៣០. គរុភណ្ឌវិនិច្ឆយកថា

២២៧. ឯវំ កថិនវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ គរុភណ្ឌាទិវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ ‘‘គរុភណ្ឌានីតិ ឯត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ គរូតិ –

‘‘បុមេ អាចរិយាទិម្ហិ, គរុ មាតាបិតូសុបិ;

គរុ តីសុ មហន្តេ ច, ទុជ្ជរាលហុកេសុ ចា’’តិ. –

វុត្តេសុ អនេកត្ថេសុ អលហុកវាចកោ. ភណ្ឌ-សទ្ទោ ‘‘ភាជនាទិបរិក្ខារេ, ភណ្ឌំ មូលធនេបិ ចា’’តិ ឯត្ថ ភាជនាទិបរិក្ខារត្ថោ ហោតិ. វចនត្ថោ បន គរន្តិ ឧគ្គច្ឆន្តិ ឧគ្គតា បាកដា ហោន្តីតិ គរូនិ, ភឌិតព្ពានិ ឥច្ឆិតព្ពានីតិ ភណ្ឌានិ, គរូនិ ច តានិ ភណ្ឌានិ ចាតិ គរុភណ្ឌានិ, អារាមាទីនិ វត្ថូនិ. ឥតិ អាទិនា នយេន សេនាសនក្ខន្ធកេ ភគវតា ទស្សិតានិ ឥមានិ បញ្ច វត្ថូនិ គរុភណ្ឌានិ នាមាតិ យោជេតព្ពំ.

មញ្ចេសុ មសារកោតិ មញ្ចបាទេ វិជ្ឈិត្វា តត្ថ អដនិយោ បវេសេត្វា កតោ. ពុន្ទិកាពទ្ធោតិ អដនីហិ មញ្ចបាទេ ឌំសាបេត្វា បល្លង្កសង្ខេបេន កតោ. កុឡីរបាទកោតិ អស្សមេណ្ឌកាទីនំ បាទសទិសេហិ បាទេហិ កតោ. យោ វា បន កោចិ វង្កបាទកោ, អយំ វុច្ចតិ ‘‘កុឡីរបាទកោ’’តិ. អាហច្ចបាទកោតិ អយំ បន ‘‘អាហច្ចបាទកោ នាម មញ្ចោ អង្គេ វិជ្ឈិត្វា កតោ ហោតី’’តិ ឯវំ បរតោ បាឡិយំយេវ (បាចិ. ១៣១) វុត្តោ, តស្មា អដនិយោ វិជ្ឈិត្វា តត្ថ បាទសិខំ បវេសេត្វា ឧបរិ អាណិំ ទត្វា កតមញ្ចោ អាហច្ចបាទកោតិ វេទិតព្ពោ. បីឋេបិ ឯសេវ នយោ.

ឧណ្ណភិសិអាទីនំ បញ្ចន្នំ អញ្ញតរាតិ ឧណ្ណភិសិ ចោឡភិសិ វាកភិសិ តិណភិសិ បណ្ណភិសីតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ភិសីនំ អញ្ញតរា. បញ្ច ភិសិយោតិ បញ្ចហិ ឧណ្ណាទីហិ បូរិតភិសិយោ. តូលគណនាយ ហិ ឯតាសំ គណនា. តត្ថ ឧណ្ណគ្គហណេន ន កេវលំ ឯឡកលោមមេវ គហិតំ, ឋបេត្វា បន មនុស្សលោមំ យំ កិញ្ចិ កប្បិយាកប្បិយមំសជាតីនំ បក្ខិចតុប្បទានំ លោមំ, សព្ពំ ឥធ ឧណ្ណគ្គហណេនេវ គហិតំ, តស្មា ឆន្នំ ចីវរានំ, ឆន្នំ អនុលោមចីវរានញ្ច អញ្ញតរេន ភិសិច្ឆវិំ កត្វា តំ សព្ពំ បក្ខិបិត្វា ភិសិំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឯឡកលោមានិ បន អបក្ខិបិត្វា កម្ពលមេវ ចតុគ្គុណំ វា បញ្ចគុណំ វា បក្ខិបិត្វា កតាបិ ឧណ្ណភិសិសង្ខមេវ គច្ឆតិ. ចោឡភិសិអាទីសុ យំ កិញ្ចិ នវចោឡំ វា បុរាណចោឡំ វា សំហរិត្វា វា អន្តោ បក្ខិបិត្វា វា កតា ចោឡភិសិ, យំ កិញ្ចិ វាកំ បក្ខិបិត្វា កតា វាកភិសិ, យំ កិញ្ចិ តិណំ បក្ខិបិត្វា កតា តិណភិសិ, អញ្ញត្រ សុទ្ធតមាលបត្តំ យំ កិញ្ចិ បណ្ណំ បក្ខិបិត្វា កតា បណ្ណភិសីតិ វេទិតព្ពា. តមាលបត្តំ បន អញ្ញេន មិស្សមេវ វដ្ដតិ, សុទ្ធំ ន វដ្ដតិ. ភិសិយា បមាណនិយមោ នត្ថិ, មញ្ចភិសិ បីឋភិសិ ភូមត្ថរណភិសិ ចង្កមនភិសិ បាទបុញ្ឆនភិសីតិ ឯតាសំ អនុរូបតោ សល្លក្ខេត្វា អត្តនោ រុចិវសេន បមាណំ កាតព្ពំ. យំ បនេតំ ឧណ្ណាទិបញ្ចវិធតូលម្បិ ភិសិយំ វដ្ដតិ, តំ មសូរកេបិ វដ្ដតីតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ. តត្ថ មសូរកេតិ ចម្មមយភិសិយំ. ឯតេន មសូរកំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ.

ពិម្ពោហនេ តីណិ តូលានិ រុក្ខតូលំ លតាតូលំ បោដកីតូលន្តិ. តត្ថ រុក្ខតូលន្តិ សិម្ពលិរុក្ខាទីនំ យេសំ កេសញ្ចិ រុក្ខានំ តូលំ. លតាតូលន្តិ ខីរវល្លិអាទីនំ យាសំ កាសញ្ចិ លតានំ តូលំ. បោដកីតូលន្តិ បោដកីតិណាទីនំ យេសំ កេសញ្ចិ តិណជាតិកានំ អន្តមសោ ឧច្ឆុនឡាទីនម្បិ តូលំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.២៩៧) បន ‘‘បោដកីតូលន្តិ ឯរកតិណតូល’’ន្តិ វុត្តំ, ឯតេហិ តីហិ សព្ពភូតគាមា សង្គហិតា ហោន្តិ. រុក្ខវល្លិតិណជាតិយោ ហិ មុញ្ចិត្វា អញ្ញោ ភូតគាមោ នាម នត្ថិ, តស្មា យស្ស កស្សចិ ភូតគាមស្ស តូលំ ពិម្ពោហនេ វដ្ដតិ, ភិសិំ បន បាបុណិត្វា សព្ពម្បេតំ ‘‘អកប្បិយតូល’’ន្តិ វុច្ចតិ ន កេវលញ្ច ពិម្ពោហនេ ឯតំ តូលមេវ, ហំសមោរាទីនំ សព្ពសកុណានំ, សីហាទីនំ សព្ពចតុប្បទានញ្ច លោមម្បិ វដ្ដតិ. បិយង្គុបុប្ផពកុឡបុប្ផាទិ បន យំ កិញ្ចិ បុប្ផំ ន វដ្ដតិ. តមាលបត្តំ សុទ្ធមេវ ន វដ្ដតិ, មិស្សកំ បន វដ្ដតិ, ភិសីនំ អនុញ្ញាតំ បញ្ចវិធំ ឧណ្ណាទិតូលម្បិ វដ្ដតិ. អទ្ធកាយិកានិ បន ពិម្ពោហនានិ ន វដ្ដន្តិ. អទ្ធកាយិកានីតិ ឧបឌ្ឍកាយប្បមាណានិ, យេសុ កដិតោ បដ្ឋាយ យាវ សីសំ ឧបទហន្តិ ឋបេន្តិ. សីសប្បមាណំ បន វដ្ដតិ, សីសប្បមាណំ នាម យស្ស វិត្ថារតោ តីសុ កណ្ណេសុ ទ្វិន្នំ កណ្ណានំ អន្តរំ មិនិយមានំ វិទត្ថិ ចេវ ចតុរង្គុលញ្ច ហោតិ, មជ្ឈដ្ឋានំ មុដ្ឋិរតនំ ហោតិ, ទីឃតោ បន ទិយឌ្ឍរតនំ វា ទ្វិរតនំ វាតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តំ, អយំ សីសប្បមាណស្ស ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ, ឥតោ ឧទ្ធំ ន វដ្ដតិ, ហេដ្ឋា បន វដ្ដតីតិ អដ្ឋកថាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៩៧) វុត្តំ. តត្ថ ‘‘តីសុ កណ្ណេសុ ទ្វិន្នំ កណ្ណាន’’ន្តិ បាឋំ ឧបនិធាយ ពិម្ពោហនស្ស ឧភោសុ អន្តេសុ ឋបេតព្ពចោឡកំ តិកោណមេវ ករោន្តិ ឯកច្ចេ. ‘‘ឥទញ្ច ឋានំ គណ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិ វទន្តិ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.២៩៧) បន ‘‘សីសប្បមាណំ នាម យត្ថ គីវាយ សហ សកលំ សីសំ ឋបេតុំ សក្កា, តស្ស ច មុដ្ឋិរតនំ វិត្ថារប្បមាណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘វិត្ថារតោ’តិអាទិមាហ. ឥទញ្ច ពិម្ពោហនស្ស ឧភោសុ អន្តេសុ ឋបេតព្ពចោឡប្បមាណទស្សនំ, តស្ស វសេន ពិម្ពោហនស្ស វិត្ថារប្បមាណំ បរិច្ឆិជ្ជតិ, តំ វដ្ដំ វា ចតុរស្សំ វា កត្វា សិព្ពិតំ យថា កោដិតោ កោដិ វិត្ថារតោ បុថុលដ្ឋានំ មុដ្ឋិរតនប្បមាណំ ហោតិ, ឯវំ សិព្ពិតព្ពំ, ឥតោ អធិកំ ន វដ្ដតិ. តំ បន អន្តេសុ ឋបិតចោឡំ កោដិយា កោដិំ អាហច្ច ទិគុណំ កតំ តិកណ្ណំ ហោតិ, តេសុ តីសុ កណ្ណេសុ ទ្វិន្នំ កណ្ណានំ អន្តរំ វិទត្ថិចតុរង្គុលំ ហោតិ, មជ្ឈដ្ឋានំ កោដិតោ កោដិំ អាហច្ច មុដ្ឋិរតនំ ហោតិ, ឥទមស្ស ឧក្កដ្ឋប្បមាណ’’ន្តិ វុត្តត្តា ពិម្ពោហនស្ស ឧភោសុ អន្តេសុ ឋបេតព្ពចោឡកំ បកតិយាយេវ តិកណ្ណំ ន ហោតិ, អថ ខោ កោដិយា កោដិំ អាហច្ច ទិគុណកតកាលេយេវ ហោតិ, តស្មា តំ ចោឡកំ វដ្ដំ វា ហោតុ ចតុរស្សំ វា, ទិគុណំ កត្វា មិនិយមានំ តិកណ្ណមេវ ហោតិ, ទ្វិន្នញ្ច កណ្ណានំ អន្តរំ ចតុរង្គុលាធិកវិទត្ថិមត្តំ ហោតិ, តស្ស ច ចោឡកស្ស មជ្ឈដ្ឋានំ មុដ្ឋិរតនំ ហោតិ, តស្សេវ ចោឡកស្ស បមាណេន ពិម្ពោហនស្ស មជ្ឈដ្ឋានម្បិ មុដ្ឋិរតនំ ហោតីតិ វិញ្ញាយតីតិ.

‘‘កម្ពលមេវ…បេ… ឧណ្ណភិសិសង្ខមេវ គច្ឆតីតិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា គោនកាទិអកប្បិយម្បិ ឧណ្ណមយត្ថរណំ ភិសិយំ បក្ខិបិត្វា សយិតុំ វដ្ដតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. មសូរកេតិ ចម្មមយភិសិយំ, ចម្មមយំ បន ពិម្ពោហនំ តូលបុណ្ណម្បិ ន វដ្ដតី’’តិ ច វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.២៩៧) វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.២៩៧) បន ‘‘សីសប្បមាណន្តិ យត្ថ គលវាដកតោ បដ្ឋាយ សព្ពសីសំ ឧបទហន្តិ, តំ សីសប្បមាណំ ហោតិ, តញ្ច ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ តិរិយំ មុដ្ឋិរតនំ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘យត្ថ វិត្ថារតោ តីសុ កណ្ណេសូ’តិអាទិមាហ. មជ្ឈដ្ឋានំ មុដ្ឋិរតនំ ហោតីតិ ពិម្ពោហនស្ស មជ្ឈដ្ឋានំ តិរិយតោ មុដ្ឋិរតនប្បមាណំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. អរញ្ជរោតិ ពហុឧទកគណ្ហនកា មហាចាដិ. ជលំ គណ្ហិតុំ អលន្តិ អរញ្ជរោ, វដ្ដចាដិ វិយ ហុត្វា ថោកំ ទីឃមុខោ មជ្ឈេ បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា កតោតិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយន្តិ អជ្ឈាហារសម្ពន្ធោ.

ទ្វិសង្គហានិ ទ្វេ ហោន្តីតិ ទ្វេ បឋមទុតិយអវិស្សជ្ជិយានិ ‘‘អារាមោ អារាមវត្ថូ’’តិ ច ‘‘វិហារោ វិហារវត្ថូ’’តិ ច វុត្តទ្វេទ្វេវត្ថុសង្គហានិ ហោន្តិ. តតិយំ អវិស្សជ្ជិយំ ‘‘មញ្ចោ បីឋំ ភិសិ ពិម្ពោហន’’ន្តិ វុត្តចតុវត្ថុសង្គហំ ហោតិ. ចតុត្ថំ អវិស្សជ្ជិយំ ‘‘លោហកុម្ភី លោហភាណកំ លោហវារកោ លោហកដាហំ វាសិ ផរសុ កុឋារី កុទាលោ និខាទន’’ន្តិ វុត្តនវកោដ្ឋាសវន្តំ ហោតិ. បញ្ចមំ អវិស្សជ្ជិយំ ‘‘វល្លិ វេឡុ មុញ្ជំ បព្ពជំ តិណំ មត្តិកា ទារុភណ្ឌំ មត្តិកាភណ្ឌ’’ន្តិ វុត្តអដ្ឋភេទនំ អដ្ឋបភេទវន្តំ ហោតីតិ យោជនា. បញ្ចនិម្មលលោចនោតិ មំសចក្ខុទិព្ពចក្ខុធម្មចក្ខុពុទ្ធចក្ខុសមន្តចក្ខូនំ វសេន និម្មលបញ្ចលោចនោ.

សេនាសនក្ខន្ធកេ អវិស្សជ្ជិយំ កីដាគិរិវត្ថុស្មិំ អវេភង្គិយន្តិ ឯត្ថ ‘‘សេនាសនក្ខន្ធកេ គាមកាវាសវត្ថុស្មិំ អវិស្សជ្ជិយំ កីដាគិរិវត្ថុស្មិំ អវេភង្គិយ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. កស្មា? ទ្វិន្នម្បិ វត្ថូនំ សេនាសនក្ខន្ធកេ អាគតត្តា. សេនាសនក្ខន្ធកេតិ អយំ សាមញ្ញាធារោ. គាមកាវាសវត្ថុស្មិំ កីដាគិរិវត្ថុស្មិន្តិ វិសេសាធារោ. អយមត្ថោ បាឡិំ ឱលោកេត្វា បច្ចេតព្ពោ. តេនេវ ហិ សមន្តបាសាទិកាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) ‘‘សេនាសនក្ខន្ធកេ’’តិ អវត្វា ‘‘ឥធ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ, ឥធាតិ ឥមិនា គាមកាវាសវត្ថុំ ទស្សេតិ, កីដាគិរិវត្ថុ បន សរូបតោ ទស្សិតមេវ. សាមញ្ញាធារោ បន តំសំវណ្ណនាភាវតោ អវុត្តោបិ សិជ្ឈតីតិ ន វុត្តោតិ វិញ្ញាយតិ.

២២៨. ថាវរេន ច ថាវរំ, គរុភណ្ឌេន ច គរុភណ្ឌន្តិ ឯត្ថ បញ្ចសុ កោដ្ឋាសេសុ បុរិមទ្វយំ ថាវរំ, បច្ឆិមត្តយំ គរុភណ្ឌន្តិ វេទិតព្ពំ. សមកមេវ ទេតីតិ ឯត្ថ ឩនកំ ទេន្តម្បិ វិហារវត្ថុសាមន្តំ គហេត្វា ទូរតរំ ទុក្ខគោបំ វិស្សជ្ជេតុំ វដ្ដតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វក្ខតិ ហិ ‘‘ភិក្ខូនញ្ចេ មហគ្ឃតរំ…បេ… សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ. ជានាបេត្វាតិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ជានាបេត្វា, អបលោកេត្វាតិ អត្ថោ. ននុ តុម្ហាកំ ពហុតរំ រុក្ខាតិ វត្តព្ពន្តិ ឥទំ សាមិកេសុ អត្តនោ ភណ្ឌស្ស មហគ្ឃតំ អជានិត្វា ទេន្តេសុ តំ ញត្វា ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហតោ អវហារោ ហោតីតិ វុត្តំ. វិហារេន វិហារោ បរិវត្តេតព្ពោតិ សវត្ថុកេន អញ្ញេសំ ភូមិយំ កតបាសាទាទិនា, អវត្ថុកេន វា សវត្ថុកំ បរិវត្តេតព្ពំ, អវត្ថុកំ បន អវត្ថុកេនេវ បរិវត្តេតព្ពំ កេវលំ បាសាទស្ស ភូមិតោ អថាវរត្តា. ឯវំ ថាវរេសុបិ ថាវរវិភាគំ ញត្វាវ បរិវត្តេតព្ពំ.

‘‘កប្បិយមញ្ចា សម្បដិច្ឆិតព្ពាតិ ឥមិនា សុវណ្ណាទិវិចិត្តំ អកប្បិយមញ្ចំ ‘សង្ឃស្សា’តិ វុត្តេបិ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ‘វិហារស្ស ទេមា’តិ វុត្តេ សង្ឃស្ស វដ្ដតិ, ន បុគ្គលស្ស ខេត្តាទិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.៣២១) វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ចូឡ្វគ្គ ៣.៣២១) បន ‘‘កប្បិយមញ្ចា សម្បដិច្ឆិតព្ពាតិ ‘សង្ឃស្ស ទេមា’តិ ទិន្នំ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ បន ‘វិហារស្ស ទេមា’តិ វទន្តិ, សុវណ្ណរជតមយាទិអកប្បិយមញ្ចេបិ សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ន កេវលំ…បេ… បរិវត្តេតុំ វដ្ដន្តីតិ ឥមិនា អថាវរេន ថាវរម្បិ អថាវរម្បិ បរិវត្តេតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ថាវរេន អថាវរមេវ ហិ បរិវត្តេតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘អកប្បិយំ វា មហគ្ឃំ កប្បិយំ វាតិ ឯត្ថ អកប្បិយំ នាម សុវណ្ណមយមញ្ចាទិ អកប្បិយភិសិពិម្ពោហនានិ ច. មហគ្ឃំ កប្បិយំ នាម ទន្តមយមញ្ចាទិ, បាវារាទិកប្បិយអត្ថរណាទីនិ ចា’’តិ សារត្ថទីបនិយំ វុត្តំ, វិមតិវិនោទនិយំ បន ‘‘អកប្បិយំ វាតិ អាសន្ទិអាទិ, បមាណាតិក្កន្តំ ពិម្ពោហនាទិ ច. មហគ្ឃំ កប្បិយំ វាតិ សុវណ្ណាទិវិចិត្តំ កប្បិយវោហារេន ទិន្ន’’ន្តិ វុត្តំ.

២២៩. ‘‘កាឡលោហ …បេ… ភាជេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា វដ្ដកំសលោហមយម្បិ ភាជនំ បុគ្គលិកម្បិ សម្បដិច្ឆិតុម្បិ បរិហរិតុម្បិ វដ្ដតិ បុគ្គលានំ បរិហរិតព្ពស្សេវ ភាជេតព្ពត្តាតិ វទន្តិ, តំ ឧបរិ ‘‘កំសលោហវដ្ដលោហភាជនវិកតិ សង្ឃិកបរិភោគេន វា គិហិវិកដា វា វដ្ដតី’’តិអាទិកេន មហាបច្ចរិវចនេន វិរុជ្ឈតិ. ឥមស្ស ហិ ‘‘វដ្ដលោហកំសលោហានំ យេន កេនចិ កតោ សីហឡទីបេ បាទគ្គណ្ហនកោ ភាជេតព្ពោ’’តិ វុត្តស្ស មហាអដ្ឋកថាវចនស្ស បដិក្ខេបាយ តំ មហាបច្ចរិវចនំ បច្ឆា ទស្សិតំ, តស្មា វដ្ដលោហកំសលោហមយំ យំ កិញ្ចិ បាទគ្គណ្ហនកវារកម្បិ ឧបាទាយ អភាជនីយមេវ, គិហីហិ ទីយមានម្បិ បុគ្គលស្ស សម្បដិច្ឆិតុម្បិ ន វដ្ដតិ. បារិហារិយំ ន វដ្ដតីតិ បត្តាទិបរិក្ខារំ វិយ សយមេវ បដិសាមេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. គិហិសន្តកំ វិយ អារាមិកាទយោ ចេ សយមេវ គោបេត្វា វិនិយោគកាលេ អានេត្វា បដិទេន្តិ, បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, ‘‘បដិសាមេត្វា ភិក្ខូនំ ទេថា’’តិ វត្តុម្បិ វដ្ដតីតិ.

បណ្ណសូចិ នាម លេខនីតិ វទន្តិ. អត្តនា លទ្ធានិបីតិអាទិនា បដិគ្គហណេ ទោសោ នត្ថិ, បរិហរិត្វា បរិភោគោវ អាបត្តិករោតិ ទស្សេតិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបរិ ភាជនីយវាសិអាទីសុ អត្តនោ សន្តកេសុបិ.

អនាមាសម្បីតិ សុវណ្ណាទិមយម្បិ, សព្ពំ តំ អាមសិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ.

ឧបក្ខរេតិ ឧបករណេ. សិខរំ នាម យេន បរិព្ភមន្តា ឆិន្ទន្តិ. បត្តពន្ធកោ នាម បត្តស្ស គណ្ឋិអាទិការកោ. ‘‘បដិមានំ សុវណ្ណាទិបត្តការកោ’’តិបិ វទន្តិ.

‘‘អឌ្ឍពាហូតិ កប្បរតោ បដ្ឋាយ យាវ អំសកូដ’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ‘‘អឌ្ឍពាហុ នាម វិទត្ថិចតុរង្គុលន្តិបិ វទន្តី’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.៣២១) វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយម្បិ (វជិរ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣២១) ‘‘អឌ្ឍពាហូតិ កប្បរតោ បដ្ឋាយ យាវ អំសកូដន្តិ លិខិត’’ន្តិ វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.៣២១) បន ‘‘អឌ្ឍពាហុប្បមាណា នាម អឌ្ឍពាហុមត្តា, អឌ្ឍព្យាមមត្តាតិបិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. យោត្តានីតិ ចម្មរជ្ជុកា. តត្ថជាតកាតិ សង្ឃិកភូមិយំ ជាតា.

‘‘អដ្ឋង្គុលសូចិទណ្ឌមត្តោតិ ទីឃសោ អដ្ឋង្គុលមត្តោ បរិណាហតោ បណ្ណសូចិទណ្ឌមត្តោ’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី.. ចូឡវគ្គ ៣.៣២១) វិមតិវិនោទនិយំ បន (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.៣២១) ‘‘អដ្ឋង្គុលសូចិទណ្ឌមត្តោតិ សរទណ្ឌាទិសូចិអាការតនុទណ្ឌកមត្តោបី’’តិ វុត្តំ. អដ្ឋង្គុលប្បមាណោតិ ទីឃតោ អដ្ឋង្គុលប្បមាណោ. រិត្តបោត្ថកោបីតិ អលិខិតបោត្ថកោបិ, ឥទញ្ច បណ្ណប្បសង្គេន វុត្តំ.

អាសន្ទិកោតិ ចតុរស្សបីឋំ វុច្ចតិ ‘‘ឧច្ចកម្បិ អាសន្ទិក’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៩៧) វចនតោ. ឯកតោភាគេន ទីឃបីឋមេវ ហិ អដ្ឋង្គុលបាទកំ វដ្ដតិ, ចតុរស្សាសន្ទិកោ បន បមាណាតិក្កន្តោបិ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពោ. សត្តង្គោ នាម តីសុ ទិសាសុ អបស្សយំ កត្វា កតមញ្ចោ, អយម្បិ បមាណាតិក្កន្តោបិ វដ្ដតិ. ភទ្ទបីឋន្តិ វេត្តមយំ បីឋំ វុច្ចតិ. បីឋិកាតិ បិលោតិកពន្ធំ បីឋមេវ. ឯឡកបាទបីឋំ នាម ទារុបដិកាយ ឧបរិបាទេ ឋបេត្វា ភោជនផលកំ វិយ កតបីឋំ វុច្ចតិ. អាមណ្ឌកវណ្ដកបីឋំ នាម អាមលកាការេន យោជិតពហឧបាទបីឋំ. ឥមានិ តាវ បាឡិយំ អាគតបីឋានិ. ទារុមយំ បន សព្ពម្បិ បីឋំ វដ្ដតិ.

‘‘ឃដ្ដនផលកំ នាម យត្ថ ឋបេត្វា រជិតចីវរំ ហត្ថេន ឃដ្ដេន្តិ. ឃដ្ដនមុគ្គរោ នាម អនុវាតាទិឃដ្ដនត្ថំ កតោតិ វទន្តី’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៣២១) វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.៣២១) ‘‘ឃដ្ដនផលកំ ឃដ្ដនមុគ្គរោតិ ឥទំ រជិតចីវរំ ឯកស្មិំ មដ្ឋេ ទណ្ឌមុគ្គរេ វេឋេត្វា ឯកស្ស មដ្ឋផលកស្ស ឧបរិ ឋបេត្វា ឧបរិ អបរេន មដ្ឋផលកេន និក្កុជ្ជិត្វា ឯកោ ឧបរិ អក្កមិត្វា តិដ្ឋតិ, ទ្វេ ជនា ឧបរិផលកំ ទ្វីសុ កោដីសុ គហេត្វា អបរាបរំ អាកឌ្ឍនវិកឌ្ឍនំ ករោន្តិ, ឯតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ហត្ថេ ឋបាបេត្វា ហត្ថេន បហរណំ បន និដ្ឋិតរជនស្ស ចីវរស្ស អល្លកាលេ កាតព្ពំ, ឥទំ បន ផលកមុគ្គរេហិ ឃដ្ដនំ សុក្ខកាលេ ថទ្ធភាវវិមោចនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អម្ពណន្តិ ផលកេហិ បោក្ខរណីសទិសកតបានីយភាជនំ. រជនទោណីតិ យត្ថ បក្ករជនំ អាកិរិត្វា ឋបេន្តី’’តិ សារត្ថទីបនិយំ. វិមតិវិនោទនិយំ បន ‘‘អម្ពណន្តិ ឯកទោណិកនាវាផលកេហិ បោក្ខរណីសទិសំ កតំ. បានីយភាជនន្តិបិ វទន្តិ. រជនទោណីតិ ឯកទារុនាវ កតំ រជនភាជនំ. ឧទកទោណីតិ ឯកទារុនាវ កតំ ឧទកភាជន’’ន្តិ វុត្តំ.

‘‘ភូមត្ថរណំ កាតុំ វដ្ដតីតិ អកប្បិយចម្មំ សន្ធាយ វុត្តំ. បច្ចត្ថរណគតិកន្តិ ឥមិនា មញ្ចបីឋេបិ អត្ថរិតុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. បាវារាទិបច្ចត្ថរណម្បិ គរុភណ្ឌន្តិ ឯកេ. នោតិ អបរេ, វីមំសិត្វា គហេតព្ព’’ន្តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៣២១) វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣២១) បន ‘‘ទណ្ឌមុគ្គរោ នាម ‘យេន រជិតចីវរំ បោថេន្តិ, តម្បិ គរុភណ្ឌមេវា’តិ វុត្តត្តា, ‘បច្ចត្ថរណគតិក’ន្តិ វុត្តត្តា ច អបិ-សទ្ទេន បាវារាទិបច្ចត្ថរណំ សព្ពំ គរុភណ្ឌមេវាតិ វទន្តិ. ឯតេនេវ សុត្តេន អញ្ញថា អត្ថំ វត្វា បាវារាទិបច្ចត្ថរណំ ន គរុភណ្ឌំ, ភាជនីយមេវ, សេនាសនត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណមេវ គរុភណ្ឌន្តិ វទន្តិ. ឧបបរិក្ខិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.៣២១) បន ‘‘ភូមត្ថរណំ កាតុំ វដ្ដតីតិ អកប្បិយចម្មំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ ភូមត្ថរណសង្ខេបេន សយិតុម្បិ វដ្ដតិយេវ. បច្ចត្ថរណគតិកន្តិ ឥមិនា មញ្ចាទីសុ អត្ថរិតព្ពំ មហាចម្មំ ឯឡកចម្មំ នាមាតិ ទស្សេតី’’តិ វុត្តំ. ឆត្តមុដ្ឋិបណ្ណន្តិ តាលបណ្ណំ សន្ធាយ វុត្តំ. បត្តកដាហន្តិ បត្តបចនកដាហំ. គណ្ឋិកាតិ ចីវរគណ្ឋិកា. វិធោតិ កាយពន្ធនវិធោ.

ឥទានិ វិនយត្ថមញ្ជូសាយំ (កង្ខា. អភិ. ដី. ទុព្ពលសិក្ខាបទវណ្ណនា) អាគតនយោ វុច្ចតេ – អារាមោ នាម បុប្ផារាមោ វា ផលារាមោ វា. អារាមវត្ថុ នាម តេសំយេវ អារាមានំ អត្ថាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឋបិតោកាសោ. តេសុ វា អារាមេសុ វិនដ្ឋេសុ តេសំ បោរាណកភូមិភាគោ. វិហារោ នាម យំ កិញ្ចិ បាសាទាទិសេនាសនំ. វិហារវត្ថុ នាម តស្ស បតិដ្ឋានោកាសោ. មញ្ចោ នាម មសារកោ ពុន្ទិកាពទ្ធោ កុឡីរបាទកោ អាហច្ចបាទកោតិ ឥមេសំ បុព្ពេ វុត្តានំ ចតុន្នំ មញ្ចានំ អញ្ញតរោ. បីឋំ នាម មសារកាទីនំយេវ ចតុន្នំ បីឋានំ អញ្ញតរំ. ភិសិ នាម ឧណ្ណភិសិអាទីនំ បញ្ចន្នំ ភិសីនំ អញ្ញតរំ. ពិម្ពោហនំ នាម រុក្ខតូលលតាតូលបោដកីតូលានំ អញ្ញតរេន បុណ្ណំ. លោហកុម្ភី នាម កាឡលោហេន វា តម្ពលោហេន វា យេន កេនចិ កតកុម្ភី. លោហភាណកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន ភាណកន្តិ អរញ្ជរោ វុច្ចតិ. វារកោតិ ឃដោ. កដាហំ កដាហមេវ. វាសិអាទីសុ វល្លិអាទីសុ ច ទុវិញ្ញេយ្យំ នាម នត្ថិ…បេ….

តត្ថ ថាវរេន ថាវរន្តិ វិហារវិហារវត្ថុនា អារាមអារាមវត្ថុំ វិហារវិហារវត្ថុំ. ឥតរេនាតិ អថាវរេន, បច្ឆិមរាសិត្តយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អកប្បិយេនាតិ សុវណ្ណមយមញ្ចាទិនា ចេវ អកប្បិយភិសិពិម្ពោហនេហិ ច. មហគ្ឃកប្បិយេនាតិ ទន្តមយមញ្ចាទិនា ចេវ បាវារាទិនា ច. ឥតរន្តិ អថាវរំ. កប្បិយបរិវត្តនេន បរិវត្តេតុន្តិ យថា អកប្បិយំ ន ហោតិ, ឯវំ បរិវត្តេតុំ…បេ… ឯវំ តាវ ថាវរេន ថាវរបរិវត្តនំ វេទិតព្ពំ. ឥតរេន ឥតរបរិវត្តនេ បន មញ្ចបីឋំ មហន្តំ វា ហោតុ, ខុទ្ទកំ វា, អន្តមសោ ចតុរង្គុលបាទកំ គាមទារកេហិ បំស្វាគារកេសុ កីឡន្តេហិ កតម្បិ សង្ឃស្ស ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ គរុភណ្ឌំ ហោតិ…បេ… សតគ្ឃនកេន វា សហស្សគ្ឃនកេន វា មញ្ចេន អញ្ញំ មញ្ចសតម្បិ លភតិ, បរិវត្តេត្វា គហេតព្ពំ. ន កេវលំ មញ្ចេន មញ្ចោយេវ, អារាមអារាមវត្ថុវិហារវិហារវត្ថុបីឋភិសិពិម្ពោហនានិបិ បរិវត្តេតុំ វដ្ដន្តិ. ឯស នយោ បីឋភិសិពិម្ពោហនេសុបិ.

កាឡលោហតម្ពលោហកំសលោហវដ្ដលោហានន្តិ ឯត្ថ កំសលោហំ វដ្ដលោហញ្ច កិត្តិមលោហំ. តីណិ ហិ កិត្តិមលោហានិ កំសលោហំ វដ្ដលោហំ ហារកូដន្តិ. តត្ថ តិបុតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ កំសលោហំ. សីសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ វដ្ដលោហំ. រសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ ហារកូដំ. តេន វុត្តំ ‘‘កំសលោហំ វដ្ដលោហញ្ច កិត្តិមលោហ’’ន្តិ. តតោ អតិរេកន្តិ តតោ អតិរេកគណ្ហនកោ. សារកោតិ មជ្ឈេ មកុឡំ ទស្សេត្វា មុខវដ្ដិវិត្ថតំ កត្វា បិដ្ឋិតោ នាមេត្វា កាតព្ពំ ឯកំ ភាជនំ. សរាវន្តិបិ វទន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន កញ្ចនកាទីនំ គិហិឧបករណានំ គហណំ. តានិ ហិ ខុទ្ទកានិបិ គរុភណ្ឌានេវ គិហិឧបករណត្តា. បិ-សទ្ទេន បគេវ មហន្តានីតិ ទស្សេតិ, ឥមានិ បន ភាជនីយានិ ភិក្ខុបករណត្តាតិ អធិប្បាយោ. យថា ច ឯតានិ, ឯវំ កុណ្ឌិកាបិ ភាជនីយា. វក្ខតិ ហិ ‘‘យថា ច មត្តិកាភណ្ឌេ, ឯវំ លោហភណ្ឌេបិ កុណ្ឌិកា ភាជនីយកោដ្ឋាសមេវ ភជតី’’តិ. សង្ឃិកបរិភោគេនាតិ អាគន្តុកានំ វុឌ្ឍតរានំ ទត្វា បរិភោគេន. គិហិវិកដាតិ គិហីហិ វិកតា បញ្ញត្តា, អត្តនោ វា សន្តកករណេន វិរូបំ កតា. បុគ្គលិកបរិភោគេន ន វដ្ដតីតិ អាគន្តុកានំ អទត្វា អត្តនោ សន្តកំ វិយ គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. បិប្ផលិកោតិ កត្តរិ. អារកណ្ដកំ សូចិវេធកំ. តាឡំ យន្តំ. កត្តរយដ្ឋិវេធកោ កត្តរយដ្ឋិវលយំ. យថា តថា ឃនកតំ លោហន្តិ លោហវដ្ដិ លោហគុឡោ លោហបិណ្ឌិ លោហចក្កលិកន្តិ ឯវំ ឃនកតំ លោហំ. ខីរបាសាណមយានីតិ មុទុកខីរវណ្ណបាសាណមយានិ.

គិហិវិកដានិបិ ន វដ្ដន្តិ អនាមាសត្តា. បិ-សទ្ទេន បគេវ សង្ឃិកបរិភោគេន វា បុគ្គលិកបរិភោគេន វាតិ ទស្សេតិ. សេនាសនបរិភោគោ បន សព្ពកប្បិយោ, តស្មា ជាតរូបាទិមយា សព្ពាបិ សេនាសនបរិក្ខារា អាមាសា. តេនាហ ‘‘សេនាសនបរិភោគេ បនា’’តិអាទិ.

សេសាតិ តតោ មហត្តរី វាសិ. យា បនាតិ យា កុឋារី បន. កុទាលោ អន្តមសោ ចតុរង្គុលមត្តោបិ គរុភណ្ឌមេវ. និខាទនំ ចតុរស្សមុខំ វា ហោតុ ទោណិមុខំ វា វង្កំ វា ឧជុកំ វា, អន្តមសោ សម្មុញ្ជនីទណ្ឌវេធនម្បិ, ទណ្ឌពន្ធញ្ចេ, គរុភណ្ឌមេវ. តេនាហ ‘‘កុទាលោ ទណ្ឌពន្ធនិខាទនំ វា អគរុភណ្ឌំ នាម នត្ថី’’តិ. សិបាដិកា នាម ខុរកោសោ, សិខរំ បន ទណ្ឌពន្ធនិខាទនំ អនុលោមេតីតិ អាហ ‘‘សិខរម្បិ និខាទនេនេវ សង្គហិត’’ន្តិ. សចេ បន វាសិ អទណ្ឌកំ ផលមត្តំ, ភាជនីយំ. ឧបក្ខរេតិ វាសិអាទិភណ្ឌេ.

បត្តពន្ធកោ នាម បត្តស្ស គណ្ឋិកាទិការកោ. ‘‘បដិមានំ សុវណ្ណាទិបត្តការកោ’’តិបិ វទន្តិ. តិបុច្ឆេទនកសត្ថំ សុវណ្ណច្ឆេទនកសត្ថំ កតបរិកម្មចម្មច្ឆិន្ទនកខុទ្ទកសត្ថន្តិ ឥមានិ ចេត្ថ តីណិ បិប្ផលិកំ អនុលោមន្តីតិ អាហ ‘‘អយំ បន វិសេសោ’’តិអាទិ. ឥតរានីតិ មហាកត្តរិអាទីនិ.

អឌ្ឍពាហុប្បមាណាតិ កប្បរតោ បដ្ឋាយ យាវ អំសកូដប្បមាណា, វិទត្ថិចតុរង្គុលប្បមាណាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថជាតកាតិ សង្ឃិកភូមិយំ ជាតា, អារក្ខសំវិធានេន រក្ខិតត្តា រក្ខិតា ច សា មញ្ជូសាទីសុ បក្ខិត្តំ វិយ យថា តំ ន នស្សតិ, ឯវំ គោបនតោ គោបិតា ចាតិ រក្ខិតគោបិតា. តត្ថជាតកាបិ បន អរក្ខិតា គរុភណ្ឌមេវ ន ហោតិ. សង្ឃកម្មេ ច ចេតិយកម្មេ ច កតេតិ ឥមិនា សង្ឃសន្តកេន ចេតិយសន្តកំ រក្ខិតុំ បរិវត្តិតុញ្ច វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. សុត្តំ បនាតិ វដ្ដិតញ្ចេវ អវដ្ដិតញ្ច សុត្តំ.

អដ្ឋង្គុលសូចិទណ្ឌមត្តោតិ អន្តមសោ ទីឃសោ អដ្ឋង្គុលមត្តោ បរិណាហតោ សីហឡ-បណ្ណសូចិទណ្ឌមត្តោ. ឯត្ថាតិ វេឡុភណ្ឌេ. ទឌ្ឍំ គេហំ យេសំ តេតិ ទឌ្ឍគេហា. ន វារេតព្ពាតិ ‘‘មា គណ្ហិត្វា គច្ឆថា’’តិ ន និសេធេតព្ពា. ទេសន្តរគតេន សម្បត្តវិហារេ សង្ឃិកាវាសេ ឋបេតព្ពា.

អវសេសញ្ច ឆទនតិណន្តិ មុញ្ជបព្ពជេហិ អវសេសំ យំ កិញ្ចិ ឆទនតិណំ. អដ្ឋង្គុលប្បមាណោបីតិ វិត្ថារតោ អដ្ឋង្គុលប្បមាណោ. លិខិតបោត្ថកោ បន គរុភណ្ឌំ ន ហោតិ. កប្បិយចម្មានីតិ មិគាទីនំ ចម្មានិ. សព្ពំ ចក្កយុត្តយានន្តិ រថសកដាទិកំ សព្ពំ ចក្កយុត្តយានំ. វិសង្ខតចក្កំ បន យានំ ភាជនីយំ. អនុញ្ញាតវាសិ នាម យា សិបាដិកាយ បក្ខិបិត្វា បរិហរិតុំ សក្កាតិ វុត្តា. មុដ្ឋិបណ្ណំ តាលបត្តំ. តញ្ហិ មុដ្ឋិនា គហេត្វា បរិហរន្តីតិ ‘‘មុដ្ឋិបណ្ណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘មុដ្ឋិបណ្ណន្តិ ឆត្តច្ឆទបណ្ណមេវា’’តិ កេចិ. អរណីសហិតន្តិ អរណីយុគឡំ, ឧត្តរារណី អធរារណីតិ អរណីទ្វយន្តិ អត្ថោ. ផាតិកម្មំ កត្វាតិ អន្តមសោ តំអគ្ឃនកវាលិកាយបិ ថាវរំ វឌ្ឍិកម្មំ កត្វា. កុណ្ឌិកាតិ អយកុណ្ឌិកា ចេវ តម្ពលោហកុណ្ឌិកា ច. ភាជនីយកោដ្ឋាសមេវ ភជតីតិ ភាជនីយបក្ខមេវ សេវតិ, ន តុ គរុភណ្ឌន្តិ អត្ថោ. កញ្ចនកោ បន គរុភណ្ឌមេវាតិ អធិប្បាយោ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

គរុភណ្ឌវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

តិំសតិមោ បរិច្ឆេទោ.