ, ‘‘តវ ឥណាយិកំ ត្វមេវ ជានាហី’’តិ វត្តព្ពោ, ឯវម្បិ គីវា ន ហោតិ. សចេបិ សោ ‘‘បព្ពជិតោ អយំ ទានិ កុហិំ គមិស្សតី’’តិ វទតិ, ថេរេន ‘‘ត្វំយេវ ជានាហី’’តិ វត្តព្ពោ. ឯវម្បិស្ស បលាតេ គីវា ន ហោតិ. សចេ បន ថេរោ ‘‘កុហិំ ទានិ អយំ គមិស្សតិ, ឥធេវ អច្ឆតូ’’តិ វទតិ, សោ ចេ បលាយតិ, គីវា ហោតិ. សចេ សោ សហេតុកោ សត្តោ ហោតិ វត្តសម្បន្នោ, ថេរេន ‘‘ឦទិសោ អយ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. ឥណសាមិកោ ចេ ‘‘សាធូ’’តិ វិស្សជ្ជេតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ, ‘‘ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍំ ទេថា’’តិ វទតិ, ទាតព្ពំ. អបរេន សមយេន អតិអារាធកោ ហោតិ, ‘‘សព្ពំ ទេថា’’តិ វុត្តេបិ ទាតព្ពមេវ. សចេ បន ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីសុ កុសលោ ហោតិ ពហូបការោ ភិក្ខូនំ, ភិក្ខាចារវត្តេន បរិយេសិត្វាបិ ឥណំ ទាតព្ពមេវ.

១៣១. ទាសោបិ ន បព្ពាជេតព្ពោ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទាសោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៩៧) វចនតោ. តត្ថ ចត្តារោ ទាសា អន្តោជាតោ ធនក្កីតោ ករមរានីតោ សាមំ ទាសព្យំ ឧបគតោតិ. តត្ថ អន្តោជាតោ នាម ជាតិយា ទាសោ ឃរទាសិយា បុត្តោ. ធនក្កីតោ នាម មាតាបិតូនំ សន្តិកា បុត្តោ វា សាមិកានំ សន្តិកា ទាសោ វា ធនំ ទត្វា ទាសចារិត្តំ អារោបេត្វា កីតោ. ឯតេ ទ្វេបិ ន បព្ពាជេតព្ពា. បព្ពាជេន្តេន តត្ថ តត្ថ ចារិត្តវសេន អទាសេ កត្វា បព្ពាជេតព្ពា. ករមរានីតោ នាម តិរោរដ្ឋំ វិលោបំ វា កត្វា ឧបលាបេត្វា វា តិរោរដ្ឋតោ ភុជិស្សមានុសកានិ អាហរន្តិ, អន្តោរដ្ឋេយេវ វា កតាបរាធំ កិញ្ចិ គាមំ រាជា ‘‘វិលុម្បថា’’តិ ច អាណាបេតិ, តតោ មានុសកានិបិ អាហរន្តិ, តត្ថ សព្ពេ បុរិសា ទាសា, ឥត្ថិយោ ទាសិយោ. ឯវរូបោ ករមរានីតោ ទាសោ យេហិ អានីតោ, តេសំ សន្តិកេ វសន្តោ វា ពន្ធនាគារេ ពទ្ធោ វា បុរិសេហិ រក្ខិយមានោ វា ន បព្ពាជេតព្ពោ, បលាយិត្វា បន គតោ គតដ្ឋានេ បព្ពាជេតព្ពោ. រញ្ញា តុដ្ឋេន ‘‘ករមរានីតកេ មុញ្ចថា’’តិ វត្វា វា សព្ពសាធារណេន វា នយេន ពន្ធនមោក្ខេ កតេ បព្ពាជេតព្ពោវ.

សាមំ ទាសព្យំ ឧបគតោ នាម ជីវិតហេតុ វា អារក្ខហេតុ វា ‘‘អហំ តេ ទាសោ’’តិ សយមេវ ទាសភាវំ ឧបគតោ រាជូនំ ហត្ថិអស្សគោមហិំសគោបកាទយោ វិយ. តាទិសោ ទាសោ ន បព្ពាជេតព្ពោ. រញ្ញោ វណ្ណទាសីនំ បុត្តា ហោន្តិ អមច្ចបុត្តសទិសា, តេបិ ន បព្ពាជេតព្ពា. ភុជិស្សិត្ថិយោ អសញ្ញតា វណ្ណទាសីហិ សទ្ធិំ វិចរន្តិ, តាសំ បុត្តេ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. សចេ សយមេវ បណ្ណំ អារោបេន្តិ, ន វដ្ដតិ. ភដិបុត្តគណាទីនំ ទាសាបិ តេហិ អទិន្នា ន បព្ពាជេតព្ពា. វិហារេសុ រាជូហិ អារាមិកទាសា នាម ទិន្នា ហោន្តិ, តេបិ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ, ភុជិស្សេ កត្វា បន បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. មហាបច្ចរិយំ ‘‘អន្តោជាតធនក្កីតកេ អានេត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ‘អារាមិកេ ទេមា’តិ ទេន្តិ, តក្កំ សីសេ អាសិត្តកសទិសាវ ហោន្តិ, តេ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘អារាមិកំ ទេមាតិ កប្បិយវោហារេន ទេន្តិ, យេន កេនចិ វោហារេន ទិន្នោ ហោតុ, នេវ បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. ទុគ្គតមនុស្សា ‘‘សង្ឃំ និស្សាយ ជីវិស្សាមា’’តិ វិហារេ កប្បិយការកា ហោន្តិ, ឯតេ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. យស្ស មាតាបិតរោ ទាសា, មាតា ឯវ វា ទាសី, បិតា អទាសោ, តំ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ. យស្ស បន មាតា អទាសី, បិតា ទាសោ, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. ភិក្ខុស្ស ញាតកា វា ឧបដ្ឋាកា វា ទាសំ ទេន្តិ ‘‘ឥមំ បព្ពាជេថ, តុម្ហាកំ វេយ្យាវច្ចំ ករិស្សតី’’តិ, អត្តនោ វាស្ស ទាសោ អត្ថិ, ភុជិស្សោ កតោវ បព្ពាជេតព្ពោ. សាមិកា ទាសំ ទេន្តិ ‘‘ឥមំ បព្ពាជេថ, សចេ អភិរមិស្សតិ, អទាសោ. វិព្ភមិស្សតិ ចេ, អម្ហាកំ ទាសោវ ភវិស្សតី’’តិ, អយំ តាវកាលិកោ នាម, តំ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតីតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ. និស្សាមិកទាសោ ហោតិ, សោបិ ភុជិស្សោ កតោវ បព្ពាជេតព្ពោ. អជានន្តោ បព្ពាជេត្វា ឧបសម្បាទេត្វា វា បច្ឆា ជានន្តិ, ភុជិស្សំ កាតុមេវ វដ្ដតិ.

ឥមស្ស ច អត្ថស្ស បកាសនត្ថំ ឥទំ វត្ថុំ វទន្តិ – ឯកា កិរ កុលទាសី ឯកេន សទ្ធិំ អនុរាធបុរា បលាយិត្វា រោហណេ វសមានា បុត្តំ បដិលភិ, សោ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នកាលេ លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ អហោសិ. អថេកទិវសំ មាតរំ បុច្ឆិ ‘‘កិំ ឧបាសិកេ តុម្ហាកំ ភាតា វា ភគិនី វា នត្ថិ, ន កិញ្ចិ ញាតកំ បស្សាមី’’តិ. តាត, អហំ អនុរាធបុរេ កុលទាសី, តវ បិតរា សទ្ធិំ បលាយិត្វា ឥធ វសាមីតិ. សីលវា ភិក្ខុ ‘‘អសុទ្ធា កិរ មេ បព្ពជ្ជា’’តិ សំវេគំ លភិត្វា មាតរំ តស្ស កុលស្ស នាមគោត្តំ បុច្ឆិត្វា អនុរាធបុរំ អាគម្ម តស្ស កុលស្ស ឃរទ្វារេ អដ្ឋាសិ, ‘‘អតិច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេបិ នាតិក្កមិ. តេ អាគន្ត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘តុម្ហាកំ ឥត្ថន្នាមា ទាសី បលាតា អត្ថី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ’’. អហំ តស្សា បុត្តោ, សចេ មំ តុម្ហេ អនុជានាថ, បព្ពជ្ជំ លភាមិ, តុម្ហេ មយ្ហំ សាមិកាតិ. តេ ហដ្ឋតុដ្ឋា ហុត្វា ‘‘សុទ្ធា, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បព្ពជ្ជា’’តិ តំ ភុជិស្សំ កត្វា មហាវិហារេ វសាបេសុំ ចតូហិ បច្ចយេហិ បដិជគ្គន្តា. ថេរោ តំ កុលំ និស្សាយ វសមានោយេវ អរហត្តំ បាបុណីតិ.

១៣២. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ហត្ថច្ឆិន្នោ បព្ពាជេតព្ពោ. ន បាទច្ឆិន្នោ, ន ហត្ថបាទច្ឆិន្នោ, ន កណ្ណច្ឆិន្នោ, ន កណ្ណនាសច្ឆិន្នោ, ន អង្គុលិច្ឆិន្នោ, ន អឡច្ឆិន្នោ, ន កណ្ឌរច្ឆិន្នោ, ន ផណហត្ថកោ, ន ខុជ្ជោ, ន វាមនោ ន គលគណ្ឌី, ន លក្ខណាហតោ, ន កសាហតោ, ន លិខិតកោ, ន សីបទី, ន បាបរោគី, ន បរិសទូសកោ, ន កាណោ, ន កុណី, ន ខញ្ជោ, ន បក្ខហតោ, ន ឆិន្និរិយាបថោ, ន ជរាទុព្ពលោ, ន អន្ធោ, ន មូគោ, ន ពធិរោ, ន អន្ធមូគោ, ន អន្ធពធិរោ, ន មូគពធិរោ, ន អន្ធមូគពធិរោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១១៩) វចនតោ បន ហត្ថច្ឆិន្នាទយោបិ ន បព្ពាជេតព្ពា.

តត្ថ ហត្ថច្ឆិន្នោតិ យស្ស ហត្ថតលេ វា មណិពន្ធេ វា កប្បរេ វា យត្ថ កត្ថចិ ឯកោ វា ទ្វេ វា ហត្ថា ឆិន្នា ហោន្តិ. បាទច្ឆិន្នោតិ យស្ស អគ្គបាទេ វា គោប្ផកេសុ វា ជង្ឃាយ វា យត្ថ កត្ថចិ ឯកោ វា ទ្វេ វា បាទា ឆិន្នា ហោន្តិ. ហត្ថបាទច្ឆិន្នោតិ យស្ស វុត្តប្បការេនេវ ចតូសុ ហត្ថបាទេសុ ទ្វេ វា តយោ វា សព្ពេ វា ហត្ថបាទា ឆិន្នា ហោន្តិ. កណ្ណច្ឆិន្នោតិ យស្ស កណ្ណមូលេ វា កណ្ណសក្ខលិកាយ វា ឯកោ វា ទ្វេ វា កណ្ណា ឆិន្នា ហោន្តិ. យស្ស បន កណ្ណាវដ្ដេ ឆិជ្ជន្តិ, សក្កា ច ហោតិ សង្ឃាដេតុំ, សោ កណ្ណំ សង្ឃាដេត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. នាសច្ឆិន្នោតិ យស្ស អជបទកេ វា អគ្គេ វា ឯកបុដេ វា យត្ថ កត្ថចិ នាសា ឆិន្នា ហោតិ. យស្ស បន នាសិកា សក្កា ហោតិ សន្ធេតុំ, សោ តំ ផាសុកំ កត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. កណ្ណនាសច្ឆិន្នោ ឧភយវសេន វេទិតព្ពោ. អង្គុលិច្ឆិន្នោតិ យស្ស នខសេសំ អទស្សេត្វា ឯកា វា ពហូ វា អង្គុលិយោ ឆិន្នា ហោន្តិ. យស្ស បន សុត្តតន្តុមត្តម្បិ នខសេសំ បញ្ញាយតិ, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. អឡច្ឆិន្នោតិ យស្ស ចតូសុ អង្គុដ្ឋកេសុ អង្គុលិយំ វុត្តនយេនេវ ឯកោ វា ពហូ វា អង្គុដ្ឋកា ឆិន្នា ហោន្តិ. កណ្ឌរច្ឆិន្នោតិ យស្ស កណ្ឌរនាមកា មហាន្ហារូ បុរតោ វា បច្ឆតោ វា ឆិន្នា ហោន្តិ, យេសុ ឯកស្សបិ ឆិន្នត្តា អគ្គបាទេន វា ចង្កមតិ, មូលេន វា ចង្កមតិ, ន បាទំ បតិដ្ឋាបេតុំ សក្កោតិ.

ផណហត្ថកោតិ យស្ស វគ្គុលិបក្ខកា វិយ អង្គុលិយោ សម្ពទ្ធា ហោន្តិ, ឯតំ បព្ពាជេតុកាមេន អង្គុលន្តរិកាយោ ផាលេត្វា សព្ពំ អន្តរចម្មំ អបនេត្វា ផាសុកំ កត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. យស្សបិ ឆ អង្គុលិយោ ហោន្តិ, តំ បព្ពាជេតុកាមេន អធិកំ អង្គុលិំ ឆិន្ទិត្វា ផាសុកំ កត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. ខុជ្ជោតិ យោ ឧរស្ស វា បិដ្ឋិយា វា បស្សស្ស វា និក្ខន្តត្តា ខុជ្ជសរីរោ. យស្ស បន កិញ្ចិ កិញ្ចិ អង្គបច្ចង្គំ ឦសកំ វង្កំ, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. មហាបុរិសោ ឯវ ហិ ព្រហ្មុជុគត្តោ, អវសេសោ សត្តោ អខុជ្ជោ នាម នត្ថិ. វាមនោតិ ជង្ឃវាមនោ វា កដិវាមនោ វា ឧភយវាមនោ វា. ជង្ឃវាមនស្ស កដិតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋិមកាយោ រស្សោ ហោតិ, ឧបរិមកាយោ បរិបុណ្ណោ. កដិវាមនស្ស កដិតោ បដ្ឋាយ ឧបរិមកាយោ រស្សោ ហោតិ, ហេដ្ឋិមកាយោ បរិបុណ្ណោ. ឧភយវាមនស្ស ឧភោបិ កាយា រស្សា ហោន្តិ, យេសំ រស្សត្តា ភូតានំ វិយ បរិវដុមោ មហាកុច្ឆិឃដសទិសោ អត្តភាវោ ហោតិ, តំ តិវិធម្បិ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ.

គលគណ្ឌីតិ យស្ស កុម្ភណ្ឌំ វិយ គលេ គណ្ឌោ ហោតិ. ទេសនាមត្តមេវ ចេតំ, យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ បន បទេសេ គណ្ឌេ សតិ ន បព្ពាជេតព្ពោ. តត្ថ វិនិច្ឆយោ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ អាពាធេហិ ផុដ្ឋោ បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ៨៩) ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. លក្ខណាហតកសាហតលិខិតកេសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. សីបទីតិ ភារបាទោ វុច្ចតិ. យស្ស បាទោ ថូលោ ហោតិ សញ្ជាតបីឡកោ ខរោ, សោ ន បព្ពាជេតព្ពោ. យស្ស បន ន តាវ ខរភាវំ គណ្ហាតិ, សក្កា ហោតិ ឧបនាហំ ពន្ធិត្វា ឧទកអាវាដេ បវេសេត្វា ឧទកវាលិកាយ បូរេត្វា យថា សិរា បញ្ញាយន្តិ, ជង្ឃា ច តេលនាឡិកា វិយ ហោតិ, ឯវំ មិលាបេតុំ, តស្ស បាទំ ឦទិសំ កត្វា តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. សចេ បុន វឌ្ឍតិ, ឧបសម្បាទេន្តេនបិ តថា កត្វាវ ឧបសម្បាទេតព្ពោ. បាបរោគីតិ អរិសភគន្ទរបិត្តសេម្ហកាសសោសាទីសុ យេន កេនចិ រោគេន និច្ចាតុរោ អតេកិច្ឆរោគោ ជេគុច្ឆោ អមនាបោ, អយំ ន បព្ពាជេតព្ពោ.

១៣៣. បរិសទូសកោតិ យោ អត្តនោ វិរូបតាយ បរិសំ ទូសេតិ, អតិទីឃោ វា ហោតិ អញ្ញេសំ សីសប្បមាណនាភិប្បទេសោ, អតិរស្សោ វា ឧភយវាមនភូតរូបំ វិយ, អតិកាឡោ វា ឈាបិតក្ខេត្តេ ខាណុកោ វិយ, អច្ចោទាតោ វា ទធិតក្កាទីហិ បមជ្ជិតតម្ពលោហវណ្ណោ, អតិកិសោ វា មន្ទមំសលោហិតោ អដ្ឋិសិរាចម្មសរីរោ វិយ, អតិថូលោ វា ភារិយមំសោ មហោទរោ មហាភូតសទិសោ, អភិមហន្តសីសោ វា បច្ឆិំ សីសេ កត្វា ឋិតោ វិយ, អតិខុទ្ទកសីសោ វា សរីរស្ស អននុរូបេន អតិខុទ្ទកេន សីសេន សមន្នាគតោ, កូដកូដសីសោ វា តាលផលបិណ្ឌិសទិសេន សីសេន សមន្នាគតោ, សិខរសីសោ វា ឧទ្ធំ អនុបុព្ពតនុកេន សីសេន សមន្នាគតោ, នាឡិសីសោ វា មហាវេណុបព្ពសទិសេន សីសេន សមន្នាគតោ, កប្បសីសោ វា បព្ភារសីសោ វា ចតូសុ បស្សេសុ យេន កេនចិ បស្សេន ឱនតេន សីសេន សមន្នាគតោ, វណសីសោ វា បូតិសីសោ វា កណ្ណិកកេសោ វា បាណកេហិ ខាយិតកេទារេ សស្សសទិសេហិ តហិំ តហិំ ឧដ្ឋិតេហិ កេសេហិ សមន្នាគតោ, និល្លោមសីសោ វា ថូលថទ្ធកេសោ វា តាលហីរសទិសេហិ កេសេហិ សមន្នាគតោ, ជាតិបលិតេហិ បណ្ឌរកេសោ វា បកតិតម្ពកេសោ វា អាទិត្តេហិ វិយ កេសេហិ សមន្នាគតោ, អាវដ្ដសីសោ វា គុន្នំ សរីរេ អាវដ្ដសទិសេហិ ឧទ្ធគ្គេហិ កេសាវដ្ដេហិ សមន្នាគតោ, សីសលោមេហិ សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធភមុកលោមោ វា ជាលពទ្ធេន វិយ នលាដេន សមន្នាគតោ.

សម្ពទ្ធភមុកោ វា និល្លោមភមុកោ វា មក្កដភមុកោ វា អតិមហន្តក្ខិ វា អតិខុទ្ទកក្ខិ វា មហិំសចម្មេ វាសិកោណេន បហរិត្វា កតឆិទ្ទសទិសេហិ អក្ខីហិ សមន្នាគតោ, វិសមក្ខិ វា ឯកេន មហន្តេន, ឯកេន ខុទ្ទកេន អក្ខិនា សមន្នាគតោ, វិសមចក្កលោ វា ឯកេន ឧទ្ធំ, ឯកេន អធោតិ ឯវំ វិសមជាតេហិ អក្ខិចក្កេហិ សមន្នាគតោ, កេករោ វា គម្ភីរក្ខិ វា យស្ស គម្ភីរេ ឧទបានេ ឧទកតារកា វិយ អក្ខិតារកា បញ្ញាយន្តិ, និក្ខន្តក្ខិ វា យស្ស កក្កដស្សេវ អក្ខិតារកា និក្ខន្តា ហោន្តិ, ហត្ថិកណ្ណោ វា មហន្តាហិ កណ្ណសក្ខលីហិ សមន្នាគតោ, មូសិកកណ្ណោ វា ជតុកកណ្ណោ វា ខុទ្ទកាហិ កណ្ណសក្ខលីហិ សមន្នាគតោ, ឆិទ្ទមត្តកណ្ណោ វា យស្ស វិនា កណ្ណសក្ខលីហិ កណ្ណច្ឆិទ្ទមត្តមេវ ហោតិ, អវិទ្ធកណ្ណោ វា, យោនកជាតិកោ បន បរិសទូសកោ ន ហោតិ, សភាវោយេវ ហិ សោ តស្ស. កណ្ណភគន្ទរិកោ វា និច្ចបូតិនា កណ្ណេន សមន្នាគតោ, គណ្ឌកណ្ណោ វា សទា បគ្ឃរិតបុព្ពេន កណ្ណេន សមន្នាគតោ, ដង្កិតកណ្ណោ វា គោភត្តនាឡិកាយ អគ្គសទិសេហិ កណ្ណេហិ សមន្នាគតោ, អតិបិង្គលក្ខិ វា, មធុបិង្គលំ បន បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. និប្បខុមក្ខិ វា អស្សុបគ្ឃរណក្ខិ វា បុប្ផិតក្ខិ វា អក្ខិបាកេន សមន្នាគតក្ខិ វា.

អតិមហន្តនាសិកោ វា អតិខុទ្ទកនាសិកោ វា ចិបិដនាសិកោ វា មជ្ឈេ អប្បតិដ្ឋហិត្វា ឯកបស្សេ ឋិតវង្កនាសិកោ វា ទីឃនាសិកោ វា សុកតុណ្ឌសទិសាយ ជិវ្ហាយ លេហិតុំ សក្កុណេយ្យាយ នាសិកាយ សមន្នាគតោ, និច្ចំ បគ្ឃរិតសិង្ឃាណិកនាសោ វា, មហាមុខោ វា យស្ស បដង្គមណ្ឌូកស្សេវ មុខនិមិត្តំយេវ មហន្តំ ហោតិ, មុខំ បន លាពុសទិសំ អតិខុទ្ទកំ, ភិន្នមុខោ វា វង្កមុខោ វា មហាឱដ្ឋោ វា ឧក្ខលិមុខវដ្ដិសទិសេហិ ឱដ្ឋេហិ សមន្នាគតោ, តនុកឱដ្ឋោ វា ភេរិចម្មសទិសេហិ ទន្តេ បិទហិតុំ អសមត្ថេហិ ឱដ្ឋេហិ សមន្នាគតោ, មហាធរោដ្ឋោ វា តនុកឧត្តរោដ្ឋោ វា តនុកអធរោដ្ឋោ វា មហាឧត្តរោដ្ឋោ វា ឱដ្ឋឆិន្នកោ វា ឯឡមុខោ វា ឧប្បក្កមុខោ វា សង្ខតុណ្ឌកោ វា ពហិ សេតេហិ អន្តោ អតិរត្តេហិ ឱដ្ឋេហិ សមន្នាគតោ, ទុគ្គន្ធកុណបមុខោ វា, មហាទន្តោ វា អដ្ឋកទន្តសទិសេហិ ទន្តេហិ សមន្នាគតោ, អសុរទន្តោ វា ហេដ្ឋា វា ឧបរិ វា ពហិ និក្ខន្តទន្តោ, យស្ស បន សក្កា ហោតិ ឱដ្ឋេហិ បិទហិតុំ, កថេន្តស្សេវ បញ្ញាយតិ, នោ អកថេន្តស្ស, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. បូតិទន្តោ វា និទ្ទន្តោ វា អតិខុទ្ទកទន្តោ វា យស្ស បន ទន្តន្តរេ កលន្ទកទន្តោ វិយ សុខុមទន្តោ ហោតិ, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ.

មហាហនុកោ វា គោហនុសទិសេន ហនុនា សមន្នាគតោ, ទីឃហនុកោ វា ចិបិដហនុកោ វា អន្តោបវិដ្ឋេន វិយ អតិរស្សេន ហនុកេន សមន្នាគតោ, ភិន្នហនុកោ វា វង្កហនុកោ វា និម្មស្សុទាឋិកោ វា ភិក្ខុនីសទិសមុខោ, ទីឃគលោ វា ពកគលសទិសេន គលេន សមន្នាគតោ, រស្សគលោ វា អន្តោបវិដ្ឋេន វិយ គលេន សមន្នាគតោ, ភិន្នគលោ វា ភដ្ឋអំសកូដោ វា អហត្ថោ វា ឯកហត្ថោ វា អតិរស្សហត្ថោ វា អតិទីឃហត្ថោ វា ភិន្នឧរោ វា ភិន្នបិដ្ឋិ វា កច្ឆុគត្តោ វា កណ្ឌុគត្តោ វា ទទ្ទុគត្តោ វា គោធាគត្តោ វា យស្ស គោធាយ វិយ គត្តតោ ចុណ្ណានិ បតន្តិ. សព្ពញ្ចេតំ វិរូបករណំ សន្ធាយ វិត្ថារិតវសេន វុត្តំ, វិនិច្ឆយោ បនេត្ថ បញ្ចាពាធេសុ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

ភដ្ឋកដិកោ វា មហាអានិសទោ វា ឧទ្ធនកូដសទិសេហិ អានិសទមំសេហិ អច្ចុគ្គតេហិ សមន្នាគតោ, មហាឩរុកោ វា វាតណ្ឌិកោ វា មហាជាណុកោ វា សង្ឃដ្ដនជាណុកោ វា ទីឃជង្ឃោ វា យដ្ឋិសទិសជង្ឃោ, វិកដោ វា សង្ឃដ្ដោ វា ឧព្ពទ្ធបិណ្ឌិកោ វា, សោ ទុវិធោ ហេដ្ឋា ឱរុឡ្ហាហិ វា ឧបរិ អារុឡ្ហាហិ វា មហតីហិ ជង្ឃបិណ្ឌិកាហិ សមន្នាគតោ, មហាជង្ឃោ វា ថូលជង្ឃបិណ្ឌិកោ វា មហាបាទោ វា មហាបណ្ហិ វា បិដ្ឋិកបាទោ វា បាទវេមជ្ឈតោ ឧដ្ឋិតជង្ឃោ, វង្កបាទោ វា, សោ ទុវិធោ អន្តោ វា ពហិ វា បរិវត្តបាទោ, គណ្ឋិកង្គុលិ វា សិង្គិវេរផណសទិសាហិ អង្គុលីហិ សមន្នាគតោ, អន្ធនខោ វា កាឡវណ្ណេហិ បូតិនខេហិ សមន្នាគតោ, សព្ពោបិ ឯស បរិសទូសកោ. ឯវរូបោ បរិសទូសកោ ន បព្ពាជេតព្ពោ.

១៣៤. កាណោតិ បសន្នន្ធោ វា ហោតុ បុប្ផាទីហិ វា ឧបហតបសាទោ, ទ្វីហិ វា ឯកេន វា អក្ខិនា ន បស្សតិ, សោ ន បព្ពាជេតព្ពោ. មហាបច្ចរិយំ បន ឯកក្ខិកាណោ ‘‘កាណោ’’តិ វុត្តោ, ទ្វិអក្ខិកាណោ អន្ធេន សង្គហិតោ. មហាអដ្ឋកថាយំ ជច្ចន្ធោ ‘‘អន្ធោ’’តិ វុត្តោ. តស្មា ឧភយម្បិ បរិយាយេន យុជ្ជតិ. កុណីតិ ហត្ថកុណី វា បាទកុណី វា អង្គុលិកុណី វា, យស្ស ឯតេសុ ហត្ថាទីសុ យំ កិញ្ចិ វង្កំ បញ្ញាយតិ. ខញ្ជោតិ នតជាណុកោ វា ភិន្នជង្ឃោ វា មជ្ឈេ សំកុដិតបាទត្តា កុណ្ឋបាទកោ វា បិដ្ឋិបាទមជ្ឈេន ចង្កមន្តោ, អគ្គេ សំកុដិតបាទត្តា កុណ្ឋបាទកោ វា បិដ្ឋិបាទគ្គេន ចង្កមន្តោ, អគ្គបាទេនេវ ចង្កមនខញ្ជោ វា បណ្ហិកាយ ចង្កមនខញ្ជោ វា បាទស្ស ពាហិរន្តេន ចង្កមនខញ្ជោ វា បាទស្ស អព្ភន្តរេន ចង្កមនខញ្ជោ វា គោប្ផកានំ ឧបរិ ភគ្គត្តា សកលេន បិដ្ឋិបាទេន ចង្កមនខញ្ជោ វា. សព្ពោបេស ខញ្ជោយេវ, ន បព្ពាជេតព្ពោ.

បក្ខហតោតិ យស្ស ឯកោ ហត្ថោ វា បាទោ វា អទ្ធសរីរំ វា សុខំ ន វហតិ. ឆិន្និរិយាបថោតិ បីឋសប្បី វុច្ចតិ. ជរាទុព្ពលោតិ ជិណ្ណភាវេន ទុព្ពលោ អត្តនោ ចីវររជនាទិកម្មម្បិ កាតុំ អសមត្ថោ. យោ បន មហល្លកោបិ ពលវា ហោតិ, អត្តានំ បដិជគ្គិតុំ សក្កោតិ, សោ បព្ពាជេតព្ពោ. អន្ធោតិ ជច្ចន្ធោ វុច្ចតិ. មូគោតិ យស្ស វចីភេទោ ន បវត្តតិ, យស្សបិ បវត្តតិ, សរណគមនំ បន បរិបុណ្ណំ ភាសិតុំ ន សក្កោតិ, តាទិសំ មម្មនម្បិ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ. យោ បន សរណគមនមត្តំ បរិបុណ្ណំ ភាសិតុំ សក្កោតិ, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. ពធិរោតិ យោ សព្ពេន សព្ពំ ន សុណាតិ. យោ បន មហាសទ្ទំ សុណាតិ, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. អន្ធមូគាទយោ ឧភយទោសវសេន វុត្តា. យេសញ្ច បព្ពជ្ជា បដិក្ខិត្តា, ឧបសម្បទាបិ តេសំ បដិក្ខិត្តាវ. សចេ បន នេ សង្ឃោ ឧបសម្បាទេតិ, សព្ពេបិ សូបសម្បន្នា, ការកសង្ឃោ បន អាចរិយុបជ្ឈាយា ច អាបត្តិតោ ន មុច្ចន្តិ.

១៣៥. បណ្ឌកោ ឧភតោព្យញ្ជនកោ ថេយ្យសំវាសកោ តិត្ថិយបក្កន្តកោ តិរច្ឆានគតោ មាតុឃាតកោ បិតុឃាតកោ អរហន្តឃាតកោ លោហិតុប្បាទកោ សង្ឃភេទកោ ភិក្ខុនីទូសកោតិ ឥមេ បន ឯកាទស បុគ្គលា ‘‘បណ្ឌកោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១០៩) អាទិវចនតោ អភព្ពា, នេវ នេសំ បព្ពជ្ជា, ន ឧបសម្បទា ច រុហតិ, តស្មា ន បព្ពាជេតព្ពា ន ឧបសម្បាទេតព្ពា, ជានិត្វា បព្ពាជេន្តោ ឧបសម្បាទេន្តោ ច ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. អជានិត្វាបិ បព្ពាជិតា ឧបសម្បាទិតា ច ជានិត្វា លិង្គនាសនាយ នាសេតព្ពា.

តត្ថ បណ្ឌកោតិ អាសិត្តបណ្ឌកោ ឧសូយបណ្ឌកោ ឱបក្កមិកបណ្ឌកោ បក្ខបណ្ឌកោ នបុំសកបណ្ឌកោតិ បញ្ច បណ្ឌកា. តេសុ យស្ស បរេសំ អង្គជាតំ មុខេន គហេត្វា អសុចិនា អាសិត្តស្ស បរិឡាហោ វូបសម្មតិ, អយំ អាសិត្តបណ្ឌកោ. យស្ស បរេសំ អជ្ឈាចារំ បស្សតោ ឧសូយាយ ឧប្បន្នាយ បរិឡាហោ វូបសម្មតិ, អយំ ឧសូយបណ្ឌកោ. យស្ស ឧបក្កមេន ពីជានិ អបនីតានិ, អយំ ឱបក្កមិកបណ្ឌកោ. ឯកច្ចោ បន អកុសលវិបាកានុភាវេន កាឡបក្ខេ បណ្ឌកោ ហោតិ, ជុណ្ហបក្ខេ បនស្ស បរិឡាហោ វូបសម្មតិ, អយំ បក្ខបណ្ឌកោ. យោ បន បដិសន្ធិយំយេវ អភាវកោ ឧប្បន្នោ, អយំ ន បុំសកបណ្ឌកោ. តេសុ អាសិត្តបណ្ឌកស្ស ច ឧសូយបណ្ឌកស្ស ច បព្ពជ្ជា ន វារិតា, ឥតរេសំ តិណ្ណំ វារិតា. ‘‘តេសុបិ បក្ខបណ្ឌកស្ស យស្មិំ បក្ខេ បណ្ឌកោ ហោតិ, តស្មិំយេវស្ស បក្ខេ បព្ពជ្ជា វារិតា’’តិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ.

១៣៦. ឧភតោព្យញ្ជនកោតិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៦) ឥត្ថិនិមិត្តុប្បាទនកម្មតោ ច បុរិសនិមិត្តុប្បាទនកម្មតោ ច ឧភតោព្យញ្ជនមស្ស អត្ថីតិ ឧភតោព្យញ្ជនកោ. សោ ទុវិធោ ហោតិ ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកោ បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកោតិ. តត្ថ ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ឥត្ថិនិមិត្តំ បាកដំ ហោតិ, បុរិសនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ. បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកស្ស បុរិសនិមិត្តំ បាកដំ, ឥត្ថិនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ. ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ឥត្ថីសុ បុរិសត្តំ ករោន្តស្ស ឥត្ថិនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ ហោតិ, បុរិសនិមិត្តំ បាកដំ. បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកស្ស បុរិសានំ ឥត្ថិភាវំ ឧបគច្ឆន្តស្ស បុរិសនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ ហោតិ, ឥត្ថិនិមិត្តំ បាកដំ ហោតិ. ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកោ សយញ្ច គព្ភំ គណ្ហាតិ, បរញ្ច គណ្ហាបេតិ, បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកោ បន សយំ ន គណ្ហាតិ, បរំ បន គណ្ហាបេតីតិ ឥទមេតេសំ នានាករណំ. ឥមស្ស បន ទុវិធស្សបិ ឧភតោព្យញ្ជនកស្ស នេវ បព្ពជ្ជា អត្ថិ, ន ឧបសម្បទា.

១៣៧. ថេយ្យសំវាសកោតិ តយោ ថេយ្យសំវាសកា លិង្គត្ថេនកោ សំវាសត្ថេនកោ ឧភយត្ថេនកោតិ. តត្ថ យោ សយំ បព្ពជិត្វា វិហារំ គន្ត្វា ន ភិក្ខុវស្សានិ គណេតិ, ន យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនំ សាទិយតិ, ន អាសនេន បដិពាហតិ, ន ឧបោសថបវារណាទីសុ សន្ទិស្សតិ, អយំ លិង្គមត្តស្សេវ ថេនិតត្តា លិង្គត្ថេនកោ នាម. យោ បន ភិក្ខូហិ បព្ពាជិតោ សាមណេរោ សមានោ វិទេសំ គន្ត្វា ‘‘អហំ ទសវស្សោ វា វីសតិវស្សោ វា’’តិ មុសា វត្វា ភិក្ខុវស្សានិ គណេតិ, យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនំ សាទិយតិ, អាសនេន បដិពាហតិ, ឧបោសថបវអារណាទីសុ សន្ទិស្សតិ, អយំ សំវាសមត្តស្សេវ ថេនិតត្តា សំវាសត្ថេនកោ នាម. ភិក្ខុវស្សគណនាទិកោ ហិ សព្ពោបិ កិរិយភេទោ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘សំវាសោ’’តិ វេទិតព្ពោ. សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ‘‘ន មំ កោចិ ជានាតី’’តិ បុន ឯវំ បដិបជ្ជន្តេបិ ឯសេវ នយោ. យោ បន សយំ បព្ពជិត្វា វិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខុវស្សានិ គណេតិ, យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនំ សាទិយតិ, អាសនេន បដិពាហតិ, ឧបោសថបវារណាទីសុ សន្ទិស្សតិ, អយំ លិង្គស្ស ចេវ សំវាសស្ស ច ថេនិតត្តា ឧភយត្ថេនកោ នាម. អយំ តិវិធោបិ ថេយ្យសំវាសកោ អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ, បុន បព្ពជ្ជំ យាចន្តោបិ ន បព្ពាជេតព្ពោ.

១៣៨. ឯត្ថ ច អសម្មោហត្ថំ ឥទំ បកិណ្ណកំ វេទិតព្ពំ –

‘‘រាជទុព្ភិក្ខកន្តារ, រោគវេរិភយេន វា;

ចីវរាហរណត្ថំ វា, លិង្គំ អាទិយតីធ យោ.

‘‘សំវាសំ នាធិវាសេតិ, យាវ សោ សុទ្ធមានសោ;

ថេយ្យសំវាសកោ នាម, តាវ ឯស ន វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១១០);

តត្រាយំ វិត្ថារនយោ – ឥធេកច្ចស្ស រាជា កុទ្ធោ ហោតិ, សោ ‘‘ឯវំ មេ សោត្ថិ ភវិស្សតី’’តិ សយមេវ លិង្គំ គហេត្វា បលាយតិ. តំ ទិស្វា រញ្ញោ អារោចេន្តិ, រាជា ‘‘សចេ បព្ពជិតោ, ន តំ លព្ភា កិញ្ចិ កាតុ’’ន្តិ តស្មិំ កោធំ បដិវិនេតិ. សោ ‘‘វូបសន្តំ មេ រាជភយ’’ន្តិ សង្ឃមជ្ឈំ អនោសរិត្វាវ គិហិលិង្គំ គហេត្វា អាគតោ បព្ពាជេតព្ពោ. អថាបិ ‘‘សាសនំ និស្សាយ មយា ជីវិតំ លទ្ធំ, ហន្ទ ទានិ អហំ បព្ពជាមី’’តិ ឧប្បន្នសំវេគោ តេនេវ លិង្គេន អាគន្ត្វា អាគន្តុកវត្តំ ន សាទិយតិ, ភិក្ខូហិ បុដ្ឋោ វា អបុដ្ឋោ វា យថាភូតមត្តានំ អាវិកត្វា បព្ពជ្ជំ យាចតិ, លិង្គំ អបនេត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. សចេ បន សោ វត្តំ សាទិយតិ, បព្ពជិតាលយំ ទស្សេតិ, សព្ពំ បុព្ពេ វុត្តំ វស្សគណនាទិភេទំ វិធិំ បដិបជ្ជតិ, អយំ ន បព្ពាជេតព្ពោ.

ឥធ បនេកច្ចោ ទុព្ភិក្ខេ ជីវិតុំ អសក្កោន្តោ សយមេវ លិង្គំ គហេត្វា សព្ពបាសណ្ឌិយភត្តានិ ភុញ្ជន្តោ ទុព្ភិក្ខេ វីតិវត្តេ សង្ឃមជ្ឈំ អនោសរិត្វាវ គិហិលិង្គំ គហេត្វា អាគតោតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ.

អបរោ មហាកន្តារំ និត្ថរិតុកាមោ ហោតិ, សត្ថវាហោ ច បព្ពជិតេ គហេត្វា គច្ឆតិ. សោ ‘‘ឯវំ មំ សត្ថវាហោ គហេត្វា គមិស្សតី’’តិ សយមេវ លិង្គំ គហេត្វា សត្ថវាហេន សទ្ធិំ កន្តារំ និត្ថរិត្វា ខេមន្តំ បត្វា សង្ឃមជ្ឈំ អនោសរិត្វាវ គិហិលិង្គំ គហេត្វា អាគតោតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ.

អបរោ រោគភយេ ឧប្បន្នេ ជីវិតុំ អសក្កោន្តោ សយមេវ លិង្គំ គហេត្វា សព្ពបាសណ្ឌិយភត្តានិ ភុញ្ជន្តោ រោគភយេ វូបសន្តេ សង្ឃមជ្ឈំ អនោសរិត្វាវ គិហិលិង្គំ គហេត្វា អាគតោតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ.

អបរស្ស ឯកោ វេរិកោ កុទ្ធោ ហោតិ, ឃាតេតុកាមោ នំ វិចរតិ. សោ ‘‘ឯវំ មេ សោត្ថិ ភវិស្សតី’’តិ សយមេវ លិង្គំ គហេត្វា បលាយតិ. វេរិកោ ‘‘កុហិំ សោ’’តិ បរិយេសន្តោ ‘‘បព្ពជិត្វា បលាតោ’’តិ សុត្វា ‘‘សចេ បព្ពជិតោ, ន តំ លព្ភា កិញ្ចិ កាតុ’’ន្តិ តស្មិំ កោធំ បដិវិនេតិ. សោ ‘‘វូបសន្តំ មេ វេរិភយ’’ន្តិ សង្ឃមជ្ឈំ អនោសរិត្វាវ គិហិលិង្គំ គហេត្វា អាគតោតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ.

អបរោ ញាតិកុលំ គន្ត្វា សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ គិហី ហុត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ ឥធ នស្សិស្សន្តិ, សចេបិ ឥមានិ គហេត្វា វិហារំ គមិស្សាមិ, អន្តរាមគ្គេ មំ ‘ចោរោ’តិ គហេស្សន្តិ, យំនូនាហំ កាយបរិហារិយានិ កត្វា គច្ឆេយ្យ’’ន្តិ ចីវរាហរណត្ថំ និវាសេត្វា ច បារុបិត្វា ច វិហារំ គច្ឆតិ. តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា សាមណេរា ច ទហរា ច អព្ភុគ្គច្ឆន្តិ, វត្តំ ទស្សេន្តិ. សោ ន សាទិយតិ, យថាភូតមត្តានំ អាវិករោតិ. សចេ ភិក្ខូ ‘‘ន ទានិ មយំ តំ មុញ្ចិស្សាមា’’តិ ពលក្ការេន បព្ពាជេតុកាមា ហោន្តិ, កាសាយានិ អបនេត្វា បុន បព្ពាជេតព្ពោ. សចេ បន ‘‘នយិមេ មំ ហីនាយាវត្តភាវំ ជានន្តី’’តិ តំយេវ ភិក្ខុភាវំ បដិជានិត្វា សព្ពំ បុព្ពេ វុត្តំ វស្សគណនាទិភេទំ វិធិំ បដិបជ្ជតិ, អយំ ន បព្ពាជេតព្ពោ.

អបរោ មហាសាមណេរោ ញាតិកុលំ គន្ត្វា ឧប្បព្ពជិត្វា កម្មន្តានុដ្ឋានេន ឧព្ពាឡ្ហោ បុន ‘‘ទានិ អហំ សាមណេរោ ភវិស្សាមិ, ថេរោបិ មេ ឧប្បព្ពជិតភាវំ ន ជានាតី’’តិ តទេវ បត្តចីវរំ អាទាយ វិហារំ គច្ឆតិ, តមត្ថំ ភិក្ខូនំ ន អារោចេតិ, សាមណេរភាវំ បដិជានាតិ, អយំ ថេយ្យសំវាសកោយេវ, បព្ពជ្ជំ ន លភតិ. សចេបិស្ស លិង្គគ្គហណកាលេ ឯវំ ហោតិ ‘‘នាហំ កស្សចិ អារោចេស្សាមី’’តិ, វិហារញ្ច គតោ អារោចេតិ, គហណេនេវ ថេយ្យសំវាសកោ. អថាបិស្ស គហណកាលេ ‘‘អាចិក្ខិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, វិហារញ្ច គន្ត្វា ‘‘កុហិំ ត្វំ, អាវុសោ, គតោ’’តិ វុត្តោ ‘‘ន ទានិ មំ ឥមេ ជានន្តី’’តិ វញ្ចេត្វា នាចិក្ខតិ, ‘‘នាចិក្ខិស្សាមី’’តិ សហ ធុរនិក្ខេបេន អយម្បិ ថេយ្យសំវាសកោវ. សចេ បនស្ស គហណកាលេបិ ‘‘អាចិក្ខិស្សាមី’’តិ ហោតិ, វិហារំ គន្ត្វាបិ អាចិក្ខតិ, អយំ បុន បព្ពជ្ជំ លភតិ.

អបរោ ទហរសាមណេរោ មហន្តោ វា បន អព្យត្តោ. សោ បុរិមនយេនេវ ឧប្បព្ពជិត្វា ឃរេ វច្ឆកគោរក្ខណាទីនិ កម្មានិ កាតុំ ន ឥច្ឆតិ. តមេនំ ញាតកា តានិយេវ កាសាយានិ អច្ឆាទេត្វា ថាលកំ វា បត្តំ វា ហត្ថេ ទត្វា ‘‘គច្ឆ, សមណោវ ហោហី’’តិ ឃរា នីហរន្តិ. សោ វិហារំ គច្ឆតិ, នេវ នំ ភិក្ខូ ជានន្តិ ‘‘អយំ ឧប្បព្ពជិត្វា បុន សយមេវ បព្ពជិតោ’’តិ, នាបិ សយំ ជានាតិ ‘‘យោ ឯវំ បព្ពជតិ, សោ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ហោតី’’តិ. សចេ បន តំ បរិបុណ្ណវស្សំ ឧបសម្បាទេន្តិ, សូបសម្បន្នោ. សចេ បន អនុបសម្បន្នកាលេយេវ វិនយវិនិច្ឆយេ វត្តមានេ សុណាតិ ‘‘យោ ឯវំ បព្ពជតិ, សោ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ហោតី’’តិ, តេន ‘‘មយា ឯវំ កត’’ន្តិ ភិក្ខូនំ អាចិក្ខិតព្ពំ. ឯវំ បុន បព្ពជ្ជំ លភតិ. សចេ បន ‘‘ទានិ ន មំ កោចិ ជានាតី’’តិ នារោចេតិ, ធុរំ និក្ខិត្តមត្តេយេវ ថេយ្យសំវាសកោ.

ភិក្ខុ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ លិង្គំ អនបនេត្វា ទុស្សីលកម្មំ កត្វា វា អកត្វា វា បុន សព្ពំ បុព្ពេ វុត្តំ វស្សគណនាទិភេទំ វិធិំ បដិបជ្ជតិ, ថេយ្យសំវាសកោ ហោតិ. សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ សលិង្គេ ឋិតោ មេថុនំ បដិសេវិត្វា វស្សគណនាទិភេទំ វិធិំ អាបជ្ជន្តោ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ, បព្ពជ្ជាមត្តំ លភតិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯសោ ថេយ្យសំវាសកោ’’តិ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពំ.

ឯកោ ភិក្ខុ កាសាយេ សឧស្សាហោវ ឱទាតំ និវាសេត្វា មេថុនំ បដិសេវិត្វា បុន កាសាយានិ និវាសេត្វា វស្សគណនាទិភេទំ វិធិំ អាបជ្ជតិ, អយម្បិ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ, បព្ពជ្ជាមត្តំ លភតិ. សចេ បន កាសាយេ ធុរំ និក្ខិបិត្វា ឱទាតំ និវាសេត្វា មេថុនំ បដិសេវិត្វា បុន កាសាយានិ និវាសេត្វា វស្សគណនាទិភេទំ វិធិំ អាបជ្ជតិ, ថេយ្យសំវាសកោ ហោតិ. សាមណេរោ សលិង្គេ ឋិតោ មេថុនាទិអស្សមណករណធម្មំ អាបជ្ជិត្វាបិថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ. សចេបិ កាសាយេ សឧស្សាហោវ កាសាយានិ អបនេត្វា មេថុនំ បដិសេវិត្វា បុន កាសាយានិ និវាសេតិ, នេវ ថេយ្យសំវាសកោ ហោតិ. សចេ បន កាសាយេ ធុរំ និក្ខិបិត្វា នគ្គោ វា ឱទាតវត្ថោ វា មេថុនសេវនាទីហិ អស្សមណោ ហុត្វា កាសាយំ និវាសេតិ, ថេយ្យសំវាសកោ ហោតិ.

សចេ គិហិភាវំ បត្ថយមានោ កាសាយំ ឱវដ្ដិកំ កត្វា អញ្ញេន វា អាការេន គិហិនិវាសនេន និវាសេតិ ‘‘សោភតិ នុ ខោ មេ គិហិលិង្គំ, ន សោភតី’’តិ វីមំសនត្ថំ, រក្ខតិ តាវ. ‘‘សោភតី’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បន បុន លិង្គំ សាទិយន្តោ ថេយ្យសំវាសកោ ហោតិ. ឱទាតំ និវាសេត្វា វីមំសនសម្បដិច្ឆនេសុបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន និវត្ថកាសាវស្ស ឧបរិ ឱទាតំ និវាសេត្វា វីមំសតិ វា សម្បដិច្ឆតិ វា, រក្ខតិយេវ. ភិក្ខុនិយាបិ ឯសេវ នយោ. សាបិ គិហិភាវំ បត្ថយមានា សចេ កាសាយំ គិហិនិវាសនំ និវាសេតិ ‘‘សោភតិ នុ ខោ មេ គិហិលិង្គំ, ន សោភតី’’តិ វីមំសនត្ថំ, រក្ខតិយេវ. សចេ ‘‘សោភតី’’តិ សម្បដិច្ឆតិ, ន រក្ខតិ. ឱទាតំ និវាសេត្វា វីមំសនសម្បដិច្ឆនេសុបិ ឯសេវ នយោ. និវត្ថកាសាយស្ស បន ឧបរិ ឱទាតំ និវាសេត្វា វីមំសតុ វា សម្បដិច្ឆតុ វា, រក្ខតិយេវ.

សចេ កោចិ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ វស្សានិ អគណេត្វា បាឡិយម្បិ អដ្ឋត្វា ឯកបស្សេន គន្ត្វា មហាបេឡាទីសុ កដច្ឆុនា ឧក្ខិត្តេ ភត្តបិណ្ឌេ បត្តំ ឧបនាមេត្វា សេនោ វិយ មំសបេសិំ គហេត្វា គច្ឆតិ, ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ, ភិក្ខុវស្សានិ បន គណេត្វា គណ្ហន្តោ ថេយ្យសំវាសកោ ហោតិ. សយំ សាមណេរោវ សាមណេរបដិបាដិយា កូដវស្សានិ គណេត្វា គណ្ហន្តោ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ. ភិក្ខុ ភិក្ខុបដិបាដិយា កូដវស្សានិ គណេត្វា គណ្ហន្តោ ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ.

១៣៩. តិត្ថិយបក្កន្តកោតិ តិត្ថិយេសុ បក្កន្តោ បវិដ្ឋោតិ តិត្ថិយបក្កន្តកោ, សោបិ ន បព្ពាជេតព្ពោ. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – ឧបសម្បន្នោ ភិក្ខុ ‘‘តិត្ថិយោ ភវិស្សាមី’’តិ សលិង្គេនេវ តេសំ ឧបស្សយំ គច្ឆតិ, បទវារេ បទវារេ ទុក្កដំ, តេសំ លិង្គេ អាទិន្នមត្តេ តិត្ថិយបក្កន្តកោ ហោតិ. យោបិ សយមេវ ‘‘តិត្ថិយោ ភវិស្ស’’ន្តិ កុសចីរាទីនិ និវាសេតិ, តិត្ថិយបក្កន្តកោ ហោតិយេវ. យោ បន នគ្គោ នហាយន្តោ អត្តានំ ឱលោកេត្វា ‘‘សោភតិ មេ អាជីវកភាវោ, អាជីវកោ ភវិស្ស’’ន្តិ កាសាយានិ អនាទាយ នគ្គោ អាជីវកានំ ឧបស្សយំ គច្ឆតិ, បទវារេ បទវារេ ទុក្កដំ. សចេ បនស្ស អន្តរាមគ្គេ ហិរោត្តប្បំ ឧប្បជ្ជតិ, ទុក្កដានិ ទេសេត្វា មុច្ចតិ. តេសំ ឧបស្សយំ គន្ត្វាបិ តេហិ វា ឱវទិតោ អត្តនា វា ‘‘ឥមេសំ បព្ពជ្ជា អតិទុក្ខា’’តិ ទិស្វា និវត្តន្តោបិ មុច្ចតិយេវ. សចេ បន ‘‘កិំ តុម្ហាកំ បព្ពជ្ជាយ ឧក្កដ្ឋ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘កេសមស្សុលុញ្ចនាទីនី’’តិ វុត្តោ ឯកកេសម្បិ លុញ្ចាបេតិ, ឧក្កុដិកប្បធានាទីនិ វា វត្តានិ អាទិយតិ, មោរបិញ្ឆាទីនិ វា និវាសេតិ, តេសំ លិង្គំ គណ្ហាតិ, ‘‘អយំ បព្ពជ្ជា សេដ្ឋា’’តិ សេដ្ឋភាវំ វា ឧបគច្ឆតិ, ន មុច្ចតិ, តិត្ថិយបក្កន្តកោ ហោតិ. សចេ បន ‘‘សោភតិ នុ ខោ មេ តិត្ថិយបព្ពជ្ជា, ននុ ខោ សោភតី’’តិ វីមំសនត្ថំ កុសចីរាទីនិ វា និវាសេតិ, ជដំ វា ពន្ធតិ, ខារិកាជំ វា អាទិយតិ, យាវ ន សម្បដិច្ឆតិ លទ្ធិំ, តាវ រក្ខតិ, សម្បដិច្ឆិតមត្តេ តិត្ថិយបក្កន្តកោ ហោតិ. អច្ឆិន្នចីវរោ បន កុសចីរាទីនិ និវាសេន្តោ រាជភយាទីហិ វា តិត្ថិយលិង្គំ គណ្ហន្តោ លទ្ធិយា អភាវេន នេវ តិត្ថិយបក្កន្តកោ ហោតិ. ‘‘អយញ្ច តិត្ថិយបក្កន្តកោ នាម ឧបសម្បន្នភិក្ខុនា កថិតោ, តស្មា សាមណេរោ សលិង្គេន តិត្ថិយាយតនំ គតោបិ បុន បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភតី’’តិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ. បុរិមោ បន ថេយ្យសំវាសកោ អនុបសម្បន្នេន កថិតោ, តស្មា ឧបសម្បន្នោ កូដវស្សំ គណេន្តោបិ អស្សមណោ ន ហោតិ. លិង្គេ សឧស្សាហោ បារាជិកំ អាបជ្ជិត្វា ភិក្ខុវស្សាទីនិ គណ្ហន្តោបិ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ.

១៤០. តិរច្ឆានគតោតិ នាគោ វា ហោតុ សុបណ្ណមាណវកាទីនំ វា អញ្ញតរោ អន្តមសោ សក្កំ ទេវរាជានំ ឧបាទាយ យោ កោចិ អមនុស្សជាតិយោ, សព្ពោវ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘តិរច្ឆានគតោ’’តិ វេទិតព្ពោ. សោ ច នេវ ឧបសម្បាទេតព្ពោ ន បព្ពាជេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោបិ នាសេតព្ពោ.

១៤១. មាតុឃាតកាទីសុ បន យេន មនុស្សិត្ថិភូតា ជនិកា មាតា សយម្បិ មនុស្សជាតិកេនេវ សភា សញ្ចិច្ច ជីវិតា វោរោបិតា, អយំ អានន្តរិយេន មាតុឃាតកកម្មេន មាតុឃាតកោ. ឯតស្ស បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច បដិក្ខិត្តា. យេន បន មនុស្សិត្ថិភូតាបិ អជនិកា បោសាវនិកា មាតា វា ចូឡមាតា វា ជនិកាបិ វា ន មនុស្សិត្ថិភូតា មាតា ឃាតិតា, តស្ស បព្ពជ្ជា ន វារិតា, ន ច អានន្តរិកោ ហោតិ. យេន សយំ តិរច្ឆានភូតេន មនុស្សិត្ថិភូតា មាតា ឃាតិតា, សោបិ អានន្តរិកោ ន ហោតិ, តិរច្ឆានគតត្តា បនស្ស បព្ពជ្ជា បដិក្ខិត្តា. បិតុឃាតកេបិ ឯសេវ នយោ. សចេបិ ហិ វេសិយា បុត្តោ ហោតិ, ‘‘អយំ មេ បិតា’’តិ ន ជានាតិ, យស្ស សម្ភវេន និព្ពត្តោ, សោ ចេ អនេន ឃាតិតោ, បិតុឃាតកោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, អានន្តរិយញ្ច ផុសតិ.

អរហន្តឃាតកោបិ មនុស្សអរហន្តវសេនេវ វេទិតព្ពោ. មនុស្សជាតិយញ្ហិ អន្តមសោ អបព្ពជិតម្បិ ខីណាសវំ ទារកំ វា ទារិកំ វា សញ្ចិច្ច ជីវិតា វោរោបេន្តោ អរហន្តឃាតកោវ ហោតិ, អានន្តរិយញ្ច ផុសតិ, បព្ពជ្ជា ចស្ស វារិតា. អមនុស្សជាតិកំ បន អរហន្តំ មនុស្សជាតិកំ វា អវសេសំ អរិយបុគ្គលំ ឃាតេត្វា អានន្តរិកោ ន ហោតិ, បព្ពជ្ជាបិស្ស ន វារិតា, កម្មំ បន ពលវំ ហោតិ. តិរច្ឆានោ មនុស្សអរហន្តម្បិ ឃាតេត្វា អានន្តរិកោ ន ហោតិ, កម្មំ បន ភារិយន្តិ អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ.

យោ បន ទេវទត្តោ វិយ ទុដ្ឋចិត្តេន វធកចិត្តេន តថាគតស្ស ជីវមានកសរីរេ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតំ ឧប្បាទេតិ, អយំ លោហិតុប្បាទកោ នាម. ឯតស្ស បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច វារិតា. យោ បន រោគវូបសមត្ថំ ជីវកោ វិយ សត្ថេន ផាលេត្វា បូតិមំសលោហិតំ ហរិត្វា ផាសុកំ ករោតិ, ពហុំ សោ បុញ្ញំ បសវតីតិ.

យោ ទេវទត្តោ វិយ សាសនំ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ កត្វា ចតុន្នំ កម្មានំ អញ្ញតរវសេន សង្ឃំ ភិន្ទតិ, អយំ សង្ឃភេទកោ នាម. ឯតស្ស បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច វារិតា.

យោ បន បកតត្តំ ភិក្ខុនិំ តិណ្ណំ មគ្គានំ អញ្ញតរស្មិំ ទូសេតិ, អយំ ភិក្ខុនីទូសកោ នាម. ឯតស្ស បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច វារិតា. យោ បន កាយសំសគ្គេន សីលវិនាសំ បាបេតិ, តស្ស បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច ន វារិតា. ពលក្ការេន ឱទាតវត្ថវសនំ កត្វា អនិច្ឆមានំយេវ ទូសេន្តោបិ ភិក្ខុនីទូសកោយេវ, ពលក្ការេន បន ឱទាតវត្ថវសនំ កត្វា ឥច្ឆមានំ ទូសេន្តោ ភិក្ខុនីទូសកោ ន ហោតិ. កស្មា? យស្មា គិហិភាវេ សម្បដិច្ឆិ តមត្តេយេវ សា អភិក្ខុនី ហោតិ. សកិំសីលវិបន្នំ បច្ឆា ទូសេន្តោ សិក្ខមានសាមណេរីសុ ច វិប្បដិបជ្ជន្តោ នេវ ភិក្ខុនីទូសកោ ហោតិ, បព្ពជ្ជម្បិ ឧបសម្បទម្បិ លភតិ. ឥតិ ឥមេ ឯកាទស អភព្ពបុគ្គលា វេទិតព្ពា.

១៤២. ឩនវីសតិវស្សស្ស បន ឧបសម្បទាយេវ បដិក្ខិត្តា, ន បព្ពជ្ជា, តស្មា បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ. គព្ភវីសោបិ ហិ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. យថាហ ភគវា –

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, មាតុកុច្ឆិស្មិំ បឋមំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, បឋមំ វិញ្ញាណំ បាតុភូតំ, តទុបាទាយ សាវស្ស ជាតិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គព្ភវីសំ ឧបសម្បាទេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១២៤).

តត្ថ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤០៤) យោ ទ្វាទស មាសេ មាតុកុច្ឆិស្មិំ វសិត្វា មហាបវារណាយ ជាតោ, សោ តតោ បដ្ឋាយ យាវ ឯកូនវីសតិមេ វស្សេ មហាបវារណា, តំ អតិក្កមិត្វា បាដិបទេ ឧបសម្បាទេតព្ពោ. ឯតេនុបាយេន ហាយនវឌ្ឍនំ វេទិតព្ពំ. បោរាណកត្ថេរា បន ឯកូនវីសតិវស្សំ សាមណេរំ និក្ខមនីយបុណ្ណមាសិំ អតិក្កម្ម បាដិបទទិវសេ ឧបសម្បាទេន្តិ. កស្មា? ឯកស្មិំ វស្សេ ឆ ចាតុទ្ទសិកឧបោសថា ហោន្តិ, ឥតិ វីសតិយា វស្សេសុ ចត្តារោ មាសា បរិហាយន្តិ, រាជានោ តតិយេ តតិយេ គស្សេ វស្សំ ឧក្កឌ្ឍន្តិ, ឥតិ អដ្ឋារសវស្សេសុ ឆ មាសា វឌ្ឍន្តិ, តតោ ឧបោសថវសេន បរិហីនេ ចត្តារោ មាសេ អបនេត្វា ទ្វេ មាសា អវសេសា ហោន្តិ, តេ ទ្វេ មាសេ គហេត្វា វីសតិ វស្សានិ បរិបុណ្ណានិ ហោន្តីតិ និក្កង្ខា ហុត្វា និក្ខមនីយបុណ្ណមាសិំ អតិក្កម្ម បាដិបទេ ឧបសម្បាទេន្តិ.

ឯត្ថ បន យោ បវារេត្វា វីសតិវស្សោ ភវិស្សតិ, តំ សន្ធាយ ‘‘ឯកូនវីសតិវស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. តស្មា យោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ ទ្វាទស មាសេ វសិ, សោ ឯកវីសតិវស្សោ ហោតិ. យោ សត្ត មាសេ វសិ, សោ សត្តមាសាធិកវីសតិវស្សោ. ឆមាសជាតោ បន ន ជីវតិ, ឩនវីសតិវស្សំ បន ‘‘បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ’’តិ សញ្ញាយ ឧបសម្បាទេន្តស្ស អនាបត្តិ, បុគ្គលោ បន អនុបសម្បន្នោវ ហោតិ. សចេ បន សោ ទសវស្សច្ចយេន អញ្ញំ ឧបសម្បាទេតិ, តញ្ចេ មុញ្ចិត្វា គណោ បូរតិ, សូបសម្បន្នោ. សោបិ ច យាវ ន ជានាតិ, តាវស្ស នេវ សគ្គន្តរាយោ ន មោក្ខន្តរាយោ, ញត្វា បន បុន ឧបសម្បជ្ជិតព្ពំ.

១៤៣. ឥតិ ឥមេហិ បព្ពជ្ជាទោសេហិ វិរហិតោបិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អននុញ្ញាតោ មាតាបិតូហិ បុត្តោ បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១០៥) វចនតោ មាតាបិតូហិ អននុញ្ញាតោ ន បព្ពាជេតព្ពោ. តត្ថ (មហាវ. អដ្ឋ. ១០៥) មាតាបិតូហីតិ ជនកេ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ ទ្វេបិ អត្ថិ, ទ្វេបិ អាបុច្ឆិតព្ពា. សចេ បិតា មតោ ហោតិ មាតា វា, យោ ជីវតិ, សោ អាបុច្ឆិ តព្ពោ, បព្ពជិតាបិ អាបុច្ឆិតព្ពាវ. អាបុច្ឆន្តេន សយំ វា គន្ត្វា អាបុច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញោ វា បេសេតព្ពោ. សោ ឯវ វា បេសេតព្ពោ ‘‘គច្ឆ មាតាបិតរោ អាបុច្ឆិត្វា ឯហី’’តិ. សចេ ‘‘អនុញ្ញាតោម្ហី’’តិ វទតិ, សទ្ទហន្តេន បព្ពាជេតព្ពោ. បិតា សយំ បព្ពជិតោ បុត្តម្បិ បព្ពាជេតុកាមោ ហោតិ, មាតរំ អាបុច្ឆិត្វា បព្ពាជេតុ. មាតា វា ធីតរំ បព្ពាជេតុកាមា បិតរំ អាបុច្ឆិត្វាវ បព្ពាជេតុ. បិតា បុត្តទារេន អនត្ថិកោ បលាយិ, មាតា ‘‘ឥមំ បព្ពជេថា’’តិ បុត្តំ ភិក្ខូនំ ទេតិ, ‘‘បិតាស្ស កុហិ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ចិត្តកេឡិំ កីឡិតុំ បលាតោ’’តិ វទតិ, តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. មាតា កេនចិ បុរិសេន សទ្ធិំ បលាតា ហោតិ, បិតា បន ‘‘បព្ពាជេថា’’តិ វទតិ, ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បិតា វិប្បវុត្ថោ ហោតិ, មាតា បុត្តំ ‘‘បព្ពាជេថា’’តិ អនុជានាតិ, ‘‘បិតាស្ស កុហិ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘កិំ តុម្ហាកំ បិតរា, អហំ ជានិស្សាមី’’តិ វទតិ, បព្ពាជេតុំ វដ្ដតីតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ.

មាតាបិតរោ មតា, ទារកោ ចូឡមាតាទីនំ សន្តិកេ សំវទ្ធោ, តស្មិំ បព្ពាជិយមានេ ញាតកា កលហំ វា ករោន្តិ ខិយ្យន្តិ វា, តស្មា វិវាទុបច្ឆេទនត្ថំ អាបុច្ឆិត្វា បព្ពាជេតព្ពោ, អនាបុច្ឆិត្វា បព្ពាជេន្តស្ស បន អាបត្តិ នត្ថិ. ទហរកាលេ គហេត្វា បោសកា មាតាបិតរោ នាម ហោន្តិ, តេសុបិ ឯសេវ នយោ. បុត្តោ អត្តានំ និស្សាយ ជីវតិ, ន មាតាបិតរោ. សចេបិ រាជា ហោតិ, អាបុច្ឆិត្វាវ បព្ពាជេតព្ពោ. មាតាបិតូហិ អនុញ្ញាតោ បព្ពជិត្វា បុន វិព្ភមតិ, សចេបិ សតក្ខត្តុំ បព្ពជិត្វា វិព្ភមតិ, អាគតាគតកាលេ បុនប្បុនំ អាបុច្ឆិត្វាវ បព្ពាជេតព្ពោ. សចេបិ ឯវំ វទន្តិ ‘‘អយំ វិព្ភមិត្វា គេហំ អាគតោ, អម្ហាកំ កម្មំ ន ករោតិ, បព្ពជិត្វា តុម្ហាកំ វត្តំ ន បូរេតិ, នត្ថិ ឥមស្ស អាបុច្ឆនកិច្ចំ, អាគតាគតំ នំ បព្ពាជេយ្យាថា’’តិ, ឯវំ និស្សដ្ឋំ បុន អនាបុច្ឆាបិ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ.

យោបិ ទហរកាលេយេវ ‘‘អយំ តុម្ហាកំ ទិន្នោ, យទា ឥច្ឆថ, តទា បព្ពាជេយ្យាថា’’តិ ឯវំ ទិន្នោ ហោតិ, សោបិ អាគតាគតោ បុន អនាបុច្ឆិត្វាវ បព្ពាជេតព្ពោ. យំ បន ទហរកាលេយេវ ‘‘ឥមំ, ភន្តេ, បព្ពាជេយ្យាថា’’តិ អនុជានិត្វា បច្ឆា វុឌ្ឍិប្បត្តកាលេ នានុជានន្តិ, អយំ ន អនាបុច្ឆា បព្ពាជេតព្ពោ. ឯកោ មាតាបិតូហិ សទ្ធិំ ភណ្ឌិត្វា ‘‘បព្ពាជេថ ម’’ន្តិ អាគច្ឆតិ, ‘‘អាបុច្ឆិត្វា ឯហី’’តិ ច វុត្តោ ‘‘នាហំ គច្ឆាមិ, សចេ មំ ន បព្ពាជេថ, វិហារំ វា ឈាបេមិ, សត្ថេន វា តុម្ហេ បហរាមិ, តុម្ហាកំ ញាតកានំ វា ឧបដ្ឋាកានំ វា អារាមច្ឆេទនាទីហិ អនត្ថំ ឧប្បាទេមិ, រុក្ខា វា បតិត្វា មរាមិ, ចោរមជ្ឈំ វា បវិសាមិ, ទេសន្តរំ វា គច្ឆាមី’’តិ វទតិ, តំ តស្សេវ រក្ខណត្ថាយ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. សចេ បនស្ស មាតាបិតរោ អាគន្ត្វា ‘‘កស្មា អម្ហាកំ បុត្តំ បព្ពាជយិត្ថា’’តិ វទន្តិ, តេសំ តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘រក្ខណត្ថាយ នំ បព្ពាជយិម្ហ, បញ្ញាយថ តុម្ហេ បុត្តេនា’’តិ វត្តព្ពា. ‘‘រុក្ខា បតិស្សាមី’’តិ អភិរុហិត្វា បន ហត្ថបាទេ មុញ្ចន្តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិយេវ.

ឯកោ វិទេសំ គន្ត្វា បព្ពជ្ជំ យាចតិ, អាបុច្ឆិត្វា ចេ គតោ, បព្ពាជេតព្ពោ. នោ ចេ, ទហរភិក្ខុំ បេសេត្វា អាបុច្ឆាបេត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. អតិទូរញ្ចេ ហោតិ, បព្ពាជេត្វាបិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បេសេត្វា ទស្សេតុំ វដ្ដតិ. កុរុន្ទិយំ បន វុត្តំ ‘‘សចេ ទូរំ ហោតិ, មគ្គោ ច មហាកន្តារោ, ‘គន្ត្វា អាបុច្ឆិស្សាមី’តិ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតី’’តិ. សចេ បន មាតាបិតូនំ ពហូ បុត្តា ហោន្តិ, ឯវញ្ច វទន្តិ ‘‘ភន្តេ, ឯតេសំ ទារកានំ យំ ឥច្ឆថ, តំ បព្ពាជេយ្យាថា’’តិ, ទារកេ វីមំសិត្វា យំ ឥច្ឆតិ, សោ បព្ពាជេតព្ពោ. សចេបិ សកលេន កុលេន វា គាមេន វា អនុញ្ញាតោ ហោតិ ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ កុលេ វា គាមេ វា យំ ឥច្ឆថ, តំ បព្ពាជេយ្យាថា’’តិ, យំ ឥច្ឆតិ, សោ បព្ពាជេតព្ពោតិ.

១៤៤. ឯវំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤) បព្ពជ្ជាទោសវិរហិតំ មាតាបិតូហិ អនុញ្ញាតំ បព្ពាជេន្តេនបិ ច សចេ អច្ឆិន្នកេសោ ហោតិ, ឯកសីមាយញ្ច អញ្ញេបិ ភិក្ខូ អត្ថិ, កេសច្ឆេទនត្ថាយ ភណ្ឌុកម្មំ អាបុច្ឆិតព្ពំ. តត្រាយំ អាបុច្ឆនវិធិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៩៨) – សីមាបរិយាបន្នេ ភិក្ខូ សន្និបាតេត្វា បព្ពជ្ជាបេក្ខំ តត្ថ នេត្វា ‘‘សង្ឃំ, ភន្តេ, ឥមស្ស ទារកស្ស ភណ្ឌុកម្មំ អាបុច្ឆាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា សកិំ វា វត្តព្ពំ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥមស្ស ទារកស្ស ភណ្ឌុកម្មំ អាបុច្ឆាមី’’តិបិ ‘‘ឥមស្ស សមណករណំ អាបុច្ឆាមី’’តិបិ ‘‘អយំ សមណោ ហោតុកាមោ’’តិបិ ‘‘អយំ បព្ពជិតុកាមោ’’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. សចេ សភាគដ្ឋានំ ហោតិ, ទស វា វីសតិ វា តិំសំ វា ភិក្ខូ វសន្តីតិ បរិច្ឆេទោ បញ្ញាយតិ, តេសំ ឋិតោកាសំ វា និសិន្នោកាសំ វា គន្ត្វាបិ បុរិមនយេនេវ អាបុច្ឆិតព្ពំ. បព្ពជ្ជាបេក្ខំ វិនាវ ទហរភិក្ខូ វា សាមណេរេ វា បេសេត្វាបិ ‘‘ឯកោ, ភន្តេ, បព្ពជ្ជាបេក្ខោ អត្ថិ, តស្ស ភណ្ឌុកម្មំ អាបុច្ឆាមា’’តិអាទិនា នយេន អាបុច្ឆាបេតុំ វដ្ដតិ. សចេ កេចិ ភិក្ខូ សេនាសនំ វា គុម្ពាទីនិ វា បវិសិត្វា និទ្ទាយន្តិ វា សមណធម្មំ វា ករោន្តិ, អាបុច្ឆកា ច បរិយេសន្តាបិ អទិស្វា ‘‘សព្ពេ អាបុច្ឆិតា អម្ហេហី’’តិ សញ្ញិនោ ហោន្តិ, បព្ពជ្ជា នាម លហុកកម្មំ, តស្មា បព្ពជិតោ សុបព្ពជិតោ, បព្ពាជេន្តស្សបិ អនាបត្តិ.

សចេ បន វិហារោ មហា ហោតិ អនេកភិក្ខុសហស្សាវាសោ, សព្ពេ ភិក្ខូ សន្និបាតាបេតុម្បិ ទុក្ករំ, បគេវ បដិបាដិយា អាបុច្ឆិតុំ, ខណ្ឌសីមាយ វា ឋត្វា នទីសមុទ្ទាទីនិ វា គន្ត្វា បព្ពាជេតព្ពោ. យោ បន នវមុណ្ឌោ វា ហោតិ វិព្ភន្តកោ វា និគណ្ឋាទីសុ អញ្ញតរោ វា ទ្វង្គុលកេសោ វា ឩនទ្វង្គុលកេសោ វា, តស្ស កេសច្ឆេទនកិច្ចំ នត្ថិ, តស្មា ភណ្ឌុកម្មំ អនាបុច្ឆិត្វាបិ តាទិសំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. ទ្វង្គុលាតិរិត្តកេសោ បន យោ ហោតិ អន្តមសោ ឯកសិខាមត្តធរោបិ, សោ ភណ្ឌុកម្មំ អាបុច្ឆិត្វាវ បព្ពាជេតព្ពោ.

១៤៥. ឯវំ អាបុច្ឆិត្វា បព្ពាជេន្តេន ច បរិបុណ្ណបត្តចីវរោវ បព្ពាជេតព្ពោ. សចេ តស្ស នត្ថិ, យាចិតកេនបិ បត្តចីវរេន បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ, សភាគដ្ឋានេ វិស្សាសេន គហេត្វាបិ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. សចេ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៨) បន អបក្កំ បត្តំ ចីវរូបគានិ ច វត្ថានិ គហេត្វា អាគតោ ហោតិ, យាវ បត្តោ បច្ចតិ, ចីវរានិ ច ករីយន្តិ, តាវ វិហារេ វសន្តស្ស អនាមដ្ឋបិណ្ឌបាតំ ទាតុំ វដ្ដតិ, ថាលកេសុ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. បុរេភត្តំ សាមណេរភាគសមកោ អាមិសភាគោ ទាតុំ វដ្ដតិ, សេនាសនគ្គាហោ បន សលាកភត្តឧទ្ទេសភត្តនិមន្តនាទីនិ ច ន វដ្ដន្តិ. បច្ឆាភត្តម្បិ សាមណេរភាគសមោ តេលតណ្ឌុលមធុផាណិតាទិភេសជ្ជភាគោ វដ្ដតិ. សចេ គិលានោ ហោតិ, ភេសជ្ជមស្ស កាតុំ វដ្ដតិ, សាមណេរស្ស វិយ សព្ពំ បដិជគ្គនកម្មំ. ឧបសម្បទាបេក្ខំ បន យាចិតកេន បត្តចីវរេន ឧបសម្បាទេតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, យាចិតកេន បត្តចីវរេន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, យោ ឧបសម្បាទេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១១៨) វុត្តំ. តស្មា សោ បរិបុណ្ណបត្តចីវរោយេវ ឧបសម្បាទេតព្ពោ. សចេ តស្ស នត្ថិ, អាចរិយុបជ្ឈាយា ចស្ស ទាតុកាមា ហោន្តិ, អញ្ញេ វា ភិក្ខូ និរបេក្ខេហិ និស្សជ្ជិត្វា អធិដ្ឋានុបគំ បត្តចីវរំ ទាតព្ពំ. យាចិតកេន បន បត្តេន វា ចីវរេន វា ឧបសម្បាទេន្តស្សេវ អាបត្តិ ហោតិ, កម្មំ បន ន កុប្បតិ.

១៤៦. បរិបុណ្ណបត្តចីវរំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤) បព្ពាជេន្តេនបិ សចេ ឱកាសោ ហោតិ, សយំ បព្ពាជេតព្ពោ. សចេ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីហិ ព្យាវដោ ហោតិ, ឱកាសំ ន លភតិ, ឯកោ ទហរភិក្ខុ វត្តព្ពោ ‘‘ឯតំ បព្ពាជេហី’’តិ. អវុត្តោបិ ចេ ទហរភិក្ខុ ឧបជ្ឈាយំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពាជេតិ, វដ្ដតិ. សចេ ទហរភិក្ខុ នត្ថិ, សាមណេរោបិ វត្តព្ពោ ‘‘ឯតំ ខណ្ឌសីមំ នេត្វា បព្ពាជេត្វា កាសាយានិ អច្ឆាទេត្វា ឯហី’’តិ. សរណានិ បន សយំ ទាតព្ពានិ. ឯវំ ភិក្ខុនាវ បព្ពាជិតោ ហោតិ. បុរិសញ្ហិ ភិក្ខុតោ អញ្ញោ បព្ពាជេតុំ ន លភតិ, មាតុគាមំ ភិក្ខុនីតោ អញ្ញោ, សាមណេរោ បន សាមណេរី វា អាណត្តិយា កាសាយានិ ទាតុំ លភន្តិ, កេសោរោបនំ យេន កេនចិ កតំ សុកតំ.

សចេ បន ភព្ពរូបោ ហោតិ សហេតុកោ ញាតោ យសស្សី កុលបុត្តោ, ឱកាសំ កត្វាបិ សយមេវ បព្ពាជេតព្ពោ, ‘‘មត្តិកាមុដ្ឋិំ គហេត្វា នហាយិត្វា អាគច្ឆាហី’’តិ ច ន បន វិស្សជ្ជេតព្ពោ. បព្ពជិតុកាមានញ្ហិ បឋមំ ពលវឧស្សាហោ ហោតិ, បច្ឆា បន កាសាយានិ ច កេសហរណសត្ថកញ្ច ទិស្វា ឧត្រសន្តិ, ឯត្តោយេវ បលាយន្តិ, តស្មា សយមេវ នហានតិត្ថំ នេត្វា សចេ នាតិទហរោ, ‘‘នហាហី’’តិ វត្តព្ពោ, កេសា បនស្ស សយមេវ មត្តិកំ គហេត្វា ធោវិតព្ពា. ទហរកុមារកោ បន សយំ ឧទកំ ឱតរិត្វា គោមយមត្តិកាហិ ឃំសិត្វា នហាបេតព្ពោ. សចេបិស្ស កច្ឆុ វា បិឡកា វា ហោន្តិ, យថា មាតា បុត្តំ ន ជិគុច្ឆតិ, ឯវមេវំ អជិគុច្ឆន្តេន សាធុកំ ហត្ថបាទតោ ច សីសតោ ច បដ្ឋាយ ឃំសិត្វា ឃំសិត្វា នហាបេតព្ពោ. កស្មា? ឯត្តកេន ហិ ឧបការេន កុលបុត្តា អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ ច សាសនេ ច ពលវសិនេហា តិព្ពគារវា អនិវត្តិធម្មា ហោន្តិ, ឧប្បន្នំ អនភិរតិំ វិនោទេត្វា ថេរភាវំ បាបុណន្តិ, កតញ្ញុកតវេទិនោ ហោន្តិ.

ឯវំ នហាបនកាលេ បន កេសមស្សុំ ឱរោបនកាលេ វា ‘‘ត្វំ ញាតោ យសស្សី, ឥទានិ មយំ តំ និស្សាយ បច្ចយេហិ ន កិលមិស្សាមា’’តិ ន វត្តព្ពោ, អញ្ញាបិ អនិយ្យានិកកថា ន វត្តព្ពា, អថ ខ្វស្ស ‘‘អាវុសោ, សុដ្ឋុ ឧបធារេហិ, សតិំ ឧបដ្ឋាបេហី’’តិ វត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិតព្ពំ. អាចិក្ខន្តេន ច វណ្ណសណ្ឋានគន្ធាសយោកាសវសេន អសុចិជេគុច្ឆបដិក្កូលភាវំ និជ្ជីវនិស្សត្តភាវំ វា បាកដំ ករោន្តេន អាចិក្ខិតព្ពំ. សចេ ហិ សោ បុព្ពេ មទ្ទិតសង្ខារោ ហោតិ ភាវិតភាវនោ កណ្ដកវេធាបេក្ខោ វិយ បរិបក្កគណ្ឌោ សូរិយុគ្គមនាបេក្ខំ វិយ ច បរិណតបទុមំ, អថស្ស អារទ្ធមត្តេ កម្មដ្ឋានំ មនសិការេ ឥន្ទាសនិ វិយ បព្ពតេ កិលេសបព្ពតេ ចុណ្ណយមានំយេវ ញាណំ បវត្តតិ, ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បាបុណាតិ. យេ ហិ កេចិ ខុរគ្គេ អរហត្តំ បត្តា, សព្ពេ តេ ឯវរូបំ សវនំ លភិត្វា កល្យាណមិត្តេន អាចរិយេន ទិន្ននយំ និស្សាយ, នោ អនិស្សាយ. តស្មាស្ស អាទិតោវ ឯវរូបី កថា កថេតព្ពាតិ.

កេសេសុ បន ឱរោបិតេសុ ហលិទ្ទិចុណ្ណេន វា គន្ធចុណ្ណេន វា សីសញ្ច សរីរញ្ច ឧព្ពដ្ដេត្វា គិហិគន្ធំ អបនេត្វា កាសាយានិ តិក្ខត្តុំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា សកិំ វា បដិគ្គាហាបេតព្ពោ. អថាបិស្ស ហត្ថេ អទត្វា អាចរិយោ វា ឧបជ្ឈាយោ វា សយមេវ អច្ឆាទេតិ, វដ្ដតិ. សចេ អញ្ញំ ទហរំ វា សាមណេរំ វា ឧបាសកំ វា អាណាបេតិ ‘‘អាវុសោ, ឯតានិ កាសាយានិ គហេត្វា ឯតំ អច្ឆាទេហី’’តិ, តញ្ញេវ វា អាណាបេតិ ‘‘ឯតានិ គហេត្វា អច្ឆាទេហី’’តិ, សព្ពំ តំ វដ្ដតិ, សព្ពំ តេន ភិក្ខុនាវ ទិន្នំ ហោតិ. យំ បន និវាសនំ វា បារុបនំ វា អនាណត្តិយា និវាសេតិ វា បារុបតិ វា, តំ អបនេត្វា បុន ទាតព្ពំ. ភិក្ខុនា ហិ សហត្ថេន វា អាណត្តិយា វា ទិន្នមេវ កាសាយំ វដ្ដតិ, អទិន្នំ ន វដ្ដតិ. សចេបិ តស្សេវ សន្តកំ ហោតិ, កោ បន វាទោ ឧបជ្ឈាយមូលកេ.

១៤៧. ឯវំ បន ទិន្នានិ កាសាយានិ អច្ឆាទាបេត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ការាបេត្វា យេ តត្ថ សន្និបតិតា ភិក្ខូ, តេសំ បាទេ វន្ទាបេត្វា អថ សរណគហណត្ថំ ឧក្កុដិកំ និសីទាបេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាបេត្វា ‘‘ឯវំ វទេហី’’តិ វត្តព្ពោ, ‘‘យមហំ វទាមិ, តំ វទេហី’’តិ វត្តព្ពោ. អថស្ស ឧបជ្ឈាយេន វា អាចរិយេន វា ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិអាទិនា នយេន សរណានិ ទាតព្ពានិ យថាវុត្តបដិបាដិយាវ, ន ឧប្បដិបាដិយា. សចេ ហិ ឯកបទម្បិ ឯកក្ខរម្បិ ឧប្បដិបាដិយា ទេតិ, ពុទ្ធំ សរណំយេវ វា តិក្ខត្តុំ ទត្វា បុន ឥតរេសុ ឯកេកំ តិក្ខត្តុំ ទេតិ, អទិន្នានិ ហោន្តិ សរណានិ.

ឥមញ្ច បន សរណគមនុបសម្បទំ បដិក្ខិបិត្វា អនុញ្ញាតឧបសម្បទា ឯកតោសុទ្ធិយា វដ្ដតិ, សាមណេរបព្ពជ្ជា បន ឧភតោសុទ្ធិយាវ វដ្ដតិ, នោ ឯកតោសុទ្ធិយា. តស្មា ឧបសម្បទាយ សចេ អាចរិយោ ញត្តិទោសញ្ចេវ កម្មវាចាទោសញ្ច វជ្ជេត្វា កម្មំ ករោតិ, សុកតំ ហោតិ. បព្ពជ្ជាយ បន ឥមានិ តីណិ សរណានិ ពុ-ការ ធ-ការាទីនំ ព្យញ្ជនានំ ឋានករណសម្បទំ អហាបេន្តេន អាចរិយេនបិ អន្តេវាសិកេនបិ វត្តព្ពានិ. សចេ អាចរិយោ វត្តុំ សក្កោតិ, អន្តេវាសិកោ ន សក្កោតិ, អន្តេវាសិកោ វា សក្កោតិ, អាចរិយោ ន សក្កោតិ, ឧភោបិ វា ន សក្កោន្តិ, ន វដ្ដតិ. សចេ បន ឧភោបិ សក្កោន្តិ, វដ្ដតិ. ឥមានិ ច បន ទទមានេន ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ ឯវំ ឯកសម្ពន្ធានិ អនុនាសិកន្តានិ វា កត្វា ទាតព្ពានិ, ‘‘ពុទ្ធម សរណម គច្ឆាមី’’តិ ឯវំ វិច្ឆិន្ទិត្វា មការន្តានិ វា កត្វា ទាតព្ពានិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘នាមំ សាវេត្វា ‘អហំ, ភន្តេ, ពុទ្ធរក្ខិតោ យាវជីវំ ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ វុត្តំ, តំ ឯកដ្ឋកថាយម្បិ នត្ថិ, បាឡិយម្បិ ន វុត្តំ, តេសំ រុចិមត្តមេវ, តស្មា ន គហេតព្ពំ. ន ហិ តថា អវទន្តស្ស សរណំ កុប្បតិ. ឯត្តាវតា ច សាមណេរភូមិយំ បតិដ្ឋិតោ ហោតិ.

១៤៨. សចេ បនេស គតិមា ហោតិ បណ្ឌិតជាតិកោ, អថស្ស តស្មិំយេវ ឋានេ សិក្ខាបទានិ ឧទ្ទិសិតព្ពានិ. កថំ? យថា ភគវតា ឧទ្ទិដ្ឋានិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សាមណេរានំ ទស សិក្ខាបទានិ, តេសុ ច សាមណេរេហិ សិក្ខិតុំ. បាណាតិបាតា វេរមណិ, អទិន្នាទានា វេរមណិ, អព្រហ្មចរិយា វេរមណិ, មុសាវាទា វេរមណិ, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា វេរមណិ, វិកាលភោជនា វេរមណិ, នច្ចគីតវាទិត វិសូកទស្សនា វេរមណិ, មាលាគន្ធ វិលេបន ធារណ មណ្ឌន វិភូសនដ្ឋានា វេរមណិ, ឧច្ចាសយនមហាសយនា វេរមណិ, ជាតរូបរជតបដិគ្គហណា វេរមណី’’តិ (មហាវ. ១០៦).

អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អហំ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមោ យាវជីវំ បាណាតិបាតា វេរមណិសិក្ខាបទំ សមាទិយាមី’’តិ ឯវំ សរណទានំ វិយ សិក្ខាបទទានម្បិ វុត្តំ, តំ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាសុ អត្ថិ, តស្មា យថាបាឡិយាវ ឧទ្ទិសិតព្ពានិ. បព្ពជ្ជា ហិ សរណគមនេហេវ សិទ្ធា, សិក្ខាបទានិ បន កេវលំ សិក្ខាបទបូរណត្ថំ ជានិតព្ពានិ, តស្មា បាឡិយា អាគតនយេនេវ ឧគ្គហេតុំ អសក្កោន្តស្ស យាយ កាយចិ ភាសាយ អត្ថវសេនបិ អាចិក្ខិតុំ វដ្ដតិ. យាវ បន អត្តនា សិក្ខិតព្ពសិក្ខាបទានិ ន ជានាតិ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណដ្ឋាននិសជ្ជាទីសុ បានភោជនាទិវិធិម្ហិ ច ន កុសលោ ហោតិ, តាវ ភោជនសាលំ វា សលាកភាជនដ្ឋានំ វា អញ្ញំ វា តថារូបដ្ឋានំ ន បេសេតព្ពោ, សន្តិកាវចរោយេវ កាតព្ពោ, ពាលទារកោ វិយ បដិបជ្ជិតព្ពោ, សព្ពមស្ស កប្បិយាកប្បិយំ អាចិក្ខិតព្ពំ, និវាសនបារុបនាទីសុ អភិសមាចារិកេសុ វិនេតព្ពោ. តេនបិ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសហង្គេហិ សមន្នាគតំ សាមណេរំ នាសេតុំ. បាណាតិបាតី ហោតិ, អទិន្នាទាយី ហោតិ, អព្រហ្មចារី ហោតិ, មុសាវាទី ហោតិ, មជ្ជបាយី ហោតិ, ពុទ្ធស្ស អវណ្ណំ ភាសតិ, ធម្មស្ស អវណ្ណំ ភាសតិ, សង្ឃស្ស អវណ្ណំ ភាសតិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, ភិក្ខុនីទូសកោ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១០៨) –

ឯវំ វុត្តានិ ទស នាសនង្គានិ អារកា បរិវជ្ជេត្វា អាភិសមាចារិកំ បរិបូរេន្តេន ទសវិធេ សីលេ សាធុកំ សិក្ខិតព្ពំ.

១៤៩. យោ បន (មហាវ. អដ្ឋ. ១០៨) បាណាតិបាតាទីសុ ទសសុ នាសនង្គេសុ ឯកម្បិ កម្មំ ករោតិ, សោ លិង្គនាសនាយ នាសេតព្ពោ. តីសុ ហិ នាសនាសុ លិង្គនាសនាយេវ ឥធាធិប្បេតា. យថា ច ភិក្ខូនំ បាណាតិបាតាទីសុ តា តា អាបត្តិយោ ហោន្តិ, ន តថា សាមណេរានំ. សាមណេរោ ហិ កុន្ថ កិបិល្លិកម្បិ មារេត្វា មង្គុលណ្ឌកម្បិ ភិន្ទិត្វា នាសេតព្ពតំយេវ បាបុណាតិ, តាវទេវស្ស សរណគមនានិ ច ឧបជ្ឈាយគ្គហណញ្ច សេនាសនគ្គាហោ ច បដិប្បស្សម្ភន្តិ, សង្ឃលាភំ ន លភតិ, លិង្គមត្តមេវ ឯកំ អវសិដ្ឋំ ហោតិ. សោ សចេ អាកិណ្ណទោសោវ ហោតិ, អាយតិំ សំវរេ ន តិដ្ឋតិ, និក្កឌ្ឍិតព្ពោ. អថ សហសា វិរជ្ឈិត្វា ‘‘ទុដ្ឋុ មយា កត’’ន្តិ បុន សំវរេ ឋាតុកាមោ ហោតិ, លិង្គនាសនកិច្ចំ នត្ថិ, យថានិវត្ថបារុតស្សេវ សរណានិ ទាតព្ពានិ, ឧបជ្ឈាយោ ទាតព្ពោ. សិក្ខាបទានិ បន សរណគមនេនេវ ឥជ្ឈន្តិ. សាមណេរានញ្ហិ សរណគមនំ ភិក្ខូនំ ឧបសម្បទកម្មវាចាសទិសំ, តស្មា ភិក្ខូនំ វិយ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ឥមិនាបិ ទស សីលានិ សមាទិន្នានេវ ហោន្តិ, ឯវំ សន្តេបិ ទឡ្ហីករណត្ថំ អាយតិំ សំវរេ បតិដ្ឋាបនត្ថំ បុន ទាតព្ពានិ. សចេ បុរិមិកាយ បុន សរណានិ គហិតានិ, បច្ឆិមិកាយ វស្សាវាសិកំ លច្ឆតិ. សចេ បច្ឆិមិកាយ គហិតានិ, សង្ឃេន អបលោកេត្វា លាភោ ទាតព្ពោ. អទិន្នាទានេ តិណសលាកមត្តេនបិ វត្ថុនា, អព្រហ្មចរិយេ តីសុ មគ្គេសុ យត្ថ កត្ថចិ វិប្បដិបត្តិយា, មុសាវាទេ ហសាធិប្បាយតាយបិ មុសា ភណិតេ អស្សមណោ ហោតិ, នាសេតព្ពតំ អាបជ្ជតិ, មជ្ជបានេ បន ភិក្ខុនោ អជានិត្វាបិ ពីជតោ បដ្ឋាយ មជ្ជំ បិវន្តស្ស បាចិត្តិយំ. សាមណេរោ ជានិត្វា បិវន្តោវ សីលភេទំ អាបជ្ជតិ, ន អជានិត្វា. យានិ បនស្ស ឥតរានិ បញ្ច សិក្ខាបទានិ, ឯតេសុ ភិន្នេសុ ន នាសេតព្ពោ, ទណ្ឌកម្មំ កាតព្ពំ. សិក្ខាបទេ បន បុន ទិន្នេបិ អទិន្នេបិ វដ្ដតិ, ទណ្ឌកម្មេន បន បីឡេត្វា អាយតិំ សំវរេ ឋបនត្ថាយ ទាតព្ពមេវ.

អវណ្ណភាសនេ បន ‘‘អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទីនំ បដិបក្ខវសេន ពុទ្ធស្ស វា ‘‘ស្វាក្ខាតោ’’តិអាទីនំ បដិបក្ខវសេន ធម្មស្ស វា ‘‘សុប្បដិបន្នោ’’តិអាទីនំ បដិបក្ខវសេន សង្ឃស្ស វា អវណ្ណំ ភាសន្តោ រតនត្តយំ និន្ទន្តោ គរហន្តោ អាចរិយុបជ្ឈាយាទីហិ ‘‘មា ឯវំ អវចា’’តិ អវណ្ណភាសនេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា និវារេតព្ពោ. ‘‘សចេ យាវតតិយំ វុច្ចមានោ ន ឱរមតិ, កណ្ដកនាសនាយ នាសេតព្ពោ’’តិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សចេ ឯវំ វុច្ចមានោ តំ លទ្ធិំ និស្សជ្ជតិ, ទណ្ឌកម្មំ ការេត្វា អច្ចយំ ទេសាបេតព្ពោ. សចេ ន និស្សជ្ជតិ, តថេវ អាទាយ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋតិ, លិង្គនាសនាយ នាសេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, តំ យុត្តំ. អយមេវ ហិ នាសនា ឥធាធិប្បេតាតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកេបិ ឯសេវ នយោ. សស្សតុច្ឆេទានញ្ហិ អញ្ញតរទិដ្ឋិកោ សចេ អាចរិយាទីហិ ឱវទិយមានោ និស្សជ្ជតិ, ទណ្ឌកម្មំ ការេត្វា អច្ចយំ ទេសាបេតព្ពោ, អបដិនិស្សជ្ជន្តោវ នាសេតព្ពោ. ភិក្ខុនីទូសកោ ចេត្ថ កាមំ អព្រហ្មចារិគ្គហណេន គហិតោវ, អព្រហ្មចារិំ បន អាយតិំ សំវរេ ឋាតុកាមំ សរណានិ ទត្វា ឧបសម្បាទេតុំ វដ្ដតិ. ភិក្ខុនីទូសកោ អាយតិំ សំវរេ ឋាតុកាមោបិ បព្ពជ្ជម្បិ ន លភតិ, បគេវ ឧបសម្បទន្តិ ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ភិក្ខុនីទូសកោ’’តិ ឥទំ វិសុំ ទសមំ អង្គំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

១៥០. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស សាមណេរស្ស ទណ្ឌកម្មំ កាតុំ. ភិក្ខូនំ អលាភាយ បរិសក្កតិ, ភិក្ខូនំ អនត្ថាយ បរិសក្កតិ, ភិក្ខូនំ អវាសាយ បរិសក្កតិ, ភិក្ខូ អក្កោសតិ, បរិភាសតិ, ភិក្ខូ ភិក្ខូហិ ភេទេតី’’តិ (មហាវ. ១០៧) ‘‘វចនតោ បន ឥមានិ បញ្ច អង្គានិ, សិក្ខាបទេសុ ច បច្ឆិមានិ វិកាលភោជនាទីនិ បញ្ចាតិ ទស ទណ្ឌកម្មវត្ថូនិ. កិំបនេត្ថ ទណ្ឌកម្មំ កត្តព្ព’’ន្តិ? ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យត្ថ វា វសតិ, យត្ថ វា បដិក្កមតិ, តត្ថ អាវរណំ កាតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១០៧) វចនតោ យត្ថ (មហាវ. អដ្ឋ. ១០៧) វសតិ វា បវិសតិ វា, តត្ថ អាវរណំ កាតព្ពំ ‘‘មា ឥធ បវិសា’’តិ. ឧភយេនបិ អត្តនោ បរិវេណញ្ច វស្សគ្គេន បត្តសេនាសនញ្ច វុត្តំ. តស្មា ន សព្ពោ សង្ឃារាមោ អាវរណំ កាតព្ពោ, ករោន្តោ ច ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សព្ពោ សង្ឃារាមោ អាវរណំ កាតព្ពោ, យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តត្តា. ន ច មុខទ្វារិកោ អាហារោ អាវរណំ កាតព្ពោ, ករោន្តោ ច ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មុខទ្វារិកោ អាហារោ អាវរណំ កាតព្ពោ, យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តត្តា. តស្មា ‘‘អជ្ជ មា ខាទ មា ភុញ្ជា’’តិ វទតោបិ ‘‘អាហារម្បិ និវារេស្សាមី’’តិ បត្តចីវរំ អន្តោ និក្ខិបតោបិ សព្ពបយោគេសុ ទុក្កដំ. អនាចារស្ស បន ទុព្ពចសាមណេរស្ស ទណ្ឌកម្មំ កត្វា យាគុំ វា ភត្តំ វា បត្តចីវរំ វា ទស្សេត្វា ‘‘ឯត្តកេ នាម ទណ្ឌកម្មេ អាហដេ ឥទំ លច្ឆសី’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ភគវតា ហិ អាវរណមេវ ទណ្ឌកម្មំ វុត្តំ. ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ បន ‘‘អបរាធានុរូបំ ឧទកទារុវាលិកាទីនំ អាហរាបនម្បិ កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា តម្បិ កាតព្ពំ, តញ្ច ខោ ‘‘ឱរមិស្សតិ វិរមិស្សតី’’តិ អនុកម្បាយ, ន ‘‘នស្សិស្សតិ វិព្ភមិស្សតី’’តិអាទិនយប្បវត្តេន បាបជ្ឈាសយេន. ‘‘ទណ្ឌកម្មំ ករោមី’’តិ ច ឧណ្ហបាសាណេ វា និបជ្ជាបេតុំ បាសាណិដ្ឋកាទីនិ វា សីសេ និក្ខិបាបេតុំ ឧទកំ វា បវេសេតុំ ន វដ្ដតិ.

ឧបជ្ឈាយំ អនាបុច្ឆាបិ ទណ្ឌកម្មំ ន ការេតព្ពំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឧបជ្ឈាយំ អនាបុច្ឆា អាវរណំ កាតព្ពំ, យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១០៨) វចនតោ. ឯត្ថ បន ‘‘តុម្ហាកំ សាមណេរស្ស អយំ នាម អបរាធោ, ទណ្ឌកម្មមស្ស ករោថា’’តិ តិក្ខត្តុំ វុត្តេ សចេ សោ ឧបជ្ឈាយោ ទណ្ឌកម្មំ ន ករោតិ, សយំ កាតុំ វដ្ដតិ. សចេបិ អាទិតោ ឧបជ្ឈាយោ វទតិ ‘‘មយ្ហំ សាមណេរានំ ទោសេ សតិ តុម្ហេ ទណ្ឌកម្មំ ករោថា’’តិ, កាតុំ វដ្ដតិយេវ. យថា ច សាមណេរានំ, ឯវំ សទ្ធិវិហារិកន្តេវាសិកានម្បិ ទណ្ឌកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, អញ្ញេសំ បន បរិសា ន អបលាឡេតព្ពា, អបលាឡេន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អញ្ញស្ស បរិសា អបលាឡេតព្ពា, យោ អបលាឡេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១០៨) វចនតោ. តស្មា ‘‘តុម្ហាកំ បត្តំ ទេម, ចីវរំ ទេមា’’តិ អត្តនោ ឧបដ្ឋានករណត្ថំ សង្គណ្ហិត្វា សាមណេរា វា ហោន្តុ ឧបសម្បន្នា វា, អន្តមសោ ទុស្សីលភិក្ខុស្សបិ បរស្ស បរិសភូតេ ភិន្ទិត្វា គណ្ហិតុំ ន វដ្ដតិ, អាទីនវំ បន វត្តុំ វដ្ដតិ ‘‘តយា នហាយិតុំ អាគតេន គូថមក្ខនំ វិយ កតំ ទុស្សីលំ និស្សាយ វិហរន្តេនា’’តិ. សចេ សោ សយមេវ ជានិត្វា ឧបជ្ឈំ វា និស្សយំ វា យាចតិ, ទាតុំ វដ្ដតិ.

ឥតិ បាឡិមុត្តកវិនយវិនិច្ឆយសង្គហេ

បព្ពជ្ជាវិនិច្ឆយកថា សមត្តា.