១៨. កាលិកវិនិច្ឆយកថា

៨៩. កាលិកានិបិ ចត្តារីតិ ឯត្ថ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៥-២៥៦) យាវកាលិកំ យាមកាលិកំ សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកន្តិ ឥមានិ ចត្តារិ កាលិកានិ វេទិតព្ពានិ. តត្ថ បុរេភត្តំ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ យំ កិញ្ចិ ខាទនីយភោជនីយំ យាវ មជ្ឈន្ហិកសង្ខតោ កាលោ, តាវ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ យាវកាលិកំ. សទ្ធិំ អនុលោមបានេហិ អដ្ឋវិធំ បានំ យាវ រត្តិយា បច្ឆិមយាមសង្ខាតោ យាមោ, តាវ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ យាមោ កាលោ អស្សាតិ យាមកាលិកំ. សប្បិអាទិ បញ្ចវិធំ ភេសជ្ជំ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ និធេតព្ពតោ សត្តាហោ កាលោ អស្សាតិ សត្តាហកាលិកំ. ឋបេត្វា ឧទកំ អវសេសំ សព្ពម្បិ បដិគ្គហិតំ យាវជីវំ បរិហរិត្វា សតិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ យាវជីវិកន្តិ វុច្ចតិ.

៩០. តត្ថ យាវកាលិកេសុ ភោជនីយំ នាម ឱទនោ កុម្មាសោ សត្តុ មច្ឆោ មំសន្តិ. បញ្ច ភោជនានិ យាមកាលិកំ សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកញ្ច ឋបេត្វា អវសេសំ ខាទនីយំ នាម. ឯត្ថ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៤៨-៩) បន យំ តាវ សក្ខលិមោទកាទិ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណមយំ ខាទនីយំ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យម្បិ វនមូលាទិប្បភេទំ អាមិសគតិកំ ហោតិ. សេយ្យថិទំ – មូលខាទនីយំ កន្ទខាទនីយំ មុឡាលខាទនីយំ មត្ថកខាទនីយំ ខន្ធខាទនីយំ តចខាទនីយំ បត្តខាទនីយំ បុប្ផខាទនីយំ ផលខាទនីយំ អដ្ឋិខាទនីយំ បិដ្ឋខាទនីយំ និយ្យាសខាទនីយន្តិ, ឥទម្បិ ខាទនីយសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ.

តត្ថ បន អាមិសគតិកសល្លក្ខណត្ថំ ឥទំ មុខមត្តនិទស្សនំ – មូលខាទនីយេ តាវ មូលកមូលំ ខារកមូលំ ចច្ចុមូលំ តម្ពកមូលំ តណ្ឌុលេយ្យកមូលំ វត្ថុលេយ្យកមូលំ វជកលិមូលំ ជជ្ឈរិមូលន្តិ ឯវមាទីនិ សូបេយ្យបណ្ណមូលានិ អាមិសគតិកានិ. ឯត្ថ ច វជកលិមូលេ ជរដ្ឋំ ឆិន្ទិត្វា ឆឌ្ឌេន្តិ, តំ យាវជីវិកំ ហោតិ. អញ្ញម្បិ ឯវរូបំ ឯតេនេវ នយេន វេទិតព្ពំ. មូលកខារកជជ្ឈរិមូលានំ បន ជរដ្ឋានិបិ អាមិសគតិកានេវាតិ វុត្តំ. យានិ បន បាឡិយំ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មូលានិ ភេសជ្ជានិ ហលិទ្ទិំ សិង្គិវេរំ វចំ វចត្តំ អតិវិសំ កដុករោហិណិំ ឧសីរំ ភទ្ទមុត្តកំ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ មូលានិ ភេសជ្ជានិ នេវ ខាទនីយេ ខាទនីយត្ថំ ផរន្តិ, ន ភោជនីយេ ភោជនីយត្ថំ ផរន្តី’’តិ (មហាវ. ២៦៣) –

វុត្តានិ, តានិ យាវជីវិកានិ. តេសំ ចូឡបញ្ចមូលំ មហាបញ្ចមូលន្តិអាទិនា នយេន គណិយមានានំ គណនាយ អន្តោ នត្ថិ, ខាទនីយត្ថញ្ច ភោជនីយត្ថញ្ច អផរណភាវោយេវ បនេតេសំ លក្ខណំ. តស្មា យំ កិញ្ចិ មូលំ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន មនុស្សានំ ខាទនីយត្ថំ ភោជនីយត្ថញ្ច ផរតិ, តំ យាវកាលិកំ, ឥតរំ យាវជីវិកន្តិ វេទិតព្ពំ. សុពហុំ វត្វាបិ ហិ ឥមស្មិំយេវ លក្ខណេ ឋាតព្ពំ. នាមសញ្ញាសុ បន វុច្ចមានាសុ តំ តំ នាមំ អជានន្តានំ សម្មោហោយេវ ហោតិ, តស្មា នាមសញ្ញាយ អាទរំ អកត្វា លក្ខណមេវ ទស្សិតំ. យថា ច មូលេ, ឯវំ កន្ទាទីសុបិ លក្ខណំ ទស្សយិស្សាម, តស្សេវ វសេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. យញ្ច តំ បាឡិយំ ហលិទ្ទាទិ អដ្ឋវិធំ វុត្តំ, តស្ស ខន្ធតចបុប្ផផលាទិ សព្ពំ យាវជីវិកន្តិ វុត្តំ.

កន្ទខាទនីយេ ទុវិធោ កន្ទោ ទីឃោ ច ភិសកិំសុកកន្ទាទិ, វដ្ដោ ច ឧប្បលកសេរុកកន្ទាទិ, យំ គណ្ឋីតិបិ វទន្តិ. តត្ថ សព្ពេសំ កន្ទានំ ជិណ្ណជរដ្ឋដ្ឋានញ្ច ឆល្លិ ច សុខុមមូលានិ ច យាវជីវិកានិ, តរុណោ បន សុខខាទនីយោ សាលកល្យាណិបោតកកន្ទោ កិំសុកបោតកកន្ទោ អម្ពាដកកន្ទោ កេតកកន្ទោ មាលុវកន្ទោ ភិសសង្ខាតោ បទុមបុណ្ឌរីកកន្ទោ បិណ្ឌាលុមសាលុអាទយោ ច ខីរវល្លិកន្ទោ អាលុវកន្ទោ សិគ្គុកន្ទោ តាលកន្ទោ នីលុប្បលរត្តុប្បលកុមុទសោគន្ធិកានំ កន្ទា កទលិកន្ទោ វេឡុកន្ទោ កសេរុកកន្ទោតិ ឯវមាទយោ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន មនុស្សានំ ខាទនីយត្ថញ្ច ភោជនីយត្ថញ្ច ផរណកកន្ទា យាវកាលិកា. ខីរវល្លិកន្ទោ អធោតោ យាវជីវិកោ, ធោតោ យាវកាលិកោ. ខីរកាកោលិជីវិកឧសភកលសុណាទិកន្ទា បន យាវជីវិកា. តេ បាឡិយំ ‘‘យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ មូលានិ ភេសជ្ជានី’’តិ ឯវំ (មហាវ. ២៦៣) មូលភេសជ្ជសង្គហេនេវ សង្គហិតា.

មុឡាលខាទនីយេ បទុមមុឡាលំ បុណ្ឌរីកមុឡាលំ មូលសទិសំយេវ. ឯរកមុឡាលំ កន្ទុលមុឡាលន្តិ ឯវមាទិ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន មនុស្សានំ ខាទនីយត្ថំ ភោជនីយត្ថញ្ច ផរណកមុឡាលំ យាវកាលិកំ, ហលិទ្ទិសិង្គិវេរមកចិចតុរស្សវល្លិកេតកតាលហិន្តាលកុន្តាលនាឡិកេរបូគរុក្ខាទិមុឡាលំ បន យាវជីវិកំ. តំ សព្ពម្បិ បាឡិយំ ‘‘យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ មូលានិ ភេសជ្ជានី’’តិ ឯវំ មូលភេសជ្ជសង្គហេនេវ សង្គហិតំ.

មត្ថកខាទនីយេ តាលហិន្តាលកុន្តាលកេតកនាឡិកេរបូគរុក្ខខជ្ជូរិវេត្តឯរកកទលីនំ កឡីរសង្ខាតា មត្ថកា, វេណុកឡីរោ នឡកឡីរោ ឧច្ឆុកឡីរោ មូលកកឡីរោ សាសបកឡីរោ សតាវរិកឡីរោ សត្តន្នំ ធញ្ញានំ កឡីរាតិ ឯវមាទិ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន មនុស្សានំ ខាទនីយត្ថំ ភោជនីយត្ថញ្ច ផរណកោ រុក្ខវល្លិអាទីនំ មត្ថកោ យាវកាលិកោ, ហលិទ្ទិសិង្គិវេរវចមកចិលសុណានំ កឡីរា, តាលហិន្តាលកុន្តាលនាឡិកេរកឡីរានញ្ច ឆិន្ទិត្វា បាតិតោ ជរដ្ឋពុន្ទោ យាវជីវិកោ.

ខន្ធខាទនីយេ អន្តោបថវីគតោ សាលកល្យាណីខន្ធោ ឧច្ឆុខន្ធោ នីលុប្បលរត្តុប្បលកុមុទសោគន្ធិកានំ ទណ្ឌកខន្ធាតិ ឯវមាទិ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន មនុស្សានំ ខាទនីយត្ថំ ភោជនីយត្ថញ្ច ផរណកោ ខន្ធោ យាវកាលិកោ, ឧប្បលជាតីនំ បណ្ណទណ្ឌកោ បទុមជាតីនំ សព្ពោបិ ទណ្ឌកោ ករវិន្ទទណ្ឌាទយោ ច អវសេសសព្ពខន្ធា យាវជីវិកា.

តចខាទនីយេ ឧច្ឆុតចោវ ឯកោ យាវកាលិកោ, សោបិ សរសោ, សេសោ សព្ពោ យាវជីវិកោ. តេសំ បន មត្ថកខន្ធតចានំ តិណ្ណម្បិ បាឡិយំ កសាវភេសជ្ជេន សង្គហោ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កសាវានិ ភេសជ្ជានិ និម្ពកសាវំ កុដជកសាវំ បដោលកសាវំ ផគ្គវកសាវំ នត្តមាលកសាវំ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ កសាវានិ ភេសជ្ជានិ នេវ ខាទនីយេ ខាទនីយត្ថំ ផរន្តិ, ន ភោជនីយេ ភោជនីយត្ថំ ផរន្តី’’តិ (មហាវ. ២៦៣).

ឯត្ថ ហិ ឯតេសម្បិ សង្គហោ សិជ្ឈតិ. វុត្តកសាវានិ ច សព្ពកប្បិយានីតិ វេទិតព្ពានិ.

បត្តខាទនីយេ មូលកំ ខារកោ ចច្ចុ តម្ពកោ តណ្ឌុលេយ្យកោ បបុន្នាគោ វត្ថុលេយ្យកោ វជកលិ ជជ្ឈរិ សេល្លុ សិគ្គុ កាសមទ្ទកោ ឧម្មាចីនមុគ្គោ មាសោ រាជមាសោ ឋបេត្វា មហានិប្ផាវំ អវសេសនិប្ផាវោ អគ្គិមន្ថោ សុនិសន្នកោ សេតវរណោ នាឡិកា ភូមិយំ ជាតលោណីតិ ឯតេសំ បត្តានិ, អញ្ញានិ ច ឯវរូបានិ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន មនុស្សានំ ខាទនីយត្ថញ្ច ភោជនីយត្ថញ្ច ផរណកានិ បត្តានិ ឯកំសេន យាវកាលិកានិ, យា បនញ្ញា មហានខបិដ្ឋិមត្តបណ្ណា លោណិរុក្ខេ ច គច្ឆេ ច អារោហតិ, តស្សា បត្តំ យាវជីវិកំ. ព្រហ្មិបត្តញ្ច យាវកាលិកន្តិ ទីបវាសិនោ វទន្តិ. អម្ពបល្លវំ យាវកាលិកំ, អសោកបល្លវំ បន យាវជីវិកំ. យានិ ចញ្ញានិ បាឡិយំ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បណ្ណានិ ភេសជ្ជានិ និម្ពបណ្ណំ កុដជបណ្ណំ បដោលបណ្ណំ សុលសិបណ្ណំ កប្បាសបណ្ណំ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ បណ្ណានិ ភេសជ្ជានិ នេវ ខាទនីយេ ខាទនីយត្ថំ ផរន្តិ, ន ភោជនីយេ ភោជនីយត្ថំ ផរន្តី’’តិ (មហាវ. ២៦៣) –

វុត្តានិ, តានិ យាវជីវិកានិ. ន កេវលញ្ច បណ្ណានិ, តេសំ បុប្ផផលានិបិ. យាវជីវិកបណ្ណានំ បន ផគ្គវបណ្ណំ អជ្ជុកបណ្ណំ ផណិជ្ជកបណ្ណំ តម្ពូលបណ្ណំ បទុមិនិបណ្ណន្តិ ឯវំ គណនវសេន អន្តោ នត្ថិ.

បុប្ផខាទនីយេ មូលកបុប្ផំ ខារកបុប្ផំ ចច្ចុបុប្ផំ តម្ពកបុប្ផំ វជកលិបុប្ផំ ជជ្ឈរិបុប្ផំ ចូឡនិប្ផាវបុប្ផំ មហានិប្ផាវបុប្ផំ កសេរុកបុប្ផំ នាឡិកេរតាលកេតកានំ តរុណបុប្ផានិ សេតវរណបុប្ផំ សិគ្គុបុប្ផំ ឧប្បលបទុមជាតិកានំ បុប្ផានំ កណ្ណិកាមត្តំ អគន្ធិបុប្ផំ ករីរបុប្ផំ ជីវន្តី បុប្ផន្តិ ឯវមាទិ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន មនុស្សានំ ខាទនីយត្ថំ ភោជនីយត្ថញ្ច ផរណបុប្ផំ យាវកាលិកំ, អសោកពកុលកុយ្យកបុន្នាគចម្បកជាតិករវីរកណិការកុន្ទនវមាលិកមល្លិកាទីនំ បន បុប្ផំ យាវជីវិកំ, តស្ស គណនាយ អន្តោ នត្ថិ. បាឡិយំ បនស្ស កសាវភេសជ្ជេន សង្គហោ វេទិតព្ពោ.

ផលខាទនីយេ បនសលពុជតាលនាឡិកេរអម្ពជម្ពុអម្ពាដកតិន្តិណិកមាតុលុង្គកបិត្ថលាពុកុម្ភណ្ឌបុស្សផលតិម្ពរូសកតិបុសវាតិង្គណចោចមោចមធុកាទីនំ ផលានិ, យានិ លោកេ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន មនុស្សានំ ខាទនីយត្ថំ ភោជនីយត្ថញ្ច ផរន្តិ, សព្ពានិ តានិ យាវកាលិកានិ, នាមគណនវសេន តេសំ ន សក្កា បរិយន្តំ ទស្សេតុំ. យានិ បន បាឡិយំ –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ផលានិ ភេសជ្ជានិ ពិលង្គំ បិប្បលិំ មរីចំ ហរីតកំ វិភីតកំ អាមលកំ គោដ្ឋផលំ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ ផលានិ ភេសជ្ជានិ នេវ ខាទនីយេ ខាទនីយត្ថំ ផរន្តិ, ន ភោជនីយេ ភោជនីយត្ថំ ផរន្តី’’តិ (មហាវ. ២៦៣) –

វុត្តានិ, តានិ យាវជីវិកានិ. តេសម្បិ អបរិបក្កានិ អច្ឆិវពិម្ពវរណកេតកកាស្មរីអាទីនំ ផលានិ ជាតិផលំ កដុកផលំ ឯឡា តក្កោលន្តិ ឯវំ នាមវសេន ន សក្កា បរិយន្តំ ទស្សេតុំ.

អដ្ឋិខាទនីយេ លពុជដ្ឋិ បនសដ្ឋិ អម្ពាដកដ្ឋិ សាលដ្ឋិ ខជ្ជូរីកេតកតិម្ពរូសកានំ តរុណផលដ្ឋិ តិន្តិណិកដ្ឋិ ពិម្ពផលដ្ឋិ ឧប្បលបទុមជាតីនំ បោក្ខរដ្ឋីតិ ឯវមាទីនិ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ មនុស្សានំ បកតិអាហារវសេន ខាទនីយត្ថំ ភោជនីយត្ថញ្ច ផរណកានិ អដ្ឋីនិ យាវកាលិកានិ, មធុកដ្ឋិ បុន្នាគដ្ឋិ ហរីតកាទីនំ អដ្ឋីនិ សិទ្ធត្ថកដ្ឋិ រាជិកដ្ឋីតិ ឯវមាទីនិ អដ្ឋីនិ យាវជីវិកានិ. តេសំ បាឡិយំ ផលភេសជ្ជេនេវ សង្គហោ វេទិតព្ពោ.

បិដ្ឋខាទនីយេ សត្តន្នំ តាវ ធញ្ញានំ ធញ្ញានុលោមានំ អបរណ្ណានញ្ច បិដ្ឋំ បនសបិដ្ឋំ លពុជបិដ្ឋំ អម្ពាដកបិដ្ឋំ សាលបិដ្ឋំ ធោតកតាលបិដ្ឋំ ខីរវល្លិបិដ្ឋញ្ចាតិ ឯវមាទីនិ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ បកតិអាហារវសេន មនុស្សានំ ខាទនីយត្ថំ ភោជនីយត្ថញ្ច ផរណកានិ បិដ្ឋានិ យាវកាលិកានិ, អធោតកំ តាលបិដ្ឋំ ខីរវល្លិបិដ្ឋំ អស្សគន្ធាទិបិដ្ឋានិ ច យាវជីវិកានិ. តេសំ បាឡិយំ កសាវេហិ មូលផលេហិ ច សង្គហោ វេទិតព្ពោ.

និយ្យាសខាទនីយេ – ឯកោ ឧច្ឆុនិយ្យាសោវ សត្តាហកាលិកោ, សេសា –

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ជតូនិ ភេសជ្ជានិ ហិង្គុំ ហិង្គុជតុំ ហិង្គុសិបាដិកំ តកំ តកបត្តិំ តកបណ្ណិំ សជ្ជុលសំ, យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ ជតូនិ ភេសជ្ជានី’’តិ (មហាវ. ២៦៣) –

ឯវំ បាឡិយំ វុត្តា និយ្យាសា យាវជីវិកា. តត្ថ យេវាបនកវសេន សង្គហិតានំ អម្ពនិយ្យាសោ កណិការនិយ្យាសោតិ ឯវំ នាមវសេន ន សក្កា បរិយន្តំ ទស្សេតុំ. ឯវំ ឥមេសុ មូលខាទនីយាទីសុ យំ កិញ្ចិ យាវកាលិកំ, សព្ពម្បិ ឥមស្មិំ អត្ថេ អវសេសំ ខាទនីយំ នាមាតិ សង្គហិតំ.

៩១. យាមកាលិកេសុ បន អដ្ឋ បានានិ នាម អម្ពបានំ ជម្ពុបានំ ចោចបានំ មោចបានំ មធុកបានំ មុទ្ទិកបានំ សាលូកបានំ ផារុសកបានន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ បានានិ. តត្ថ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០០) អម្ពបានន្តិ អាមេហិ វា បក្កេហិ វា អម្ពេហិ កតបានំ. តត្ថ អាមេហិ ករោន្តេន អម្ពតរុណានិ ភិន្ទិត្វា ឧទកេ បក្ខិបិត្វា អាតបេ អាទិច្ចបាកេន បចិត្វា បរិស្សាវេត្វា តទហុបដិគ្គហិតកេហិ មធុសក្ការកប្បូរាទីហិ យោជេត្វា កាតព្ពំ, ឯវំ កតំ បុរេភត្តមេវ កប្បតិ. អនុបសម្បន្នេហិ កតំ លភិត្វា បន បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសបរិភោគេនបិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តំ និរាមិសបរិភោគេន យាវ អរុណុគ្គមនា វដ្ដតិ. ឯស នយោ សព្ពបានេសុ. ជម្ពុបានន្តិ ជម្ពុផលេហិ កតបានំ. ចោចបានន្តិ អដ្ឋិកកទលិផលេហិ កតបានំ. មោចបានន្តិ អនដ្ឋិកេហិ កទលិផលេហិ កតបានំ. មធុកបានន្តិ មធុកានំ ជាតិរសេន កតបានំ. តំ បន ឧទកសម្ភិន្នំ វដ្ដតិ, សុទ្ធំ ន វដ្ដតិ. មុទ្ទិកបានន្តិ មុទ្ទិកា ឧទកេ មទ្ទិត្វា អម្ពបានំ វិយ កតបានំ. សាលូកបានន្តិ រត្តុប្បលនីលុប្បលាទីនំ សាលូកេ មទ្ទិត្វា កតបានំ. ផារុសកបានន្តិ ផារុសកផលេហិ អម្ពបានំ វិយ កតបានំ. ឥមានិ អដ្ឋ បានានិ សីតានិបិ អាទិច្ចបាកានិបិ វដ្ដន្តិ, អគ្គិបាកានិ ន វដ្ដន្តិ.

អវសេសានិ វេត្តតិន្តិណិកមាតុលុង្គកបិត្ថកោសម្ពករមន្ទាទិខុទ្ទកផលបានានិ អដ្ឋបានគអកានេវ. តានិ កិញ្ចាបិ បាឡិយំ ន វុត្តានិ, អថ ខោ កប្បិយំ អនុលោមេន្តិ, តស្មា កប្បន្តិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពំ ផលរសំ ឋបេត្វា ធញ្ញផលរស’’ន្តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០០) វុត្តត្តា ឋបេត្វា សានុលោមធញ្ញផលរសំ អញ្ញំ ផលបានំ នាម អកប្បិយំ នត្ថិ, សព្ពំ យាមកាលិកមេវ. តត្ថ សានុលោមធញ្ញផលរសោ នាម សត្តន្នញ្ចេវ ធញ្ញានំ តាលនាឡិកេរបនសលពុជអលាពុកុម្ភណ្ឌបុស្សផលតិបុសឯឡាលុកាតិ នវន្នញ្ច មហាផលានំ សព្ពេសញ្ច បុព្ពណ្ណាបរណ្ណានំ អនុលោមធញ្ញានំ រសោ យាវកាលិកោ, តស្មា បច្ឆាភត្តំ ន វដ្ដតិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពំ បត្តរសំ ឋបេត្វា ឌាករស’’ន្តិ (មហាវ. ៣០០) វុត្តត្តា បក្កឌាករសំ ឋបេត្វា យាវកាលិកបត្តានម្បិ សីតោទកេន មទ្ទិត្វា កតរសោ វា អាទិច្ចបាកោ វា វដ្ដតិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពំ បុប្ផរសំ ឋបេត្វា មធុកបុប្ផរស’’ន្តិ វុត្តត្តា មធុកបុប្ផរសំ ឋបេត្វា សព្ពោបិ បុប្ផរសោ វដ្ដតិ.

៩២. សត្តាហកាលិកំ នាម សប្បិ នវនីតំ តេលំ មធុ ផាណិតន្តិ ឥមានិ បញ្ច ភេសជ្ជានិ. តត្ថ សប្បិ នាម គោសប្បិ វា អជិកាសប្បិ វា មហិំសសប្បិ វា យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ សប្បិ. នវនីតំ នាម តេសំយេវ នវនីតំ. តេលំ នាម តិលតេលំ សាសបតេលំ មធុកតេលំ ឯរណ្ឌតេលំ វសាតេលំ. មធុ នាម មក្ខិកាមធុ. ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តំ (បចិ. ២៦០). យាវជីវិកំ បន ហេដ្ឋា យាវកាលិកេ មូលខាទនីយាទីសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៩៣. តត្ថ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៥៦) អរុណោទយេ បដិគ្គហិតំ យាវកាលិកំ សតក្ខត្តុម្បិ និទហិត្វា យាវ កាលោ នាតិក្កមតិ, តាវ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, យាមកាលិកំ ឯកំ អហោរត្តំ, សត្តាហកាលិកំ សត្តរត្តំ, ឥតរំ សតិ បច្ចយេ យាវជីវម្បិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. បដិគ្គហេត្វា ឯករត្តំ វីតិនាមិតំ បន យំ កិញ្ចិ យាវកាលិកំ វា យាមកាលិកំ វា អជ្ឈោហរិតុកាមតាយ គណ្ហន្តស្ស បដិគ្គហណេ តាវ ទុក្កដំ, អជ្ឈោហរតោ បន ឯកមេកស្មិំ អជ្ឈោហារេ សន្និធិបច្ចយា បាចិត្តិយំ. សចេបិ បត្តោ ទុទ្ធោតោ ហោតិ, យំ អង្គុលិយា ឃំសន្តស្ស លេខា បញ្ញាយតិ, គណ្ឋិកបត្តស្ស វា គណ្ឋិកន្តរេ ស្នេហោ បវិដ្ឋោ ហោតិ, សោ ឧណ្ហេ ឱតាបេន្តស្ស បគ្ឃរតិ, ឧណ្ហយាគុយា វា គហិតាយ សន្ទិស្សតិ, តាទិសេ បត្តេបិ បុនទិវសេ ភុញ្ជន្តស្ស បាចិត្តិយំ, តស្មា បត្តំ ធោវិត្វា បុន តត្ថ អច្ឆោទកំ វា អាសិញ្ចិត្វា អង្គុលិយា វា ឃំសិត្វា និស្នេហភាវោ ជានិតព្ពោ. សចេ ហិ ឧទកេ វា ស្នេហភាវោ, បត្តេ វា អង្គុលិលេខា បញ្ញាយតិ, ទុទ្ធោតោ ហោតិ, តេលវណ្ណបត្តេ បន អង្គុលិលេខា បញ្ញាយតិ, សា អព្ពោហារិកា. យម្បិ ភិក្ខូ និរបេក្ខា សាមណេរានំ បរិច្ចជន្តិ, តញ្ចេ សាមណេរា និទហិត្វា ទេន្តិ, សព្ពំ វដ្ដតិ. សយំ បដិគ្គហេត្វា អបរិច្ចត្តមេវ ហិ ទុតិយទិវសេ ន វដ្ដតិ. តតោ ហិ ឯកសិត្ថម្បិ អជ្ឈោហរតោ បាចិត្តិយមេវ. អកប្បិយមំសេសុ មនុស្សមំសេ ថុល្លច្ចយេន សទ្ធិំ បាចិត្តិយំ, អវសេសេសុ ទុក្កដេន សទ្ធិំ.

យាមកាលិកំ សតិ បច្ចយេ អជ្ឈោហរតោ បាចិត្តិយំ, អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហរតោ ទុក្កដេន សទ្ធិំ បាចិត្តិយំ. សចេ បវារិតោ ហុត្វា អនតិរិត្តកតំ អជ្ឈោហរតិ, បកតិអាមិសេ ទ្វេ បាចិត្តិយានិ, មនុស្សមំសេ ថុល្លច្ចយេន សទ្ធិំ ទ្វេ, សេសអកប្បិយមំសេ ទុក្កដេន សទ្ធិំ. យាមកាលិកំ សតិ បច្ចយេ សាមិសេន មុខេន អជ្ឈោហរតោ ទ្វេ, និរាមិសេន ឯកមេវ. អាហារត្ថាយ អជ្ឈោហរតោ វិកប្បទ្វយេបិ ទុក្កដំ វឌ្ឍតិ. សចេ វិកាលេ អជ្ឈោហរតិ, បកតិភោជនេ សន្និធិបច្ចយា ច វិកាលភោជនបច្ចយា ច ទ្វេ បាចិត្តិយានិ, អកប្បិយមំសេ ថុល្លច្ចយំ ទុក្កដញ្ច វឌ្ឍតិ. យាមកាលិកេ វិកាលបច្ចយា អនាបត្តិ. អនតិរិត្តបច្ចយា បន វិកាលេ សព្ពវិកប្បេសុ អនាបត្តិ.

សត្តាហកាលិកំ បន យាវជីវិកញ្ច អាហារត្ថាយ បដិគ្គណ្ហតោ បដិគ្គណ្ហនបច្ចយា តាវ ទុក្កដំ, អជ្ឈោហរតោ បន សចេ និរាមិសំ ហោតិ, អជ្ឈោហារេ ទុក្កដំ. អថ អាមិសសំសដ្ឋំ បដិគ្គហេត្វា ឋបិតំ ហោតិ, យថាវត្ថុកំ បាចិត្តិយមេវ.

៩៤. សត្តាហកាលិកេសុ បន សប្បិអាទីសុ អយំ វិនិច្ឆយោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦២២) – សប្បិ តាវ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ តទហុបុរេភត្តំ សាមិសម្បិ និរាមិសម្បិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. សត្តាហាតិក្កមេ សចេ ឯកភាជនេ ឋបិតំ, ឯកំ និស្សគ្គិយំ. សចេ ពហូសុ, វត្ថុគណនាយ និស្សគ្គិយានិ. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ, បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វា ឧគ្គហិតកំ កត្វា និក្ខិត្តំ អជ្ឈោហរិតុំ ន វដ្ដតិ, អព្ភញ្ជនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ. សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ អនជ្ឈោហរណីយតំ អាបន្នត្តា. សចេ អនុបសម្បន្នោ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតនវនីតេន សប្បិំ កត្វា ទេតិ, បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, សចេ សយំ ករោតិ, សត្តាហម្បិ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតនវនីតេន យេន កេនចិ កតសប្បិ សត្តាហម្បិ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ, ឧគ្គហិតកេន កតេ បុព្ពេ វុត្តសុទ្ធសប្បិនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតខីរេន វា ទធិនា វា កតសប្បិ អនុបសម្បន្នេន កតំ សាមិសម្បិ តទហុបុរេភត្តំ វដ្ដតិ, សយំកតំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ.

៩៥. នវនីតំ តាបេន្តស្ស ហិ សាមំបាកោ ន ហោតិ, សាមំបក្កេន បន តេន សទ្ធិំ អាមិសំ ន វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ ច ន វដ្ដតិយេវ. សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ សវត្ថុកស្ស បដិគ្គហិតត្តា. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតកេហិ កតំ បន អព្ភញ្ជនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ. បុរេភត្តម្បិ ច ឧគ្គហិតកេហិ កតំ, ឧភយេសម្បិ សត្តាហាតិក្កមេ អនាបត្តិ. ឯស នយោ អកប្បិយមំសសប្បិម្ហិ. អយំ បន វិសេសោ – យត្ថ បាឡិយំ អាគតសប្បិនា និស្សគ្គិយំ, តត្ថ ឥមិនា ទុក្កដំ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ ការណបតិរូបកំ វត្វា មនុស្សសប្បិ ច នវនីតញ្ច បដិក្ខិត្តំ, តំ ទុប្បដិក្ខិត្តំ សព្ពអដ្ឋកថាសុ អនុញ្ញាតត្តា. បរតោ ចស្ស វិនិច្ឆយោបិ អាគច្ឆិស្សតិ. បាឡិយំ អាគតនវនីតម្បិ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ តទហុបុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ និរាមិសមេវ. សត្តាហាតិក្កមេ នានាភាជនេសុ ឋបិតេ ភាជនគណនាយ, ឯកភាជនេបិ អមិស្សេត្វា បិណ្ឌបិណ្ឌវសេន ឋបិតេ បិណ្ឌគណនាយ និស្សគ្គិយានិ. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតំ សប្បិនយេន វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ បន ទធិគុឡិកាយោបិ តក្កពិន្ទូនិបិ ហោន្តិ, តស្មា ធោតំ វដ្ដតីតិ ឧបឌ្ឍត្ថេរា អាហំសុ. មហាសិវត្ថេរោ បន ‘‘ភគវតា អនុញ្ញាតកាលតោ បដ្ឋាយ តក្កតោ ឧទ្ធដមត្តមេវ ខាទិំសូ’’តិ អាហ. តស្មា នវនីតំ បរិភុញ្ជន្តេន ធោវិត្វា ទធិតក្កមក្ខិកាកិបិល្លិកាទីនិ អបនេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. បចិត្វា សប្បិំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុកាមេន អធោតម្បិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. យំ តត្ថ ទធិគតំ វា តក្កគតំ វា, តំ ខយំ គមិស្សតិ. ឯត្តាវតា ហិ សវត្ថុកបដិគ្គហិតំ នាម ន ហោតីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. អាមិសេន សទ្ធិំ បក្កត្តា បន តស្មិម្បិ កុក្កុច្ចាយន្តិ កុក្កុច្ចកា. ឥទានិ ឧគ្គហេត្វា ឋបិតនវនីតេ ច បុរេភត្តំ ខីរទធីនិ បដិគ្គហេត្វា កតនវនីតេ ច បច្ឆាភត្តំ តានិ បដិគ្គហេត្វា កតនវនីតេ ច ឧគ្គហិតកេហិ កតនវនីតេ ច អកប្បិយមំសនវនីតេ ច សព្ពោ អាបត្តានាបត្តិបរិភោគាបរិភោគនយោ សប្បិម្ហិ វុត្តក្កមេនេវ គហេតព្ពោ. តេលភិក្ខាយ បវិដ្ឋានំ បន ភិក្ខូនំ តត្ថេវ សប្បិម្បិ នវនីតម្បិ បក្កតេលម្បិ អបក្កតេលម្បិ អាកិរន្តិ. តត្ថ តក្កទធិពិន្ទូនិបិ ភត្តសិត្ថានិបិ តណ្ឌុលកណាបិ មក្ខិកាទយោបិ ហោន្តិ, អាទិច្ចបាកំ កត្វា បរិស្សាវេត្វា គហិតំ សត្តាហកាលិកំ ហោតិ. បដិគ្គហេត្វា ច ឋបិតភេសជ្ជេហិ សទ្ធិំ បចិត្វា នត្ថុបានម្បិ កាតុំ វដ្ដតិ. សចេ វទ្ទលិសមយេ លជ្ជី សាមណេរោ យថា តត្ថ បតិតតណ្ឌុលកណាទយោ ន បច្ចន្តិ, ឯវំ អគ្គិម្ហិ វិលីយាបេត្វា បរិស្សាវេត្វា បុន បចិត្វា ទេតិ, បុរិមនយេនេវ សត្តាហំ វដ្ដតិ.

៩៦. តេលេសុ តិលតេលំ តាវ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. សត្តាហាតិក្កមេ តស្ស ភាជនគណនាយ និស្សគ្គិយភាវោ វេទិតព្ពោ. បច្ឆាភត្តំ បដិគ្គហិតំ សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ, ឧគ្គហិតកំ កត្វា និក្ខិត្តំ អជ្ឈោហរិតុំ ន វដ្ដតិ, សីសមក្ខនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. បុរេភត្តំ តិលេ បដិគ្គហេត្វា កតតេលំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ អនជ្ឈោហរណីយំ ហោតិ, សីសមក្ខនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. បច្ឆាភត្តំ តិលេ បដិគ្គហេត្វា កតតេលំ អនជ្ឈោហរណីយមេវ សវត្ថុកបដិគ្គហិតត្តា. សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ, សីសមក្ខនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ. បុរេភត្តំ វា បច្ឆាភត្តំ វា ឧគ្គហិតកតិលេហិ កតតេលេបិ ឯសេវ នយោ. បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតតិលេ ភជ្ជិត្វា វា តិលបិដ្ឋំ វា សេទេត្វា ឧណ្ហោទកេន វា តេមេត្វា កតតេលំ សចេ អនុបសម្បន្នេន កតំ, បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, អត្តនា កតំ និព្ពដ្ដិតត្តា បុរេភត្តំ និរាមិសំ វដ្ដតិ, សាមំបក្កត្តា សាមិសំ ន វដ្ដតិ. សវត្ថុកបដិគ្គហិតត្តា បន បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ ឧភយម្បិ អនជ្ឈោហរណីយំ, សីសមក្ខនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. យទិ បន អប្បំ ឧណ្ហោទកំ ហោតិ អព្ភុក្កិរណមត្តំ, អព្ពោហារិកំ ហោតិ សាមំបាកគណនំ ន គច្ឆតិ. សាសបតេលាទីសុបិ អវត្ថុកបដិគ្គហិតេសុ អវត្ថុកតិលតេលេ វុត្តសទិសោវ វិនិច្ឆយោ.

សចេ បន បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតានំ សាសបាទីនំ ចុណ្ណេហិ អាទិច្ចបាកេន សក្កា តេលំ កាតុំ, តំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ, សត្តាហាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ. យស្មា បន សាសបមធុកចុណ្ណានិ សេទេត្វា ឯរណ្ឌកដ្ឋីនិ ច ភជ្ជិត្វា ឯវ តេលំ ករោន្តិ, តស្មា ឯតេសំ តេលំ អនុបសម្បន្នេហិ កតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, វត្ថូនំ យាវជីវិកត្តា បន សវត្ថុកបដិគ្គហណេ ទោសោ នត្ថិ. អត្តនា កតំ សត្តាហំ និរាមិសបរិភោគេនេវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. ឧគ្គហិតកេហិ កតំ អនជ្ឈោហរណីយំ, ពាហិរបរិភោគេ វដ្ដតិ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. តេលករណត្ថាយ សាសបមធុកឯរណ្ឌកដ្ឋីនិ បដិគ្គហេត្វា កតតេលំ សត្តាហកាលិកំ, ទុតិយទិវសេ កតំ ឆាហំ វដ្ដតិ, តតិយទិវសេ កតំ បញ្ចាហំ វដ្ដតិ, ចតុត្ថ, បញ្ចម, ឆដ្ឋ, សត្តមទិវសេ កតំ តទហេវ វដ្ដតិ. សចេ យាវ អរុណស្ស ឧគ្គមនា តិដ្ឋតិ, និស្សគ្គិយំ, អដ្ឋមទិវសេ កតំ អនជ្ឈោហរណីយំ, អនិស្សគ្គិយត្តា បន ពាហិរបរិភោគេ វដ្ដតិ. សចេបិ ន ករោតិ, តេលត្ថាយ គហិតសាសបាទីនំ សត្តាហាតិក្កមេ ទុក្កដមេវ. បាឡិយំ បន អនាគតានិ អញ្ញានិបិ នាឡិកេរនិម្ពកោសម្ពករមន្ទាទីនំ តេលានិ អត្ថិ, តានិ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហំ អតិក្កាមយតោ ទុក្កដំ ហោតិ. អយមេតេសុ វិសេសោ – សេសំ យាវកាលិកវត្ថុំ យាវជីវិកវត្ថុញ្ច សល្លក្ខេត្វា សាមំបាកសវត្ថុកបុរេភត្តបច្ឆាភត្តបដិគ្គហិតឧគ្គហិតវត្ថុវិធានំ សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

វសាតេលំ នាម ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ច វសានិ អច្ឆវសំ មច្ឆវសំ សុសុកាវសំ សូករវសំ គទ្រភវស’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២) ឯវំ អនុញ្ញាតវសានំ តេលំ. ឯត្ថ ច ‘‘អច្ឆវស’’ន្តិ វចនេន ឋបេត្វា មនុស្សវសំ សព្ពេសំ អកប្បិយមំសានំ វសា អនុញ្ញាតា. មច្ឆគ្គហណេន ច សុសុកាបិ គហិតា ហោន្តិ, វាឡមច្ឆត្តា បន វិសុំ វុត្តំ. មច្ឆាទិគ្គហណេន ចេត្ថ សព្ពេសម្បិ កប្បិយមំសានំ វសា អនុញ្ញាតា. មំសេសុ ហិ ទស មនុស្សហត្ថិអស្សសុនខអហិសីហព្យគ្ឃទីបិអច្ឆតរច្ឆានំ មំសានិ អកប្បិយានិ, វសាសុ ឯកា មនុស្សវសា. ខីរាទីសុ អកប្បិយំ នាម នត្ថិ. អនុបសម្បន្នេហិ កតំ និព្ពដ្ដិតំ វសាតេលំ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ. យំ បន តត្ថ សុខុមរជសទិសំ មំសំ វា ន្ហារុ វា អដ្ឋិ វា លោហិតំ វា ហោតិ, តំ អព្ពោហារិកំ. សចេ បន វសំ បដិគ្គហេត្វា សយំ ករោតិ, បុរេភត្តំ បដិគ្គហេត្វា បចិត្វា បរិស្សាវេត្វា សត្តាហំ និរាមិសបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពំ. និរាមិសបរិភោគញ្ហិ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘កាលេ បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ កាលេ សំសដ្ឋំ តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២). តត្រាបិ អព្ពោហារិកំ អព្ពោហារិកមេវ, បច្ឆាភត្តំ បន បដិគ្គហេតុំ វា កាតុំ វា ន វដ្ដតិយេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘វិកាលេ ចេ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហិតំ វិកាលេ និប្បក្កំ វិកាលេ សំសដ្ឋំ, តំ ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ តិណ្ណំ ទុក្កដានំ. កាលេ ចេ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហិតំ វិកាលេ និប្បក្កំ វិកាលេ សំសដ្ឋំ, តំ ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទ្វិន្នំ ទុក្កដានំ. កាលេ ចេ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ វិកាលេ សំសដ្ឋំ, តំ ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. កាលេ ចេ, ភិក្ខវេ, បដិគ្គហិតំ កាលេ និប្បក្កំ កាលេ សំសដ្ឋំ, តំ ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អនាបត្តី’’តិ (មហាវ. ២៦២).

ឧបតិស្សត្ថេរំ បន អន្តេវាសិកា បុច្ឆិំសុ ‘‘ភន្តេ, សប្បិនវនីតវសានិ ឯកតោ បចិត្វា និព្ពដ្ដិតានិ វដ្ដន្តិ, ន វដ្ដន្តី’’តិ? ‘‘ន វដ្ដន្តិ, អាវុសោ’’តិ. ថេរោ កិរេត្ថ បក្កតេលកសដេ វិយ កុក្កុច្ចាយតិ. តតោ នំ ឧត្តរិ បុច្ឆិំសុ ‘‘ភន្តេ, នវនីតេ ទធិគុឡិកា វា តក្កពិន្ទុ វា ហោតិ, ឯតំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ឯតម្បិ, អាវុសោ, ន វដ្ដតី’’តិ. តតោ នំ អាហំសុ ‘‘ភន្តេ, ឯកតោ បចិត្វា ឯកតោ សំសដ្ឋានិ តេជវន្តានិ ហោន្តិ, រោគំ និគ្គណ្ហន្តី’’តិ. ‘‘សាធាវុសោ’’តិ ថេរោ សម្បដិច្ឆិ. មហាសុមត្ថេរោ បនាហ ‘‘កប្បិយមំសវសាវ សាមិសបរិភោគេ វដ្ដតិ, ឥតរា និរាមិសបរិភោគេ វដ្ដតី’’តិ. មហាបទុមត្ថេរោ បន ‘‘ឥទំ កិ’’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ននុ វាតាពាធិកា ភិក្ខូ បញ្ចមូលកសាវយាគុយំ អច្ឆសូករតេលាទីនិ បក្ខិបិត្វា យាគុំ បិវន្តិ, សា តេជុស្សទត្តា រោគំ និគ្គណ្ហាតី’’តិ វត្វា ‘‘វដ្ដតី’’តិ អាហ.

៩៧. មធុ នាម មធុករីហិ មធុមក្ខិកាហិ ខុទ្ទកមក្ខិកាហិ ភមរមក្ខិកាហិ ច កតំ មធុ. តំ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសបរិភោគម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសបរិភោគមេវ វដ្ដតិ, សត្តាហាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ. សចេ សិលេសសទិសំ មហាមធុំ ខណ្ឌំ កត្វា ឋបិតំ, ឥតរំ វា នានាភាជនេសុ, វត្ថុគណនាយ និស្សគ្គិយានិ. សចេ ឯកមេវ ខណ្ឌំ, ឯកភាជនេ វា ឥតរំ, ឯកមេវ និស្សគ្គិយំ. ឧគ្គហិតកំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ, អរុមក្ខនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ. មធុបដលំ វា មធុសិត្ថកំ វា សចេ មធុនា អមក្ខិតំ បរិសុទ្ធំ, យាវជីវិកំ, មធុមក្ខិតំ បន មធុគតិកមេវ. ចីរិកា នាម សបក្ខា ទីឃមក្ខិកា តុម្ពឡនាមិកា ច អដ្ឋិបក្ខិកា កាឡមហាភមរា ហោន្តិ, តេសំ អាសយេសុ និយ្យាសសទិសំ មធុ ហោតិ, តំ យាវជីវិកំ.

៩៨. ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយ អបក្កា វា អវត្ថុកបក្កា វា សព្ពាបិ អវត្ថុកា ឧច្ឆុវិកតិ. តំ ផាណិតំ បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ, សត្តាហាតិក្កមេ វត្ថុគណនាយ និស្សគ្គិយំ. ពហូ បិណ្ឌា ចុណ្ណេ កត្វា ឯកភាជនេ បក្ខិត្តា ហោន្តិ ឃនសន្និវេសា, ឯកមេវ និស្សគ្គិយំ. ឧគ្គហិតកំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ, ឃរធូបនាទីសុ ឧបនេតព្ពំ. បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតេន អបរិស្សាវិតឧច្ឆុរសេន កតផាណិតំ សចេ អនុបសម្បន្នេន កតំ, សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, សយំកតំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ បន សវត្ថុកបដិគ្គហិតត្តា អនជ្ឈោហរណីយំ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. បច្ឆាភត្តំ អបរិស្សាវិតបដិគ្គហិតេន កតម្បិ អនជ្ឈោហរណីយមេវ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តិ. ឯស នយោ ឧច្ឆុំ បដិគ្គហេត្វា កតផាណិតេបិ. បុរេភត្តំ បន បរិស្សាវិតបដិគ្គហិតេន កតំ សចេ អនុបសម្បន្នេន កតំ, បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសមេវ. សយំកតំ បុរេភត្តម្បិ និរាមិសមេវ, បច្ឆាភត្តំ បរិស្សាវិតបដិគ្គហិតេន កតំ បន និរាមិសមេវ សត្តាហំ វដ្ដតិ. ឧគ្គហិតកតំ វុត្តនយមេវ. ‘‘ឈាមឧច្ឆុផាណិតំ វា កោដ្ដិតឧច្ឆុផាណិតំ វា បុរេភត្តមេវ វដ្ដតី’’តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘ឯតំ សវត្ថុកបក្កំ វដ្ដតិ, នោ វដ្ដតី’’តិ បុច្ឆំ កត្វា ‘‘ឧច្ឆុផាណិតំ បច្ឆាភត្តំ នោ វដ្ដនកំ នាម នត្ថី’’តិ វុត្តំ, តំ យុត្តំ. សីតោទកេន កតំ មធុកបុប្ផផាណិតំ បុរេភត្តំ សាមិសម្បិ វដ្ដតិ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សត្តាហំ និរាមិសមេវ វដ្ដតិ, សត្តាហាតិក្កមេ វត្ថុគណនាយ ទុក្កដំ, ខីរំ បក្ខិបិត្វា កតំ មធុកផាណិតំ យាវកាលិកំ. ខណ្ឌសក្ខរំ បន ខីរជល្លិកំ អបនេត្វា សោធេន្តិ, តស្មា វដ្ដតិ.

៩៩. មធុកបុប្ផំ បន បុរេភត្តម្បិ អល្លំ វដ្ដតិ. ភជ្ជិតម្បិ វដ្ដតិ, ភជ្ជិត្វា តិលាទីហិ មិស្សំ វា អមិស្សំ វា កត្វា កោដ្ដិតំ វដ្ដតិ. យទិ បន តំ គហេត្វា មេរយត្ថាយ យោជេន្តិ, យោជិតំ ពីជតោ បដ្ឋាយ ន វដ្ដតិ. កទលីខជ្ជូរីអម្ពលពុជបនសចិញ្ចាទីនំ សព្ពេសំ យាវកាលិកផលានំ ផាណិតំ យាវកាលិកមេវ. មរិចបក្កេហិ ផាណិតំ ករោន្តិ, តំ យាវជីវិកំ. ឯវំ យថាវុត្តានិ សត្តាហកាលិកានិ សប្បិអាទីនិ បញ្ច ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ភេសជ្ជានី’’តិ (មហាវ. ២៦០) ភេសជ្ជនាមេន អនុញ្ញាតត្តា ភេសជ្ជកិច្ចំ ករោន្តុ វា មា វា, អាហារត្ថំ ផរិតុំ សមត្ថានិបិ បដិគ្គហេត្វា តទហុបុរេភត្តំ យថាសុខំ, បច្ឆាភត្តតោ បដ្ឋាយ សតិ បច្ចយេ វុត្តនយេន សត្តាហំ បរិភុញ្ជិតព្ពានិ, សត្តាហាតិក្កមេ បន ភេសជ្ជសិក្ខាបទេន និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. សចេបិ សាសបមត្តំ ហោតិ, សកិំ វា អង្គុលិយា គហេត្វា ជិវ្ហាយ សាយនមត្តំ, និស្សជ្ជិតព្ពមេវ បាចិត្តិយញ្ច ទេសេតព្ពំ. និស្សដ្ឋំ បដិលភិត្វា ន អជ្ឈោហរិតព្ពំ, ន កាយិកេន បរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពំ, កាយោ វា កាយេ អរុ វា ន មក្ខេតព្ពំ. តេហិ មក្ខិតានិ កាសាវកត្តរយដ្ឋិឧបាហនបាទកឋលិកមញ្ចបីឋាទីនិបិ អបរិភោគានិ. ‘‘ទ្វារវាតបានកវាដេសុបិ ហត្ថេន គហណដ្ឋានំ ន មក្ខេតព្ព’’ន្តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. ‘‘កសាវេ បន បក្ខិបិត្វា ទ្វារវាតបានកវាដានិ មក្ខេតព្ពានី’’តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. បទីបេ វា កាឡវណ្ណេ វា ឧបនេតុំ វដ្ដតិ. អញ្ញេន បន ភិក្ខុនា កាយិកេន បរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពំ, ន អជ្ឈោហរិតព្ពំ. ‘‘អនាបត្តិ អន្តោសត្តាហំ អធិដ្ឋេតី’’តិ (បារា. ៦២៥) វចនតោ បន សត្តាហព្ភន្តរេ សប្បិញ្ច តេលញ្ច វសញ្ច មុទ្ធនិ តេលំ វា អព្ភញ្ជនំ វា មធុំ អរុមក្ខនំ ផាណិតំ ឃរធូបនំ អធិដ្ឋេតិ អនាបត្តិ, នេវ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. សចេ អធិដ្ឋិតតេលំ អនធិដ្ឋិតតេលភាជនេ អាកិរិតុកាមោ ហោតិ, ភាជនេ ចេ សុខុមំ ឆិទ្ទំ, បវិដ្ឋំ បវិដ្ឋំ តេលំ បុរាណតេលេន អជ្ឈោត្ថរីយតិ, បុន អធិដ្ឋាតព្ពំ. អថ មហាមុខំ ហោតិ, សហសាវ ពហុ តេលំ បវិសិត្វា បុរាណតេលំ អជ្ឈោត្ថរតិ, បុន អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ. អធិដ្ឋិតគតិកមេវ ហិ តំ ហោតិ. ឯតេន នយេន អធិដ្ឋិតតេលភាជនេ អនធិដ្ឋិតតេលអាកិរណម្បិ វេទិតព្ពំ.

សចេ បន សត្តាហាតិក្កន្តំ អនុបសម្បន្នស្ស បរិច្ចជិត្វា ទេតិ, បុន តេន អត្តនោ សន្តកំ កត្វា ទិន្នំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. សចេ ហិ សោ អភិសង្ខរិត្វា វា អនភិសង្ខរិត្វា វា តស្ស ភិក្ខុនោ នត្ថុកម្មត្ថំ ទទេយ្យ, គហេត្វា នត្ថុកម្មំ កាតព្ពំ. សចេ ពាលោ ហោតិ, ទាតុំ ន ជានាតិ, អញ្ញេន ភិក្ខុនា វត្តព្ពោ ‘‘អត្ថិ តេ សាមណេរ តេល’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អត្ថី’’តិ. អាហរ ថេរស្ស ភេសជ្ជំ ករិស្សាមាតិ. ឯវម្បិ វដ្ដតិ. សចេ ទ្វិន្នំ សន្តកំ ឯកេន បដិគ្គហិតំ អវិភត្តំ ហោតិ, សត្តាហាតិក្កមេ ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តិ, បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតិ. សចេ យេន បដិគ្គហិតំ, សោ ឥតរំ ភណតិ ‘‘អាវុសោ, ឥមំ តេលំ សត្តាហមត្តំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ, សោ ច បរិភោគំ ន ករោតិ, កស្ស អាបត្តិ? ន កស្សចិ. កស្មា? យេន បដិគ្គហិតំ, តេន វិស្សជ្ជិតត្តា, ឥតរស្ស អប្បដិគ្គហិតត្តា.

១០០. ឥមេសុ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣០៥) បន ចតូសុ កាលិកេសុ យាវកាលិកំ យាមកាលិកន្តិ ឥទមេវ ទ្វយំ អន្តោវុត្ថកញ្ចេវ សន្និធិការកញ្ច ហោតិ, សត្តាហកាលិកញ្ច យាវជីវិកញ្ច អកប្បិយកុដិយំ និក្ខិបិតុម្បិ វដ្ដតិ, សន្និធិម្បិ ន ជនេតិ. យាវកាលិកំ បន អត្តនា សទ្ធិំ សម្ភិន្នរសានិ តីណិបិ យាមកាលិកាទីនិ អត្តនោ សភាវំ ឧបនេតិ. យាមកាលិកំ ទ្វេបិ សត្តាហកាលិកាទីនិ អត្តនោ សភាវំ ឧបនេតិ, សត្តាហកាលិកម្បិ អត្តនា សទ្ធិំ សំសដ្ឋំ យាវជីវិកំ អត្តនោ សភាវញ្ញេវ ឧបនេតិ, តស្មា យាវកាលិកេន តទហុបដិគ្គហិតេន សទ្ធិំ សំសដ្ឋំ សម្ភិន្នរសំ សេសកាលិកត្តយំ តទហុបុរេភត្តមេវ វដ្ដតិ. យាមកាលិកេន សំសដ្ឋំ បន ឥតរទ្វយំ តទហុបដិគ្គហិតំ យាវ អរុណុគ្គមនា វដ្ដតិ. សត្តាហកាលិកេន បន តទហុបដិគ្គហិតេន សទ្ធិំ សំសដ្ឋំ តទហុបដិគ្គហិតំ វា បុរេបដិគ្គហិតំ វា យាវជីវិកំ សត្តាហំ កប្បតិ. ទ្វីហបដិគ្គហិតេន ឆាហំ. តីហបដិគ្គហិតេន បញ្ចាហំ…បេ… សត្តាហបដិគ្គហិតេន តទហេវ កប្បតីតិ វេទិតព្ពំ. កាលយាមសត្តាហាតិក្កមេសុ ចេត្ថ វិកាលភោជនសន្និធិភេសជ្ជសិក្ខាបទានំ វសេន អាបត្តិយោ វេទិតព្ពា.

សចេ បន ឯកតោ បដិគ្គហិតានិបិ ចត្តារិ កាលិកានិ សម្ភិន្នរសានិ ន ហោន្តិ, តស្ស តស្សេវ កាលស្ស វសេន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដន្តិ. សចេ ហិ ឆល្លិម្បិ អនបនេត្វា សកលេនេវ នាឡិកេរផលេន សទ្ធិំ អម្ពបានាទិបានកំ បដិគ្គហិតំ ហោតិ, នាឡិកេរំ អបនេត្វា តំ វិកាលេបិ កប្បតិ. ឧបរិ សប្បិបិណ្ឌំ ឋបេត្វា សីតលបាយាសំ ទេន្តិ, យំ បាយាសេន អសំសដ្ឋំ សប្បិ, តំ អបនេត្វា សត្តាហំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ថទ្ធមធុផាណិតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តក្កោលជាតិផលាទីហិ អលង្ករិត្វា បិណ្ឌបាតំ ទេន្តិ, តានិ ឧទ្ធរិត្វា ធោវិត្វា យាវជីវំ បរិភុញ្ជិតព្ពានិ. យាគុយំ បក្ខិបិត្វា ទិន្នសិង្គិវេរាទីសុបិ តេលាទីសុ បក្ខិបិត្វា ទិន្នលដ្ឋិមធុកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ យំ យំ អសម្ភិន្នរសំ ហោតិ, តំ តំ ឯកតោ បដិគ្គហិតម្បិ យថា សុទ្ធំ ហោតិ, តថា ធោវិត្វា តច្ឆេត្វា វា តស្ស តស្ស កាលស្ស វសេន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. សចេ សម្ភិន្នរសំ ហោតិ សំសដ្ឋំ, ន វដ្ដតិ.

ឥតិ បាឡិមុត្តកវិនយវិនិច្ឆយសង្គហេ

កាលិកវិនិច្ឆយកថា សមត្តា.