២១. បវារណាវិនិច្ឆយកថា

១១៦. បដិក្ខេបបវារណាតិ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភុញ្ជមានេន យស្ស កស្សចិ អភិហដភោជនស្ស បដិក្ខេបសង្ខាតា បវារណា. សា ច ន កេវលំ បដិក្ខេបមត្តេន ហោតិ, អថ ខោ បញ្ចង្គវសេន. តត្រិមានិ បញ្ចង្គានិ – អសនំ, ភោជនំ, ទាយកស្ស ហត្ថបាសេ ឋានំ, អភិហារោ, អភិហដស្ស បដិក្ខេបោតិ. តត្ថ អសនន្តិ វិប្បកតភោជនំ, ភុញ្ជមានោ ចេស បុគ្គលោ ហោតីតិ អត្ថោ. ភោជនន្តិ បវារណប្បហោនកំ ភោជនំ, ឱទនាទីនញ្ច អញ្ញតរំ បដិក្ខិបិតព្ពំ ភោជនំ ហោតីតិ អត្ថោ. ទាយកស្ស ហត្ថបាសេ ឋានន្តិ បវារណប្បហោនកំ ភោជនំ គណ្ហិត្វា ទាយកស្ស អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណេ ឱកាសេ អវដ្ឋានំ. អភិហារោតិ ហត្ថបាសេ ឋិតស្ស ទាយកស្ស កាយេន អភិហារោ. អភិហដស្ស បដិក្ខេបោតិ ឯវំ អភិហដស្ស កាយេន វា វាចាយ វា បដិក្ខេបោ. ឥតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ អង្គានំ វសេន បវារណា ហោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘បញ្ចហិ, ឧបាលិ, អាការេហិ បវារណា បញ្ញាយតិ, អសនំ បញ្ញាយតិ, ភោជនំ បញ្ញាយតិ, ហត្ថបាសេ ឋិតោ, អភិហរតិ, បដិក្ខេបោ បញ្ញាយតី’’តិ (បរិ. ៤២៨).

១១៧. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-៩) – ‘‘អសន’’ន្តិអាទីសុ តាវ យំ អស្នាតិ, យញ្ច ភោជនំ ហត្ថបាសេ ឋិតេន អភិហដំ បដិក្ខិបតិ, តំ ឱទនោ កុម្មាសោ សត្តុ មច្ឆោ មំសន្តិ ឥមេសំ អញ្ញតរមេវ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ឱទនោ នាម សាលិ វីហិ យវោ គោធុមោ កង្គុ វរកោ កុទ្រូសកោតិ សត្តន្នំ ធញ្ញានំ តណ្ឌុលេហិ និព្ពត្តោ. តត្រ សាលីតិ អន្តមសោ នីវារំ ឧបាទាយ សព្ពាបិ សាលិជាតិ. វីហីតិ សព្ពាបិ វីហិជាតិ. យវគោធុមេសុ ភេទោ នត្ថិ. កង្គូតិ សេតរត្តកាឡភេទា សព្ពាបិ កង្គុជាតិ. វរកោតិ អន្តមសោ វរកចោរកំ ឧបាទាយ សព្ពាបិ សេតវណ្ណា វរកជាតិ. កុទ្រូសកោតិ កាឡកុទ្រូសកោ ចេវ សាមាកាទិភេទា ច សព្ពាបិ តិណធញ្ញជាតិ. នីវារវរកចោរកា ចេត្ថ ធញ្ញានុលោមាតិ វទន្តិ, ធញ្ញានិ ហោន្តុ ធញ្ញានុលោមានិ វា, ឯតេសំ វុត្តប្បភេទានំ សត្តន្នំ ធញ្ញានំ តណ្ឌុលេ គហេត្វា ‘‘ភត្តំ បចិស្សាមា’’តិ វា ‘‘យាគុំ បចិស្សាមា’’តិ វា ‘‘អម្ពិលបាយាសាទីសុ អញ្ញតរំ បចិស្សាមា’’តិ វា យំ កិញ្ចិ សន្ធាយ បចន្តុ, សចេ ឧណ្ហំ សីតលំ វា ភុញ្ជន្តានំ ភោជនកាលេ គហិតគហិតដ្ឋានេ ឱធិ បញ្ញាយតិ, ឱទនសង្គហមេវ គច្ឆតិ, បវារណំ ជនេតិ. សចេ ឱធិ ន បញ្ញាយតិ, យាគុសង្គហំ គច្ឆតិ, បវារណំ ន ជនេតិ.

យោបិ បាយាសោ វា បណ្ណផលកឡីរមិស្សកា អម្ពិលយាគុ វា ឧទ្ធនតោ ឱតារិតមត្តា អព្ភុណ្ហា ហោតិ អាវជ្ជិត្វា បិវិតុំ សក្កា, ហត្ថេន គហិតោកាសេបិ ឱធិំ ន ទស្សេតិ, បវារណំ ន ជនេតិ. សចេ បន ឧសុមាយ វិគតាយ សីតលភូតា ឃនភាវំ គច្ឆតិ, ឱធិំ ទស្សេតិ, បុន បវារណំ ជនេតិ, បុព្ពេ តនុភាវោ ន រក្ខតិ. សចេបិ ទធិតក្កាទីនិ អារោបេត្វា ពហូ បណ្ណផលកឡីរេ បក្ខិបិត្វា មុដ្ឋិមត្តាបិ តណ្ឌុលា បក្ខិត្តា ហោន្តិ, ភោជនកាលេ ចេ ឱធិ បញ្ញាយតិ, បវារណំ ជនេតិ. អយាគុកេ និមន្តនេ ‘‘យាគុំ ទស្សាមា’’តិ ភត្តេ ឧទកកញ្ជិកខីរាទីនិ អាកិរិត្វា ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិ ទេន្តិ. កិញ្ចាបិ តនុកោ ហោតិ, បវារណំ ជនេតិយេវ. សចេ បន បក្កុថិតេសុ ឧទកាទីសុ បក្ខិបិត្វា បចិត្វា ទេន្តិ, យាគុសង្គហមេវ គច្ឆតិ. យាគុសង្គហំ គតេបិ តស្មិំ វា អញ្ញស្មិំ វា យត្ថ មច្ឆមំសំ បក្ខិបន្តិ, សចេ សាសបមត្តម្បិ មច្ឆមំសខណ្ឌំ វា ន្ហារុ វា បញ្ញាយតិ, បវារណំ ជនេតិ, សុទ្ធរសកោ បន រសកយាគុ វា ន ជនេតិ. ឋបេត្វា វុត្តធញ្ញតណ្ឌុលេ អញ្ញេហិ វេណុតណ្ឌុលាទីហិ វា កណ្ឌមូលផលេហិ វា យេហិ កេហិចិ កតំ ភត្តម្បិ បវារណំ ន ជនេតិ, បគេវ ឃនយាគុ. សចេ បនេត្ថ មច្ឆមំសំ បក្ខិបន្តិ, ជនេតិ. មហាបច្ចរិយំ ‘‘បុប្ផិអត្ថាយ ភត្តម្បិ បវារណំ ជនេតី’’តិ វុត្តំ. បុប្ផិអត្ថាយ ភត្តំ នាម បុប្ផិខជ្ជកត្ថាយ កុថិតុទកេ បក្ខិបិត្វា សេទិតតណ្ឌុលា វុច្ចន្តិ. សចេ បន តេ តណ្ឌុលេ សុក្ខាបេត្វា ខាទន្តិ, វដ្ដតិ, នេវ សត្តុសង្ខ្យំ, ន ភត្តសង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. បុន តេហិ កតភត្តំ បវារេតិយេវ. តេ តណ្ឌុលេ សប្បិតេលាទីសុ វា បចន្តិ, បូវំ វា ករោន្តិ, ន បវារេន្តិ. បុថុកា វា តាហិ កតសត្តុភត្តាទីនិ វា ន បវារេន្តិ.

កុម្មាសោ នាម យវេហិ កតកុម្មាសោ. អញ្ញេហិ បន មុគ្គាទីហិ កតកុម្មាសោ បវារណំ ន ជនេតិ.

សត្តុ នាម សាលិវីហិយវេហិ កតសត្តុ. កង្គុវរកកុទ្រូសកសីសានិបិ ភជ្ជិត្វា ឦសកំ កោដ្ដេត្វា ថុសេ បលាបេត្វា បុន ទឡ្ហំ កោដ្ដេត្វា ចុណ្ណំ ករោន្តិ. សចេបិ តំ អល្លត្តា ឯកពទ្ធំ ហោតិ, សត្តុសង្គហមេវ គច្ឆតិ. ខរបាកភជ្ជិតានំ វីហីនំ តណ្ឌុលេ កោដ្ដេត្វា ទេន្តិ, តម្បិ ចុណ្ណំ សត្តុសង្គហមេវ គច្ឆតិ. សមបាកភជ្ជិតានំ បន វីហីនំ វា វីហិបលាសានំ វា តណ្ឌុលា ភជ្ជិតតណ្ឌុលា ឯវ វា ន បវារេន្តិ. តេសំ បន តណ្ឌុលានំ ចុណ្ណំ បវារេតិ, ខរបាកភជ្ជិតានំ វីហីនំ កុណ្ឌកម្បិ បវារេតិ. សមបាកភជ្ជិតានំ បន អាតបសុក្ខានំ វា កុណ្ឌកំ ន បវារេតិ. លាជា វា តេហិ កតភត្តសត្តុអាទីនិ វា ន បវារេន្តិ, ភជ្ជិតបិដ្ឋំ វា យំ កិញ្ចិ សុទ្ធខជ្ជកំ វា ន បវារេតិ. មច្ឆមំសបូរិតខជ្ជកំ បន សត្តុមោទកោ វា បវារេតិ. មច្ឆោ មំសញ្ច បាកដមេវ.

អយំ បន វិសេសោ – សចេ យាគុំ បិវន្តស្ស យាគុសិត្ថមត្តានេវ ទ្វេ មច្ឆខណ្ឌានិ វា មំសខណ្ឌានិ វា ឯកភាជនេ វា នានាភាជនេ វា ទេន្តិ, តានិ ចេ អខាទន្តោ អញ្ញំ យំ កិញ្ចិ បវារណប្បហោនកំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. តតោ ឯកំ ខាទិតំ, ឯកំ ហត្ថេ វា បត្តេ វា ហោតិ, សោ ចេ អញ្ញំ បដិក្ខិបតិ, បវារេតិ. ទ្វេបិ ខាទិតានិ ហោន្តិ, មុខេ សាសបមត្តម្បិ អវសិដ្ឋំ នត្ថិ, សចេបិ អញ្ញំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. កប្បិយមំសំ ខាទន្តោ កប្បិយមំសំ បដិក្ខិបតិ, បវារេតិ. កប្បិយមំសំ ខាទន្តោ អកប្បិយមំសំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. កស្មា? អវត្ថុតាយ. យញ្ហិ ភិក្ខុនោ ខាទិតុំ វដ្ដតិ, តំយេវ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ. ឥទំ បន ជានន្តោ អកប្បិយត្តា បដិក្ខិបតិ, អជានន្តោបិ បដិក្ខិបិតព្ពដ្ឋានេ ឋិតមេវ បដិក្ខិបតិ នាម, តស្មា ន បវារេតិ. សចេ បន អកប្បិយមំសំ ខាទន្តោ កប្បិយមំសំ បដិក្ខិបតិ, បវារេតិ. កស្មា? វត្ថុតាយ. យញ្ហិ តេន បដិក្ខិត្តំ, តំ បវារណាយ វត្ថុ, យំ បន ខាទតិ, តំ កិញ្ចាបិ បដិក្ខិបិតព្ពដ្ឋានេ ឋិតំ, ខាទិយមានំ បន មំសភាវំ ន ជហតិ, តស្មា បវារេតិ. អកប្បិយមំសំ វា ខាទន្តោ អកប្បិយមំសំ បដិក្ខិបតិ, បុរិមនយេនេវ ន បវារេតិ. កប្បិយមំសំ វា អកប្បិយមំសំ វា ខាទន្តោ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ យំ កិញ្ចិ កប្បិយភោជនំ បដិក្ខិបតិ, បវារេតិ. កុលទូសកវេជ្ជកម្មឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនសាទិតរូបិយាទីហិ និព្ពត្តំ ពុទ្ធបដិកុដ្ឋំ អនេសនាយ ឧប្បន្នំ អកប្បិយភោជនំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. កប្បិយភោជនំ វា អកប្បិយភោជនំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. កប្បិយភោជនំ វា អកប្បិយភោជនំ វា ភុញ្ជន្តោបិ កប្បិយភោជនំ បដិក្ខិបតិ, បវារេតិ. អកប្បិយភោជនំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតីតិ សព្ពត្ថ វុត្តនយេនេវ ការណំ វេទិតព្ពំ.

១១៨. ឯវំ ‘‘អសន’’ន្តិអាទីសុ យញ្ច អស្នាតិ, យញ្ច ភោជនំ ហត្ថបាសេ ឋិតេន អភិហដំ បដិក្ខិបន្តោ បវារណំ អាបជ្ជតិ, តំ ឧត្វា ឥទានិ យថា អាបជ្ជតិ, តស្ស ជាននត្ថំ អយំ វិនិច្ឆយោ – អសនំ ភោជនន្តិ ឯត្ថ តាវ យេន ឯកសិត្ថម្បិ អជ្ឈោហដំ ហោតិ សោ សចេ បត្តមុខហត្ថានំ យត្ថ កត្ថចិ បញ្ចសុ ភោជនេសុ ឯកស្មិម្បិ សតិ អញ្ញំ បញ្ចសុ ភោជនេសុ ឯកម្បិ បដិក្ខិបតិ, បវារេតិ. កត្ថចិ ភោជនំ នត្ថិ, អាមិសគន្ធមត្តំ បញ្ញាយតិ, ន បវារេតិ. មុខេ ច ហត្ថេ ច ភោជនំ នត្ថិ, បត្តេ អត្ថិ, តស្មិំ បន អាសនេ អភុញ្ជិតុកាមោ, វិហារំ វា បវិសិត្វា ភុញ្ជិតុកាមោ, អញ្ញស្ស វា ទាតុកាមោ តស្មិំ ចេ អន្តរេ ភោជនំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. កស្មា? វិប្បកតភោជនភាវស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា. ‘‘យោបិ អញ្ញត្រ គន្ត្វា ភុញ្ជិតុកាមោ មុខេ ភត្តំ គិលិត្វា សេសំ អាទាយ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អញ្ញំ ភោជនំ បដិក្ខិបតិ, តស្សបិ បវារណា ន ហោតី’’តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. យថា ច បត្តេ, ឯវំ ហត្ថេបិ. មុខេបិ វា វិជ្ជមានំ ភោជនំ សចេ អនជ្ឈោហរិតុកាមោ ហោតិ, តស្មិញ្ច ខណេ អញ្ញំ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. ឯកស្មិញ្ហិ បទេ វុត្តំ លក្ខណំ សព្ពត្ថ វេទិតព្ពំ ហោតិ. អបិច កុរុន្ទិយំ ឯស នយោ ទស្សិតោយេវ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘មុខេ ភត្តំ គិលិតំ, ហត្ថេ ភត្តំ វិឃាសាទស្ស ទាតុកាមោ, បត្តេ ភត្តំ ភិក្ខុស្ស ទាតុកាមោ, សចេ តស្មិំ ខណេ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតី’’តិ.

ហត្ថបាសេ ឋិតោតិ ឯត្ថ បន សចេ ភិក្ខុ និសិន្នោ ហោតិ, អាសនស្ស បច្ឆិមន្តតោ បដ្ឋាយ, សចេ ឋិតោ, បណ្ហិអន្តតោ បដ្ឋាយ, សចេ និបន្នោ, យេន បស្សេន និបន្នោ, តស្ស បារិមន្តតោ បដ្ឋាយ, ទាយកស្ស និសិន្នស្ស វា ឋិតស្ស វា និបន្នស្ស វា ឋបេត្វា បសារិតហត្ថំ យំ អាសន្នតរំ អង្គំ, តស្ស ឱរិមន្តេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ ‘‘ហត្ថបាសោ’’តិ វេទិតព្ពោ. តស្មិំ ឋត្វា អភិហដំ បដិក្ខិបន្តស្សេវ បវារណា ហោតិ, ន តតោ បរំ.

អភិហរតីតិ ហត្ថបាសព្ភន្តរេ ឋិតោ គហណត្ថំ ឧបនាមេតិ. សចេ បន អនន្តរនិសិន្នោបិ ភិក្ខុ ហត្ថេ វា ឩរូសុ វា អាធារកេ វា ឋិតំ បត្តំ អនភិហរិត្វា ‘‘ភត្តំ គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, តំ បដិក្ខិបតោ បវារណា នត្ថិ. ភត្តបច្ឆិំ អានេត្វា បុរតោ ភូមិយំ ឋបេត្វា ‘‘គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ឦសកំ បន ឧទ្ធរិត្វា វា អបនាមេត្វា វា ‘‘គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ. ថេរាសនេ និសិន្នោ ថេរោ ទូរេ និសិន្នស្ស ទហរភិក្ខុស្ស បត្តំ បេសេត្វា ‘‘ឥតោ ឱទនំ គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, គណ្ហិត្វា បន គតោ តុណ្ហី តិដ្ឋតិ, ទហរោ ‘‘អលំ មយ្ហ’’ន្តិ បដិក្ខិបតិ, ន បវារេតិ. កស្មា? ថេរស្ស ទូរភាវតោ ទូតស្ស ច អនភិហរណតោ. សចេ បន គហេត្វា អាគតោ ភិក្ខុ ‘‘ឥទំ ភត្តំ គណ្ហា’’តិ វទតិ, តំ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ. បរិវេសនាយឯកោ ឯកេន ហត្ថេន ឱទនបច្ឆិំ, ឯកេន កដច្ឆុំ គហេត្វា ភិក្ខុំ បរិវិសតិ, តត្រ ចេ អញ្ញោ អាគន្ត្វា ‘‘អហំ បច្ឆិំ ធារេស្សាមិ, ត្វំ ឱទនំ ទេហី’’តិ វត្វា គហិតមត្តមេវ ករោតិ, បរិវេសកោ ឯវ បន តំ ធារេតិ, តស្មា សា អភិហដាវ ហោតិ, តតោ ទាតុកាមតាយ គណ្ហន្តំ បដិក្ខិបន្តស្ស បវារណា ហោតិ. សចេ បន បរិវេសកេន ផុដ្ឋមត្តាវ ហោតិ, ឥតរោវ នំ ធារេតិ, តតោ ទាតុកាមតាយ គណ្ហន្តំ បដិក្ខិបន្តស្ស បវារណា ន ហោតិ, កដច្ឆុនា ឧទ្ធដភត្តេ បន ហោតិ. កដច្ឆុនា អភិហារោយេវ ហិ តស្ស អភិហារោ. ‘‘ទ្វិន្នំ សមភារេបិ បដិក្ខិបន្តោ បវារេតិយេវា’’តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. អនន្តរស្ស ភិក្ខុនោ ភត្តេ ទីយមានេ ឥតរោ បត្តំ ហត្ថេន បិទហតិ, បវារណា នត្ថិ. កស្មា? អញ្ញស្ស អភិហដេ បដិក្ខិត្តត្តា.

បដិក្ខេបោ បញ្ញាយតីតិ ឯត្ថ វាចាយ អភិហដំ បដិក្ខិបតោ បវារណា នត្ថិ, កាយេន អភិហដំ បន យេន កេនចិ អាការេន កាយេន វា វាចាយ វា បដិក្ខិបន្តស្ស បវារណា ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. តត្រ កាយេន បដិក្ខេបោ នាម អង្គុលិំ វា ហត្ថំ វា មក្ខិកាពីជនិំ វា ចីវរកណ្ណំ វា ចាលេតិ, ភមុកាយ វា អាការំ ករោតិ, កុទ្ធោ វា ឱលោកេតិ. វាចាយ បដិក្ខេបោ នាម ‘‘អល’’ន្តិ វា ‘‘ន គណ្ហាមី’’តិ វា ‘‘មា អាកិរា’’តិ វា ‘‘អបគច្ឆា’’តិ វា វទតិ. ឯវំ យេន កេនចិ អាការេន កាយេន វា វាចាយ វា បដិក្ខិត្តេ បវារណា ហោតិ.

១១៩. ឯកោ អភិហដេ ភត្តេ បវារណាយ ភីតោ ហត្ថេ អបនេត្វា បុនប្បុនំ បត្តេ ឱទនំ អាកិរន្តំ ‘‘អាកិរ អាកិរ, កោដ្ដេត្វា កោដ្ដេត្វា បូរេហី’’តិ វទតិ, ឯត្ថ កថន្តិ? មហាសុមត្ថេរោ តាវ ‘‘អនាកិរណត្ថាយ វុត្តត្តា បវារណា ហោតី’’តិ អាហ. មហាបទុមត្ថេរោ បន ‘‘អាកិរ បូរេហីតិ វទន្តស្ស នាម កស្សចិ បវារណា អត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘ន បវារេតី’’តិ អាហ.

អបរោ ភត្តំ អភិហរន្តំ ភិក្ខុំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘កិំ, អាវុសោ, ឥតោបិ កិញ្ចិ គណ្ហិស្សសិ, ទម្មិ តេ កិញ្ចី’’តិ អាហ, តត្រាបិ ‘‘ឯវំ នាគមិស្សតីតិ វុត្តត្តា បវារណា ហោតី’’តិ មហាសុមត្ថេរោ អាហ. មហាបទុមត្ថេរោ បន ‘‘គណ្ហិស្សសីតិ វទន្តស្ស នាម កស្សចិ បវារណា អត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘ន បវារេតី’’តិ អាហ.

ឯកោ សមំសកំ រសំ អភិហរិត្វា ‘‘រសំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, តំ សុត្វា បដិក្ខិបតោ បវារណា នត្ថិ. ‘‘មច្ឆមំសរស’’ន្តិ វុត្តេ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ, ‘‘ឥទំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេបិ ហោតិយេវ. មំសំ វិសុំ កត្វា ‘‘មំសរសំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, ‘‘តត្ថ ចេ សាសបមត្តម្បិ មំសខណ្ឌំ អត្ថិ, តំ បដិក្ខិបតោ បវារណា ហោតិ. សចេ បន បរិស្សាវិតោ ហោតិ, វដ្ដតី’’តិ អភយត្ថេរោ អាហ.

មំសរសេន អាបុច្ឆន្តំ មហាថេរោ ‘‘មុហុត្តំ អាគមេហី’’តិ វត្វា ‘‘ថាលកំ, អាវុសោ, អាហរា’’តិ អាហ, ឯត្ថ កថន្តិ? មហាសុមត្ថេរោ តាវ ‘‘អភិហារកស្ស គមនំ ឧបច្ឆិន្នំ, តស្មា បវារេតី’’តិ អាហ. មហាបទុមត្ថេរោ បន ‘‘អយំ កុហិំ គច្ឆតិ, កីទិសំ ឯតស្ស គមនំ, គណ្ហន្តស្សបិ នាម កស្សចិ បវារណា អត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘ន បវារេតី’’តិ អាហ.

កឡីរបនសាទីហិ មិស្សេត្វា មំសំ បចន្តិ, តំ គហេត្វា ‘‘កឡីរសូបំ គណ្ហថ, បនសព្យញ្ជនំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តិ, ឯវម្បិ ន បវារេតិ. កស្មា? អបវារណារហស្ស នាមេន វុត្តត្តា. សចេ បន ‘‘មច្ឆសូបំ មំសសូប’’ន្តិ វា ‘‘ឥទំ គណ្ហថា’’តិ វា វទន្តិ, បវារេតិ, មំសករម្ពកោ នាម ហោតិ. តំ ទាតុកាមោបិ ‘‘ករម្ពកំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, វដ្ដតិ, ន បវារេតិ, ‘‘មំសករម្ពក’’ន្តិ វា ‘‘ឥទ’’ន្តិ វា វុត្តេ បន បវារេតិ. ឯស នយោ សព្ពេសុ មច្ឆមំសមិស្សកេសុ.

១២០. ‘‘យោ បន និមន្តនេ ភុញ្ជមានោ មំសំ អភិហដំ ‘ឧទ្ទិស្សកត’ន្តិ មញ្ញមានោ បដិក្ខិបតិ, បវារិតោវ ហោតី’’តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. មិស្សកកថា បន កុរុន្ទិយំ សុដ្ឋុ វុត្តា. ឯវញ្ហិ តត្ថ វុត្តំ – បិណ្ឌចារិកោ ភិក្ខុ ភត្តមិស្សកំ យាគុំ អាហរិត្វា ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, ន បវារេតិ, ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ បវារេតិ. កស្មា? យេនាបុច្ឆិតោ, តស្ស អត្ថិតាយ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – ‘‘យាគុមិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, តត្រ ចេ យាគុ ពហុតរា វា ហោតិ សមសមា វា, ន បវារេតិ. យាគុ មន្ទា, ភត្តំ ពហុតរំ, បវារេតិ. ឥទញ្ច សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្តត្តា ន សក្កា បដិក្ខិបិតុំ, ការណំ បនេត្ថ ទុទ្ទសំ. ‘‘ភត្តមិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, ភត្តំ ពហុតរំ វា សមំ វា អប្បតរំ វា ហោតិ, បវារេតិយេវ. ភត្តំ វា យាគុំ វា អនាមសិត្វា ‘‘មិស្សកំ គណ្ហថា’’តិ វទតិ, តត្រ ចេ ភត្តំ ពហុតរំ វា សមកំ វា ហោតិ, បវារេតិ, អប្បតរំ ន បវារេតិ, ឥទញ្ច ករម្ពកេន ន សមានេតព្ពំ. ករម្ពកោ ហិ មំសមិស្សកោបិ ហោតិ អមំសមិស្សកោបិ, តស្មា ករម្ពកន្តិ វុត្តេ បវារណា នត្ថិ, ឥទំ បន ភត្តមិស្សកមេវ. ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ បវារណា ហោតិ. ពហុរសេ ភត្តេ រសំ, ពហុខីរេ ខីរំ, ពហុសប្បិម្ហិ ច បាយាសេ សប្បិំ គណ្ហថាតិ វិសុំ កត្វា ទេតិ, តំ បដិក្ខិបតោ បវារណា នត្ថិ.

យោ បន គច្ឆន្តោ បវារេតិ, សោ គច្ឆន្តោវ ភុញ្ជិតុំ លភតិ. កទ្ទមំ វា ឧទកំ វា បត្វា ឋិតេន អតិរិត្តំ ការេតព្ពំ. សចេ អន្តរា នទី បូរា ហោតិ, នទីតីរេ គុម្ពំ អនុបរិយាយន្តេន ភុញ្ជិតព្ពំ. អថ នាវា វា សេតុ វា អត្ថិ, តំ អភិរុហិត្វាបិ ចង្កមន្តេនេវ ភុញ្ជិតព្ពំ, គមនំ ន ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពំ. យានេ វា ហត្ថិអស្សបិដ្ឋេ វា ចន្ទមណ្ឌលេ វា សូរិយមណ្ឌលេ វា និសីទិត្វា បវារិតេន យាវ មជ្ឈន្ហិកំ, តាវ តេសុ គច្ឆន្តេសុបិ និសិន្នេនេវ ភុញ្ជិតព្ពំ. យោ ឋិតោ បវារេតិ, ឋិតេនេវ, យោ និសិន្នោ បវារេតិ, និសិន្នេនេវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ, តំ តំ ឥរិយាបថំ វិកោបេន្តេន អតិរិត្តំ ការេតព្ពំ. យោ ឧក្កុដិកោ និសីទិត្វា បវារេតិ, តេន ឧក្កុដិកេនេវ ភុញ្ជិតព្ពំ. តស្ស បន ហេដ្ឋា បលាលបីឋំ វា កិញ្ចិ វា និសីទនកំ ទាតព្ពំ. បីឋកេ និសីទិត្វា បវារិតេន អាសនំ អចាលេត្វាវ ចតស្សោ ទិសា បរិវត្តន្តេន ភុញ្ជិតុំ លព្ភតិ. មញ្ចេ និសីទិត្វា បវារិតេន ឥតោ វា ឯត្តោ វា សញ្ចរិតុំ ន លព្ភតិ. សចេ បន នំ សហ មញ្ចេន ឧក្ខិបិត្វា អញ្ញត្រ នេន្តិ, វដ្ដតិ. និបជ្ជិត្វា បវារិតេន និបន្នេនេវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. បរិវត្តន្តេន យេន បស្សេន និបន្នោ, តស្ស ឋានំ នាតិក្កមេតព្ពំ.

១២១. បវារិតេន បន កិំកាតព្ពន្តិ? យេន ឥរិយាបថេន បវារិតោ ហោតិ, តំ វិកោបេត្វា អញ្ញេន ឥរិយាបថេន ចេ ភុញ្ជតិ, អតិរិត្តំ ការាបេត្វា ភុញ្ជិតព្ពំ. អនតិរិត្តំ បន យំ កិញ្ចិ យាវកាលិកសង្គហិតំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ខាទតិ វា ភុញ្ជតិ វា, អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ បាចិត្តិយំ.

តត្ថ អនតិរិត្តំ នាម នាតិរិត្តំ, ន អធិកន្តិ អត្ថោ. តំ បន យស្មា កប្បិយកតាទីហិ សត្តហិ វិនយកម្មាការេហិ អកតំ វា គិលានស្ស អនធិកំ វា ហោតិ, តស្មា បទភាជនេ វុត្តំ –

‘‘អនតិរិត្តំ នាម អកប្បិយកតំ ហោតិ, អប្បដិគ្គហិតកតំ ហោតិ, អនុច្ចារិតកតំ ហោតិ, អហត្ថបាសេ កតំ ហោតិ, អភុត្តាវិនា កតំ ហោតិ, ភុត្តាវិនា ច បវារិតេន អាសនា វុដ្ឋិតេន កតំ ហោតិ, ‘អលមេតំ សព្ព’ន្តិ អវុត្តំ ហោតិ, ន គិលានាតិរិត្តំ ហោតិ, ឯតំ អនតិរិត្តំ នាមា’’តិ (បាចិ. ២៣៩).

តត្ថ អកប្បិយកតន្តិ យំ តត្ថ ផលំ វា កន្ទមូលាទិំ វា បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ កប្បិយំ អកតំ, យញ្ច អកប្បិយមំសំ វា អកប្បិយភោជនំ វា, ឯតំ អកប្បិយំ នាម. តំ អកប្បិយំ ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ ឯវំ អតិរិត្តំ កតម្បិ ‘‘អកប្បិយកត’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. អប្បដិគ្គហិតកតន្តិ ភិក្ខុនា អប្បដិគ្គហិតំយេវ បុរិមនយេន អតិរិត្តំ កតំ. អនុច្ចារិតកតន្តិ កប្បិយំ ការេតុំ អាគតេន ភិក្ខុនា ឦសកម្បិ អនុក្ខិត្តំ វា អនបនាមិតំ វា កតំ. អហត្ថបាសេ កតន្តិ កប្បិយំ ការេតុំ អាគតស្ស ហត្ថបាសតោ ពហិ ឋិតេន កតំ. អភុត្តាវិនា កតន្តិ យោ ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ អតិរិត្តំ ករោតិ, តេន បវារណប្បហោនកភោជនំ អភុត្តេន កតំ. ភុត្តាវិនា បវារិតេន អាសនា វុដ្ឋិតេន កតន្តិ ឥទំ ឧត្តានមេវ. ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ អវុត្តន្តិ វចីភេទំ កត្វា ឯវំ អវុត្តំ ហោតិ. ឥតិ ឥមេហិ សត្តហិ វិនយកម្មាការេហិ យំ អតិរិត្តំ កប្បិយំ អកតំ, យញ្ច ន គិលានាតិរិត្តំ, តទុភយម្បិ ‘‘អនតិរិត្ត’’ន្តិ វេទិតព្ពំ.

១២២. អតិរិត្តំ បន តស្សេវ បដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពំ. តេនេវ វុត្តំ បទភាជនេ –

‘‘អតិរិត្តំ នាម កប្បិយកតំ ហោតិ, បដិគ្គហិតកតំ ហោតិ, ឧច្ចារិតកតំ ហោតិ, ហត្ថបាសេ កតំ ហោតិ, ភុត្តាវិនា កតំ ហោតិ, ភុត្តាវិនា បវារិតេន អាសនា អវុដ្ឋិតេន កតំ ហោតិ, ‘អលមេតំ សព្ព’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ, គិលានាតិរិត្តំ ហោតិ, ឯតំ អតិរិត្តំ នាមា’’តិ (បាចិ. ២៣៩).

អបិចេត្ថ ភុត្តាវិនា កតំ ហោតីតិ អនន្តរនិសិន្នស្ស សភាគស្ស ភិក្ខុនោ បត្តតោ ឯកម្បិ សិត្ថំ វា មំសហីរំ វា ខាទិត្វា កតម្បិ ‘‘ភុត្តាវិនាវ កតំ ហោតី’’តិ វេទិតព្ពំ. អាសនា អវុដ្ឋិតេនាតិ ឯត្ថ បន អសម្មោហត្ថំ អយំ វិនិច្ឆយោ – ទ្វេ ភិក្ខូ បាតោយេវ ភុញ្ជមានា បវារិតា ហោន្តិ, ឯកេន តត្ថេវ និសីទិតព្ពំ, ឥតរេន និច្ចភត្តំ វា សលាកភត្តំ វា អានេត្វា ឧបឌ្ឍំ តស្ស ភិក្ខុនោ បត្តេ អាកិរិត្វា ហត្ថំ ធោវិត្វា សេសំ តេន ភិក្ខុនា កប្បិយំ ការាបេត្វា ភុញ្ជិតព្ពំ. កស្មា? យញ្ហិ តស្ស ហត្ថេ លគ្គំ, តំ អកប្បិយំ ហោតិ. សចេ បន បឋមំ និសិន្នោ ភិក្ខុ សយមេវ តស្ស បត្តតោ ហត្ថេន គណ្ហាតិ, ហត្ថធោវនកិច្ចំ នត្ថិ. សចេ បន ឯវំ ‘កប្បិយំ ការេត្វា ភុញ្ជន្តស្ស បុន កិញ្ចិ ព្យញ្ជនំ វា ខាទនីយំ វា បត្តេ អាកិរ’ន្តិ យេន បឋមំ កប្បិយំ កតំ ហោតិ, សោ បុន កាតុំ ន លភតិ. យេន អកតំ, តេន កាតព្ពំ, យញ្ច អកតំ, តំ កាតព្ពំ. យេន អកតន្តិ អញ្ញេន ភិក្ខុនា យេន បឋមំ ន កតំ, តេន កាតព្ពំ. យញ្ច អកតន្តិ យេន បឋមំ កប្បិយំ កតំ, តេនបិ យំ អកតំ, តំ កាតព្ពំ. បឋមភាជនេ បន កាតុំ ន លព្ភតិ. តត្ថ ហិ ករិយមានេ បឋមំ កតេន សទ្ធិំ កតំ ហោតិ, តស្មា អញ្ញស្មិំ ភាជនេ កាតុំ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ កតំ បន តេន ភិក្ខុនា បឋមំ កតេន សទ្ធិំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

កប្បិយំ ករោន្តេន ច ន កេវលំ បត្តេយេវ, កុណ្ឌេបិ បច្ឆិយម្បិ យត្ថ កត្ថចិ បុរតោ ឋបេត្វា ឱនាមិតភាជនេ កាតព្ពំ. តំ សចេ ភិក្ខុសតំ បវារិតំ ហោតិ, សព្ពេសំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, អប្បវារិតានម្បិ វដ្ដតិ. យេន បន កប្បិយំ កតំ, តស្ស ន វដ្ដតិ. សចេបិ បវារេត្វា បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋំ ភិក្ខុំ បត្តំ គហេត្វា អវស្សំ ភុញ្ជនកេ មង្គលនិមន្តនេ និសីទាបេន្តិ, អតិរិត្តំ ការាបេត្វាវ ភុញ្ជិតព្ពំ. សចេ តត្ថ អញ្ញោ ភិក្ខុ នត្ថិ, អាសនសាលំ វា វិហារំ វា បត្តំ បេសេត្វា ការេតព្ពំ, កប្បិយំ ករោន្តេន បន អនុបសម្បន្នស្ស ហត្ថេ ឋិតំ ន កាតព្ពំ. សចេ អាសនសាលាយំ អព្យត្តោ ភិក្ខុ ហោតិ, សយំ គន្ត្វា កប្បិយំ ការាបេត្វា អានេត្វា ភុញ្ជិតព្ពំ.

គិលានាតិរិត្តន្តិ ឯត្ថ ន កេវលំ យំ គិលានស្ស ភុត្តាវសេសំ ហោតិ, តំ គិលានាតិរិត្តំ, អថ ខោ យំ កិញ្ចិ គិលានំ ឧទ្ទិស្ស ‘‘អជ្ជ វា យទា វា ឥច្ឆតិ, តទា ខាទិស្សតី’’តិ អាហដំ, តំ សព្ពំ គិលានាតិរិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យាមកាលិកំ បន សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ វា យំ កិញ្ចិ អនតិរិត្តំ អាហារត្ថាយ បរិភុញ្ជន្តស្ស អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ ទុក្កដំ. សចេ បន យាមកាលិកាទីនិ អាមិសសំសដ្ឋានិ ហោន្តិ, អាហារត្ថាយបិ អនាហារត្ថាយបិ បដិគ្គហេត្វា អជ្ឈោហរន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ, អសំសដ្ឋានិ បន សតិ បច្ចយេ ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ.

ឥតិ បាឡិមុត្តកវិនយវិនិច្ឆយសង្គហេ

បវារណាវិនិច្ឆយកថា សមត្តា.