១៩. កប្បិយភូមិវិនិច្ឆយកថា

១០១. កប្បិយាចតុភូមិយោតិ ឯត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ចតស្សោ កប្បិយភូមិយោ ឧស្សាវនន្តិកំ គោនិសាទិកំ គហបតិំ សម្មុតិ’’ន្តិ (មហាវ. ២៩៥) វចនតោ ឧស្សាវនន្តិកា គោនិសាទិកា គហបតិ សម្មុតីតិ ឥមា ចតស្សោ កប្បិយភូមិយោ វេទិតព្ពា. តត្ថ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៩៥) ឧស្សាវនន្តិកា តាវ ឯវំ កាតព្ពា – យោ ថម្ភានំ វា ឧបរិ ភិត្តិបាទេ វា និខនិត្វា វិហារោ ករីយតិ, តស្ស ហេដ្ឋា ថម្ភបដិច្ឆកា បាសាណា ភូមិគតិកា ឯវ. បឋមត្ថម្ភំ បន បឋមភិត្តិបាទំ វា បតិដ្ឋាបេន្តេហិ ពហូហិ សម្បរិវារេត្វា ‘‘កប្បិយកុដិំ ករោម, កប្បិយកុដិំ ករោមា’’តិ វាចំ និច្ឆារេន្តេហិ មនុស្សេសុ ឧក្ខិបិត្វា បតិដ្ឋាបេន្តេសុ អាមសិត្វា វា សយំ ឧក្ខិបិត្វា វា ថម្ភោ វា ភិត្តិបាទោ វា បតិដ្ឋាបេតព្ពោ. កុរុន្ទិមហាបច្ចរីសុ បន ‘‘កប្បិយកុដិ កប្បិយកុដីតិ វត្វា បតិដ្ឋាបេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘សង្ឃស្ស កប្បិយកុដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វុត្តំ, តំ បន អវត្វាបិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តនយេន វុត្តេ ទោសោ នត្ថិ. ឥទំ បនេត្ថ សាធារណលក្ខណំ ‘‘ថម្ភបតិដ្ឋាបនញ្ច វចនបរិយោសានញ្ច សមកាលំ វដ្ដតី’’តិ. សចេ ហិ អនិដ្ឋិតេ វចនេ ថម្ភោ បតិដ្ឋាតិ, អប្បតិដ្ឋិតេ វា តស្មិំ វចនំ និដ្ឋាតិ, អកតា ហោតិ កប្បិយកុដិ. តេនេវ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ ‘‘ពហូហិ សម្បរិវារេត្វា វត្តព្ពំ, អវស្សញ្ហិ ឯត្ថ ឯកស្សបិ វចននិដ្ឋានញ្ច ថម្ភបតិដ្ឋានញ្ច ឯកតោ ភវិស្សតី’’តិ. ឥដ្ឋកាសិលាមត្តិកាកុដ្ដកាសុ បន កុដីសុ ហេដ្ឋា ចយំ ពន្ធិត្វា វា អពន្ធិត្វា វា ករោន្តុ, យតោ បដ្ឋាយ ភិត្តិំ ឧដ្ឋាបេតុកាមា ហោន្តិ, តំ សព្ពបឋមំ ឥដ្ឋកំ វា សិលំ វា មត្តិកាបិណ្ឌំ វា គហេត្វា វុត្តនយេនេវ កប្បិយកុដិ កាតព្ពា, ឥដ្ឋកាទយោ ភិត្តិយំ បឋមិដ្ឋកាទីនំ ហេដ្ឋា ន វដ្ដន្តិ, ថម្ភា បន ឧបរិ ឧគ្គច្ឆន្តិ, តស្មា វដ្ដន្តិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘ថម្ភេហិ ករិយមានេ ចតូសុ កោណេសុ ចត្តារោ ថម្ភា, ឥដ្ឋកាទិកុដ្ដេ ចតូសុ កោណេសុ ទ្វេ តិស្សោ ឥដ្ឋកា អធិដ្ឋាតព្ពា’’តិ វុត្តំ. តថា បន អកតាយបិ ទោសោ នត្ថិ, អដ្ឋកថាសុ ហិ វុត្តមេវ បមាណំ.

គោនិសាទិកា ទុវិធា អារាមគោនិសាទិកា វិហារគោនិសាទិកាតិ. តាសុ យត្ថ នេវ អារាមោ, ន សេនាសនានិ បរិក្ខិត្តានិ ហោន្តិ, អយំ អារាមគោនិសាទិកា នាម. យត្ថ សេនាសនានិ សព្ពានិ វា ឯកច្ចានិ វា បរិក្ខិត្តានិ, អារាមោ អបរិក្ខិត្តោ, អយំ វិហារគោនិសាទិកា នាម. ឥតិ ឧភយត្រាបិ អារាមស្ស អបរិក្ខិត្តភាវោយេវ បមាណំ. ‘‘អារាមោ បន ឧបឌ្ឍបរិក្ខិត្តោបិ ពហុតរំ បរិក្ខិត្តោបិ បរិក្ខិត្តោយេវ នាមា’’តិ កុរុន្ទិមហាបច្ចរីសុ វុត្តំ, ឯត្ថ កប្បិយកុដិំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ.

គហបតីតិ មនុស្សា អាវាសំ កត្វា ‘‘កប្បិយកុដិំ ទេម, បរិភុញ្ជថា’’តិ វទន្តិ, ឯសា គហបតិ នាម, ‘‘កប្បិយកុដិំ កាតុំ ទេមា’’តិ វុត្តេបិ វដ្ដតិយេវ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យស្មា ភិក្ខុំ ឋបេត្វា សេសសហធម្មិកានំ សព្ពេសញ្ច ទេវមនុស្សានំ ហត្ថតោ បដិគ្គហោ ច សន្និធិ ច អន្តោវុត្ថញ្ច តេសំ សន្តកំ ភិក្ខុស្ស វដ្ដតិ, តស្មា តេសំ គេហានិ វា តេហិ ទិន្នកប្បិយកុដិ វា គហបតីតិ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ, បុនបិ វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស វិហារំ ឋបេត្វា ភិក្ខុនុបស្សយោ វា អារាមិកានំ វា តិត្ថិយានំ វា ទេវតានំ វា នាគានំ វា អបិ ព្រហ្មានំ វិមានំ កប្បិយកុដិ ហោតី’’តិ, តំ សុវុត្តំ. សង្ឃសន្តកមេវ ហិ ភិក្ខុសន្តកំ វា គេហំ គហបតិកុដិកា ន ហោតិ.

សម្មុតិ នាម ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ សាវេត្វា សម្មតា. ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, សម្មន្និតព្ពា, ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ វិហារំ កប្បិយភូមិំ សម្មន្នេយ្យ, ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ. សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ វិហារំ កប្បិយភូមិំ សម្មន្នតិ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស វិហារស្ស កប្បិយភូមិយា សម្មុតិ, សោ តុណ្ហស្ស. យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘សម្មតោ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមោ វិហារោ កប្បិយភូមិ ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (មហាវ. ២៩៥).

កម្មវាចំ អវត្វា អបលោកនកម្មវសេន សាវេត្វា កតាបិ សម្មតា ឯវ.

១០២. យំ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៩៥) ឥមាសុ ចតូសុ កប្បិយភូមីសុ វុត្តំ អាមិសំ, តំ សព្ពំ អន្តោវុត្ថសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. ភិក្ខូនញ្ច ភិក្ខុនីនញ្ច អន្តោវុត្ថអន្តោបក្កមោចនត្ថញ្ហិ កប្បិយកុដិយោ អនុញ្ញាតា. យំ បន អកប្បិយភូមិយំ សហសេយ្យប្បហោនកេ គេហេ វុត្តំ សង្ឃិកំ វា បុគ្គលិកំ វា ភិក្ខុស្ស ភិក្ខុនិយា វា សន្តកំ ឯករត្តម្បិ ឋបិតំ, តំ អន្តោវុត្ថំ, តត្ថ បក្កញ្ច អន្តោបក្កំ នាម ហោតិ, ឯតំ ន កប្បតិ. សត្តាហកាលិកំ បន យាវជីវិកញ្ច វដ្ដតិ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – សាមណេរោ ភិក្ខុស្ស តណ្ឌុលាទិកំ អាមិសំ អាហរិត្វា កប្បិយកុដិយំ និក្ខិបិត្វា បុនទិវសេ បចិត្វា ទេតិ, អន្តោវុត្ថំ ន ហោតិ. តត្ថ អកប្បិយកុដិយំ និក្ខិត្តសប្បិអាទីសុ កិញ្ចិ បក្ខិបិត្វា ទេតិ. មុខសន្និធិ នាម ហោតិ. មហាបច្ចរិយំ បន ‘‘អន្តោវុត្ថំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ នាមមត្តមេវ នានាករណំ, ភិក្ខុ អកប្បិយកុដិយំ ឋបិតសប្បិញ្ច យាវជីវិកបណ្ណញ្ច ឯកតោ បចិត្វា បរិភុញ្ជតិ, សត្តាហំ និរាមិសំ វដ្ដតិ. សចេ អាមិសសំសដ្ឋំ កត្វា បរិភុញ្ជតិ, អន្តោវុត្ថញ្ចេវ សាមំបក្កញ្ច ហោតិ. ឯតេនុបាយេន សព្ពសំសគ្គា វេទិតព្ពា. យំ កិញ្ចិ អាមិសំ ភិក្ខុនោ បចិតុំ ន វដ្ដតិ. សចេបិស្ស ឧណ្ហយាគុយា សុលសិបណ្ណានិ វា សិង្គិវេរំ វា លោណំ វា បក្ខិបន្តិ, តម្បិ ចាលេតុំ ន វដ្ដតិ, ‘‘យាគុំ និព្ពាបេមី’’តិ បន ចាលេតុំ វដ្ដតិ. ឧត្តណ្ឌុលភត្តំ លភិត្វា បិទហិតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ បន មនុស្សា បិទហិត្វា ទេន្តិ, វដ្ដតិ. ‘‘ភត្តំ មា និព្ពាយតូ’’តិ បិទហិតុំ វដ្ដតិ, ខីរតក្កាទីសុ បន សកិំ កុថិតេសុ អគ្គិំ កាតុំ វដ្ដតិ បុនបាកស្ស អនុញ្ញាតត្តា.

ឥមា បន កប្បិយកុដិយោ កទា ជហិតវត្ថុកា ហោន្តិ? ឧស្សាវនន្តិកា តាវ យា ថម្ភានំ ឧបរិ ភិត្តិបាទេ វា និខនិត្វា កតា, សា សព្ពេសុ ថម្ភេសុ ច ភិត្តិបាទេសុ ច អបនីតេសុ ជហិតវត្ថុកា ហោតិ. សចេ បន ថម្ភេ វា ភិត្តិបាទេ វា បរិវត្តេន្តិ, យោ យោ ឋិតោ, តត្ថ តត្ថ បតិដ្ឋាតិ, សព្ពេសុបិ បរិវត្តិតេសុ អជហិតវត្ថុកាវ ហោតិ. ឥដ្ឋកាទីហិ កតា ចយស្ស ឧបរិ ភិត្តិអត្ថាយ ឋបិតំ ឥដ្ឋកំ វា សិលំ វា មត្តិកាបិណ្ឌំ វា អាទិំ កត្វា វិនាសិតកាលេ ជហិតវត្ថុកាវ ហោតិ. យេហិ បន ឥដ្ឋកាទីហិ អធិដ្ឋិតា, តេសុ អបនីតេសុបិ តទញ្ញេសុ បតិដ្ឋាតីតិ អជហិតវត្ថុកាវ ហោតិ. គោនិសាទិកា បាការាទីហិ បរិក្ខេបេ កតេ ជហិតវត្ថុកាវ ហោតិ. បុន តស្មិំ អារាមេ កប្បិយកុដិំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. សចេ បន បុនបិ បាការាទយោ តត្ថ តត្ថ ខណ្ឌា ហោន្តិ, តតោ តតោ គាវោ បវិសន្តិ, បុន កប្បិយកុដិ ហោតិ. ឥតរា បន ទ្វេ គោបានសីមត្តំ ឋបេត្វា សព្ពស្មិំ ឆទនេ វិនដ្ឋេ ជហិតវត្ថុកាវ ហោន្តិ. សចេ គោបានសីនំ ឧបរិ ឯកម្បិ បក្ខបាសកមណ្ឌលំ អត្ថិ, រក្ខតិ.

១០៣. យត្រ បនិមា ចតស្សោបិ កប្បិយភូមិយោ នត្ថិ, តត្ថ កិំ កាតព្ពន្តិ? អនុបសម្បន្នស្ស ទត្វា តស្ស សន្តកំ កត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. តត្រិទំ វត្ថុ – ករវិកតិស្សត្ថេរោ កិរ វិនយធរបាមោក្ខោ មហាសីវត្ថេរស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សោ ទីបាលោកេន សប្បិកុម្ភំ បស្សិត្វា ‘‘ភន្តេ, កិមេត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘អាវុសោ, គាមតោ សប្បិកុម្ភោ អាភតោ លូខទិវសេ សប្បិនា ភុញ្ជនត្ថាយា’’តិ អាហ. តតោ នំ តិស្សត្ថេរោ ‘‘ន វដ្ដតិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ថេរោ បុនទិវសេ បមុខេ និក្ខិបាបេសិ. តិស្សត្ថេរោ បុន ឯកទិវសំ អាគតោ តំ ទិស្វា តថេវ បុច្ឆិត្វា ‘‘ភន្តេ, សហសេយ្យប្បហោនកដ្ឋានេ ឋបេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អាហ. ថេរោ បុនទិវសេ ពហិ នីហរាបេត្វា និក្ខិបាបេសិ, តំ ចោរា ហរិំសុ. សោ បុន ឯកទិវសំ អាគតំ តិស្សត្ថេរមាហ ‘‘អាវុសោ, តយា ‘ន វដ្ដតី’តិ វុត្តេ សោ កុម្ភោ ពហិ និក្ខិត្តោ ចោរេហិ ហដោ’’តិ. តតោ នំ តិស្សត្ថេរោ អាហ ‘‘ននុ, ភន្តេ, អនុបសម្បន្នស្ស ទាតព្ពោ អស្ស, អនុបសម្បន្នស្ស ហិ ទត្វា តស្ស សន្តកំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ.

ឥតិ បាឡិមុត្តកវិនយវិនិច្ឆយសង្គហេ

កប្បិយភូមិវិនិច្ឆយកថា សមត្តា.