២២. បព្ពជ្ជាវិនិច្ឆយកថា

១២៣. ឯវំ បដិក្ខេបបវារណាវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ បព្ពជ្ជាវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘បព្ពជ្ជាតិ ឯត្ថ បនា’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ បឋមំ វជិតព្ពាតិ បព្ពជ្ជា, ឧបសម្បទាតោ បឋមំ ឧបគច្ឆិតព្ពាតិ អត្ថោ. ប-បុព្ព វជ គតិម្ហីតិ ធាតុ. កុលបុត្តន្តិ អាចារកុលបុត្តំ សន្ធាយ វទតិ. យេ បុគ្គលា បដិក្ខិត្តា, តេ វជ្ជេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. បព្ពជ្ជាទោសវិរហិតោតិ បព្ពជ្ជាយ អន្តរាយករេហិ បញ្ចាពាធាទិទោសេហិ វិរហិតោ. នខបិដ្ឋិប្បមាណន្តិ ឯត្ថ កនិដ្ឋង្គុលិនខបិដ្ឋិ អធិប្បេតា. ‘‘តញ្ចេ នខបិដ្ឋិប្បមាណម្បិ វឌ្ឍនបក្ខេ ឋិតំ ហោតិ, ន បព្ពាជេតព្ពោតិ ឥមិនា សាមញ្ញលក្ខណំ ទស្សិតំ, តស្មា យត្ថ កត្ថចិ សរីរាវយវេសុ នខបិដ្ឋិប្បមាណំ វឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតំ ចេ, ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. ឯវញ្ច សតិ នខបិដ្ឋិប្បមាណម្បិ អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតំ ចេ, សព្ពត្ថ វដ្ដតីតិ អាបន្នំ, តញ្ច ន សាមញ្ញតោ អធិប្បេតន្តិ បទេសវិសេសេយេវ និយមេត្វា ទស្សេន្តោ ‘សចេ បនា’តិអាទិមាហ. សចេ ហិ អវិសេសេន នខបិដ្ឋិប្បមាណំ អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតំ វដ្ដេយ្យ, ‘និវាសនបារុបនេហិ បកតិបដិច្ឆន្នដ្ឋានេ’តិ បទេសនិយមំ ន ករេយ្យ, តស្មា និវាសនបារុបនេហិ បកតិបដិច្ឆន្នដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ នខបិដ្ឋិប្បមាណំ អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតម្បិ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. នខបិដ្ឋិប្បមាណតោ ខុទ្ទកតរំ បន អវឌ្ឍនកបក្ខេ វា វឌ្ឍនកបក្ខេ វា ឋិតំ ហោតុ, វដ្ដតិ នខបិដ្ឋិប្បមាណតោ ខុទ្ទកតរស្ស វឌ្ឍនកបក្ខេ អវឌ្ឍនកបក្ខេ វា ឋិតស្ស មុខាទីសុយេវ បដិក្ខិត្តត្តា’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.៨៨) វុត្តំ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ៨៨-៨៩) បន ‘‘បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ នខបិដ្ឋិប្បមាណំ អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតំ ហោតិ, វដ្ដតីតិ វុត្តត្តា អប្បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ តាទិសម្បិ ន វដ្ដតិ, បដិច្ឆន្នដ្ឋានេបិ ច វឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតំ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធមេវ ហោតិ. បាកដដ្ឋានេបិ បន នខបិដ្ឋិប្បមាណតោ ឩនតរំ អវឌ្ឍនកំ វដ្ដតីតិ យេ គណ្ហេយ្យុំ, តេសំ តំ គហណំ បដិសេធេតុំ ‘មុខេ បនា’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. គោធា…បេ… ន វដ្ដតីតិ ឥមិនា តាទិសោបិ រោគោ កុដ្ឋេយេវ អន្តោគធោតិ ទស្សេតិ. គណ្ឌេបិ ឥមិនា នយេន វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ បន មុខាទីសុ កោលដ្ឋិមត្តតោ ខុទ្ទកតរោបិ គណ្ឌោ ន វដ្ដតីតិ វិសុំ ន ទស្សិតោ. ‘‘អប្បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតេបិ ន វដ្ដតី’’តិ ឯត្តកមេវ ហិ តត្ថ វុត្តំ, តថាបិ កុដ្ឋេ វុត្តនយេន មុខាទីសុ កោលដ្ឋិប្បមាណតោ ខុទ្ទកតរោបិ គណ្ឌោ ន វដ្ដតីតិ វិញ្ញាយតិ, តស្មា អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតេបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ អវុត្តសម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន កោលដ្ឋិមត្តតោ ខុទ្ទកតរោបិ ន វដ្ដតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោយេវាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ. បកតិវណ្ណេ ជាតេតិ រោគហេតុកស្ស វិការវណ្ណស្ស អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ.

កោលដ្ឋិមត្តកោតិ ពទរដ្ឋិប្បមាណោ. ‘‘សញ្ជាតឆវិំ ការេត្វា’’តិ បាឋោ, វិជ្ជមានឆវិំ ការេត្វាតិ អត្ថោ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.៨៨-៨៩) បន ‘‘សច្ឆវិំ ការេត្វាតិ វិជ្ជមានឆវិំ ការេត្វាតិ អត្ថោ, សញ្ឆវិន្តិ វា បាឋោ, សញ្ជាតឆអន្តិ អត្ថោ. គណ្ឌាទីសុ វូបសន្តេសុបិ តំ ឋានំ វិវណ្ណម្បិ ហោតិ, តំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

បទុមបុណ្ឌរីកបត្តវណ្ណន្តិ រត្តបទុមសេតបទុមបុប្ផទលវណ្ណំ. កុដ្ឋេ វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ អវឌ្ឍនកំ វដ្ដតិ, អញ្ញត្ថ ន កិញ្ចិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តនយំ ទស្សេតិ. សោសព្យាធីតិ ខយរោគោ. យក្ខុម្មាទោតិ កទាចិ អាគន្ត្វា ភូមិយំ បាតេត្វា ហត្ថមុខាទិកំ អវយវំ ភូមិយំ ឃំសនកោ យក្ខោវ រោគោ.

១២៤. មហាមត្តោតិ មហតិយា ឥស្សរិយមត្តាយ សមន្នាគតោ. ‘‘ន ទានាហំ ទេវស្ស ភដោ’’តិ អាបុច្ឆតីតិ រញ្ញា ឯវ ទិន្នំ ឋានន្តរំ សន្ធាយ វុត្តំ. យោ បន រាជកម្មិកេហិ អមច្ចាទីហិ ឋបិតោ, អមច្ចាទីនំ ឯវ វា ភដោ ហោតិ, តេន តំ តំ អមច្ចាទិម្បិ អាបុច្ឆិតុំ វដ្ដតីតិ.

១២៥. ‘‘ធជពន្ធោ’’តិ វុត្តត្តា អបាកដចោរោ បព្ពាជេតព្ពោតិ វិញ្ញាយតិ. តេន វក្ខតិ ‘‘យេ បន អម្ពលពុជាទិចោរកា’’តិអាទិ. ឯវំ ជានន្តីតិ ‘‘សីលវា ជាតោ’’តិ ជានន្តិ.

១២៦. ភិន្ទិត្វាតិ អន្ទុពន្ធនំ ភិន្ទិត្វា. ឆិន្ទិត្វាតិ សង្ខលិកពន្ធនំ ឆិន្ទិត្វា. មុញ្ចិត្វាតិ រជ្ជុពន្ធនំ មុញ្ចិត្វា. វិវរិត្វាតិ គាមពន្ធនាទីសុ គាមទ្វារាទីនិ វិវរិត្វា. អបស្សមានានំ វា បលាយតីតិ បុរិសគុត្តិយំ បុរិសានំ គោបកានំ អបស្សមានានំ បលាយតិ.

១២៩. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘កសាហតោ កតទណ្ឌកម្មោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ.

១៣០. បលាតោបីតិ ឥណស្សាមិកានំ អាគមនំ ញត្វា ភយេន បលាតោបិ ឥណាយិកោ. គីវា ហោតិ ឥណាយិកភាវំ ញត្វា អនាទរេន ឥណមុត្តកេ ភិក្ខុភាវេ បវេសិតត្តា.

ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍន្តិ ថោកំ ថោកំ. ទាតព្ពមេវាតិ ឥណាយិកេន ធនំ សម្បជ្ជតុ វា, មា វា, ទានេ សឧស្សាហេនេវ ភវិតព្ពំ, អញ្ញេហិ ច ភិក្ខូហិ ‘‘មា ធុរំ និក្ខិបាហី’’តិ វត្វា សហាយកេហិ ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ធុរនិក្ខេបេន ហិស្ស ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពតា សិយាតិ.

១៣១. ទាសចារិត្តំ អារោបេត្វា កីតោតិ ឥមិនា ទាសភាវបរិមោចនត្ថាយ កីតំ និវត្តេតិ. តាទិសោ ហិ ធនក្កីតោបិ អទាសោ ឯវ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ៩៧) បន ‘‘ទេសចារិត្តន្តិ សាវនបណ្ណារោបនាទិកំ តំ តំ ទេសចារិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថ ចារិត្តវសេនាតិ តស្មិំ តស្មិំ ជនបទេ ទាសបណ្ណជ្ឈាបនាទិនា អទាសករណនិយាមេន. អភិសេកាទីសុ សព្ពពន្ធនានិ មោចាបេន្តិ, តំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពសាធារណេនា’’តិ វុត្តំ.

សចេ សយមេវ បណ្ណំ អារោបេន្តិ, ន វដ្ដតីតិ តា ភុជិស្សិត្ថិយោ ‘‘មយម្បិ វណ្ណទាសិយោ ហោមា’’តិ អត្តនោ រក្ខណត្ថាយ សយមេវ រាជូនំ ទាសិបណ្ណេ អត្តនោ នាមំ លិខាបេន្តិ, តាសំ បុត្តាបិ រាជទាសាវ ហោន្តិ, តស្មា តេ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ. តេហិ អទិន្នា ន បព្ពាជេតព្ពាតិ យត្តកា តេសំ សាមិនោ, តេសុ ឯកេន អទិន្នេបិ ន បព្ពាជេតព្ពា. ភុជិស្សេ កត្វា បន បព្ពាជេតុំ វដ្ដតីតិ យស្ស វិហារស្ស តេ អារាមិកា ទិន្នា, តស្មិំ វិហារេ សង្ឃំ ញាបេត្វា ផាតិកម្មេន ធនាទិំ កត្វា ភុជិស្សេ កត្វា បព្ពាជេតុំ វដ្ដតិ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ៩៧) បន ‘‘ទេវទាសិបុត្តេ វដ្ដតីតិ លិខិតំ. ‘អារាមិកញ្ចេ បព្ពាជេតុកាមោ, អញ្ញមេកំ ទត្វា បព្ពាជេតព្ព’ន្តិ វុត្តំ. មហាបច្ចរិវាទស្ស អយមិធ អធិប្បាយោ, ‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារាមិកេ ទេមា’តិ ទិន្នត្តា ន តេ តេសំ ទាសា, ‘អារាមិកោ ច នេវ ទាសោ ន ភុជិស្សោ’តិ វត្តព្ពតោ ន ទាសោតិ លិខិតំ. តក្កាសិញ្ចនំ សីហឡទីបេ ចារិត្តំ, តេ ច បព្ពាជេតព្ពា សង្ឃស្សារាមិកត្តា. និស្សាមិកំ ទាសំ អត្តនាបិ ភុជិស្សំ កាតុំ លភតី’’តិ វុត្តំ.

សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.៩៧) បន ‘‘តក្កំ សីសេ អាសិត្តកសទិសាវ ហោន្តីតិ យថា អទាសេ ករោន្តា តក្កេន សីសំ ធោវិត្វា អទាសំ ករោន្តិ, ឯវំ អារាមិកវចនេន ទិន្នត្តា អទាសាវ តេតិ អធិប្បាយោ. ‘តក្កាសិញ្ចនំ បន សីហឡទីបេ ចារិត្ត’ន្តិ វទន្តិ. នេវ បព្ពាជេតព្ពោតិ វុត្តន្តិ កប្បិយវចនេន ទិន្នេបិ សង្ឃស្ស អារាមិកទាសត្តា ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយម្បិ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.៩៧) ‘‘តក្កំ សីសេ អាសិត្តកសទិសាវ ហោន្តីតិ កេសុចិ ជនបទេសុ អទាសេ ករោន្តា តក្កំ សីសេ អាសិញ្ចន្តិ, តេន កិរ តេ អទាសា ហោន្តិ, ឯវមិទម្បិ អារាមិកវចនេន ទិន្នម្បីតិ អធិប្បាយោ. តថា ទិន្នេបិ សង្ឃស្ស អារាមិកទាសោ ឯវាតិ ‘នេវ បព្ពាជេតព្ពោ’តិ វុត្តំ. ‘តាវកាលិកោ នាម’តិ វុត្តត្តា កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា វា បច្ឆាបិ គហេតុកាមតាយ វា ទិន្នំ សព្ពំ តាវកាលិកមេវាតិ គហេតព្ពំ. និស្សាមិកទាសោ នាម យស្ស សាមិកុលំ អញ្ញាតិកំ មរណេន បរិក្ខីណំ, ន កោចិ តស្ស ទាយាទោ, សោ បន សមានជាតិកេហិ វា និវាសគាមវាសីហិ វា ឥស្សរេហិ វា ភុជិស្សោ កតោវ បព្ពាជេតព្ពោ. ទេវទាសាបិ ទាសា ឯវ. តេ ហិ កត្ថចិ ទេសេ រាជទាសា ហោន្តិ, កត្ថចិ វិហារទាសា វា, តស្មា បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.៩៧) បន ‘‘និស្សាមិកទាសោ នាម យស្ស សាមិកា សបុត្តទារា មតា ហោន្តិ, ន កោចិ តស្ស បរិគ្គាហកោ, សោបិ បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតិ, តំ បន អត្តនាបិ ភុជិស្សំ កាតុំ វដ្ដតិ. យេ វា បន តស្មិំ រដ្ឋេ សាមិនោ, តេហិបិ ការាបេតុំ វដ្ដតិ, ‘ទេវទាសិបុត្តំ បព្ពាជេតុំ វដ្ដតី’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ‘ទាសស្ស បព្ពជិត្វា អត្តនោ សាមិកេ ទិស្វា បលាយន្តស្ស អាបត្តិ នត្ថី’តិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ បន ‘‘ទាសម្បិ បព្ពាជេត្វា សាមិកេ ទិស្វា បដិច្ឆាទនត្ថំ អបនេន្តោ បទវារេន អទិន្នាទានាបត្តិយា ការេតព្ពោ, ទាសស្ស បន បលាយតោ អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ.

១៣២. ហត្ថច្ឆិន្នកាទិវត្ថូសុ កណ្ណមូលេតិ សកលស្ស កណ្ណស្ស ឆេទំ សន្ធាយាហ. កណ្ណសក្ខលិកាយាតិ កណ្ណចូឡិកាយ. យស្ស បន កណ្ណាវដ្ដេតិ ហេដ្ឋា កុណ្ឌលាទិឋបនឆិទ្ទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘តញ្ហិ សង្ឃដ្ដនក្ខមំ. អជបទកេតិ អជបទនាសិកដ្ឋិកោដិយំ. តតោ ហិ ឧទ្ធំ ន វិច្ឆិន្ទិតុំ សក្កា ហោតិ. សន្ធេតុន្តិ អវិរូបសណ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ, វិរូបំ បន បរិសទូសកំ អាបាទេតិ.

ខុជ្ជសរីរោតិ វង្កសរីរោ. ព្រហ្មុនោ វិយ ឧជុកំ គត្តំ សរីរំ យស្ស សោ ព្រហ្មុជុគត្តោ, ភគវា. អវសេសោ សត្តោតិ ឥមិនា លក្ខណេន រហិតសត្តោ. ឯតេន ឋបេត្វា មហាបុរិសំ ចក្កវត្តិញ្ច ឥតរេ សត្តា ខុជ្ជបក្ខិកាតិ ទស្សេតិ. យេភុយ្យេន ហិ សត្តា ខន្ធេ កដិយំ ជាណូសូតិ តីសុ ឋានេសុ នមន្តិ, តេ កដិយំ នមន្តា បច្ឆតោ នមន្តិ, ទ្វីសុ ឋានេសុ នមន្តា បុរតោ នមន្តិ, ទីឃសរីរា បន ឯកេន បស្សេន វង្កា ហោន្តិ, ឯកេ មុខំ ឧន្នាមេត្វា នក្ខត្តានិ គណយន្តា វិយ ចរន្តិ, ឯកេ អប្បមំសលោហិតា សូលសទិសា ហោន្តិ, ឯកេ បុរតោ បព្ភារា ហោន្តិ, បវេធមានា គច្ឆន្តិ. បរិវដុមោតិ សមន្តតោ វដ្ដកាយោ. ឯតេន ឯវរូបា ឯវ វាមនកា ន វដ្ដន្តីតិ ទស្សេតិ.

១៣៣. អដ្ឋិសិរាចម្មសរីរោតិ អដ្ឋិសិរាចម្មមត្តសរីរោ. កូដកូដសីសោតិ អនេកេសុ ឋានេសុ បិណ្ឌិតមំសតំ ទស្សេតុំ អាមេឌិតំ កតំ. តេនាហ ‘‘តាលផលបិណ្ឌិសទិសេនា’’តិ. តាលផលានំ មញ្ជរី បិណ្ឌិ នាម. អនុបុព្ពតនុកេន សីសេនាតិ ចេតិយថូបិកា វិយ កមេន កិសេន សីសេន. មហាវេឡុបព្ពំ វិយ អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា អវិសមថូលេន សីសេន សមន្នាគតោ នាឡិសីសោ នាម. កប្បសីសោតិ គជមត្ថកំ វិយ ទ្វិធា ភិន្នសីសោ. ‘‘កណ្ណិកកេសោ វា’’តិ ឥមស្ស វិវរណំ ‘‘បាណកេហី’’តិអាទិ. មក្កដស្សេវ នលាដេបិ កេសានំ ឧដ្ឋិតភាវំ សន្ធាយាហ ‘‘សីសលោមេហី’’តិអាទិ.

មក្កដភមុកោតិ នលាដលោមេហិ អវិភត្តលោមភមុកោ. អក្ខិចក្កេហីតិ អក្ខិមណ្ឌលេហិ. កេករោតិ តិរិយំ បស្សនកោ. ឧទកតារកាតិ ឱលោកេន្តានំ ឧទកេ បដិពិម្ពិកច្ឆាយា. ឧទកពុព្ពុឡន្តិ កេចិ. អក្ខិតារកាតិ អភិមុខេ ឋិតានំ ឆាយា. អក្ខិភណ្ឌកាតិបិ វទន្តិ. អតិបិង្គលក្ខិ មជ្ជារក្ខិ. មធុបិង្គលន្តិ មធុវណ្ណបិង្គលំ. និប្បខុមក្ខីតិ ឯត្ថ បខុម-សទ្ទោ អក្ខិទលលោមេសុ និរុឡ្ហោ, តទភាវា និប្បខុមក្ខិ. អក្ខិបាកេនាតិ អក្ខិទលបរិយន្តេសុ បូតិតាបជ្ជនរោគេន.

ចិបិដនាសិកោតិ អនុន្នតនាសិកោ. បដង្គមណ្ឌូកោ នាម មហាមុខមណ្ឌូកោ. ភិន្នមុខោតិ ឧបក្កមុខបរិយោសានោ, សព្ពទា វិវដមុខោ វា. វង្កមុខោតិ ឯកបស្សេ អបក្កម្ម ឋិតហេដ្ឋិមហនុកដ្ឋិកោ. ឱដ្ឋច្ឆិន្នកោតិ ឧភោសុ ឱដ្ឋេសុ យត្ថ កត្ថចិ ជាតិយា វា បច្ឆា វា សត្ថាទិនា អបនីតមំសេន ឱដ្ឋេន សមន្នាគតោ. ឯឡមុខោតិ និច្ចបគ្ឃរិតលាលាមុខោ.

ភិន្នគលោតិ អវនតគលោ. ភិន្នឧរោតិ អតិនិន្នឧរមជ្ឈោ. ឯវំ ភិន្នបិដ្ឋីតិ. សព្ពញ្ចេតន្តិ ‘‘កច្ឆុគត្តោ’’តិអាទិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯត្ថ ច វិនិច្ឆយោ កុដ្ឋាទីសុ វុត្តោ ឯវាតិ អាហ ‘‘វិនិច្ឆយោ’’តិអាទិ.

វាតណ្ឌិកោតិ អណ្ឌកេសុ វុទ្ធិរោគេន សមន្នាគតោ, អណ្ឌវាតរោគេន ឧទ្ធុតពីជណ្ឌកោសេន សមន្នាគតោ វា. យស្ស និវាសនេន បដិច្ឆន្នម្បិ ឧណ្ណតំ បកាសតិ, សោវ ន បព្ពាជេតព្ពោ. វិកដោតិ តិរិយំ គមនបាទេហិ សមន្នាគតោ, យស្ស ចង្កមតោ ជាណុកា ពហិ និគច្ឆន្តិ. សង្ឃដ្ដោតិ គច្ឆតោ បរិវត្តនបាទេហិ សមន្នាគតោ, យស្ស ចង្កមតោ ជាណុកា អន្តោ បវិសន្តិ. មហាជង្ឃោតិ ថូលជង្ឃោ. មហាបាទោតិ មហន្តេន បាទតលេន យុត្តោ. បាទវេមជ្ឈេតិ បិដ្ឋិបាទវេមជ្ឈេ. ឯតេន អគ្គបាទោ ច បណ្ហិ ច សទិសាវាតិ ទស្សេតិ.

១៣៤. មជ្ឈេ សំកុដិតបាទត្តាតិ កុណ្ឋបាទតាយ ការណំ ទស្សេតិ, អគ្គេ សំកុដិតបាទត្តាតិ កុណ្ឋបាទតាយ. កុណ្ឋបាទស្សេវ ចង្កមនវិភាវនំ ‘‘បិដ្ឋិបាទគ្គេន ចង្កមន្តោ’’តិ. ‘‘បាទស្ស ពាហិរន្តេនា’’តិ ច ‘‘អព្ភន្តរន្តេនា’’តិ ច ឥទំ បាទតលស្ស ឧភោហិ បរិយន្តេហិ ចង្កមនំ សន្ធាយ វុត្តំ.

មម្មនន្តិ ខលិតវចនំ, យោ ឯកមេវក្ខរំ ចតុបញ្ចក្ខត្តុំ វទតិ, តស្សេតំ អធិវចនំ, ឋានករណវិសុទ្ធិយា អភាវេន អផុដ្ឋក្ខរវចនំ. វចនានុករណេន ហិ សោ ‘‘មម្មនោ’’តិ វុត្តោ. យោ ច ករណសម្បន្នោបិ ឯកមេវក្ខរំ ហិក្ការពហុសោ វទតិ, សោបិ ឥធេវ សង្គយ្ហតិ. យោ វា បន តំ និគ្គហេត្វាបិ អនាមេឌិតក្ខរមេវ សិថិលំ សិលិដ្ឋវចនំ វត្តុំ សមត្ថោ, សោ បព្ពាជេតព្ពោ. អាបត្តិតោ ន មុច្ចន្តីតិ ញត្វា ករោន្តាវ ន មុច្ចន្តិ. ជីវិតន្តរាយាទិអាបទាសុ អរុចិយា កាយសាមគ្គិំ ទេន្តស្ស អនាបត្តិ.

១៣៥. អភព្ពបុគ្គលកថាសុ ‘‘យោ កាឡបក្ខេ ឥត្ថី ហោតិ, ជុណ្ហបក្ខេ បុរិសោ, អយំ បក្ខបណ្ឌកោ’’តិ កេចិ វទន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កាឡបក្ខេ បណ្ឌកោ ហោតិ, ជុណ្ហបក្ខេ បនស្ស បរិឡាហោ វូបសម្មតី’’តិ អបណ្ឌកបក្ខេ បរិឡាហវូបសមស្សេវ វុត្តត្តា បណ្ឌកបក្ខេ ឧស្សន្នបរិឡាហតា បណ្ឌកភាវាបត្តីតិ វិញ្ញាយតីតិ វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ. ឥត្ថិភាវោ បុម្ភាវោ វា នត្ថិ ឯតស្សាតិ អភាវកោ. ‘‘តស្មិំយេវស្ស បក្ខេ បព្ពជ្ជា វារិតាតិ ឯត្ថ អបណ្ឌកបក្ខេ បព្ពាជេត្វា បណ្ឌកបក្ខេ នាសេតព្ពោ’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘អបណ្ឌកបក្ខេ បព្ពជិតោ សចេ កិលេសក្ខយំ បាបុណាតិ, ន នាសេតព្ពោ’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ. បណ្ឌកស្ស ហិ កិលេសក្ខយាសម្ភវតោ, ខីណកិលេសស្ស ច បណ្ឌកភាវានាបត្តិតោ. អហេតុកបដិសន្ធិកថាយញ្ហិ អវិសេសេន បណ្ឌកស្ស អហេតុកបដិសន្ធិតា វុត្តា, អាសិត្តឧសូយបក្ខបណ្ឌកានញ្ច បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយេវ បណ្ឌកភាវោ, ន បវត្តិយំយេវាតិ វទន្តិ. តេនេវ អហេតុកបដិសន្ធិនិទ្ទេសេ ជច្ចន្ធពធិរាទយោ វិយ បណ្ឌកោ ជាតិសទ្ទេន វិសេសេត្វា ន និទ្ទិដ្ឋោ. ចតុត្ថបារាជិកសំវណ្ណនាយញ្ច (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៣) អភព្ពបុគ្គលេ ទស្សេន្តេន បណ្ឌកតិរច្ឆានគតឧភតោព្យញ្ជនកា តយោ វត្ថុវិបន្នា អហេតុកបដិសន្ធិកា, តេសំ សគ្គោ អវារិតោ, មគ្គោ បន វារិតោតិ អវិសេសតោ វុត្តន្តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១០៩) អាគតំ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១០៩) បន បណ្ឌកវត្ថុស្មិំ អាសិត្តឧសូយបក្ខបណ្ឌកា តយោបិ បុរិសភាវលិង្គាទិយុត្តា អហេតុកបដិសន្ធិកា, តេ ច កិលេសបរិយុដ្ឋានស្ស ពលវតាយ នបុំសកបណ្ឌកសទិសត្តា ‘‘បណ្ឌកា’’តិ វុត្តា, តេសុ អាសិត្តឧសូយបណ្ឌកានំ ទ្វិន្នំ កិលេសបរិយុដ្ឋានំ យោនិសោមនសិការាទីហិ វីតិក្កមតោ និវារេតុម្បិ សក្កា, តេន តេ បព្ពាជេតព្ពាតិ វុត្តា. បក្ខបណ្ឌកស្ស បន កាឡបក្ខេ ឧម្មាទោ វិយ កិលេសបរិឡាហោ អវត្ថរន្តោ អាគច្ឆតិ, វីតិក្កមំ បត្វា ឯវ ច និវត្តតិ, តស្មា តស្មិំ បក្ខេ សោ ន បព្ពាជេតព្ពោតិ វុត្តោ, តទេតំ វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស បរេស’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ អាសិត្តស្សាតិ មុខេ អាសិត្តស្ស អត្តនោបិ អសុចិមុច្ចនេន បរិឡាហោ វូបសម្មតិ. ឧសូយាយ ឧប្បន្នាយាតិ ឧសូយាយ វសេន អត្តនោ សេវេតុកាមតារាគេ ឧប្បន្នេ អសុចិមុត្តិយា បរិឡាហោ វូបសម្មតិ.

‘‘ពីជានិ អបនីតានី’’តិ វុត្តត្តា ពីជេសុ ឋិតេសុ និមិត្តមត្តេ អបនីតេ បណ្ឌកោ ន ហោតិ. ភិក្ខុនោបិ អនាពាធបច្ចយា តទបនយនេ ថុល្លច្ចយមេវ, ន បណ្ឌកត្តំ. ពីជេសុ បន អបនីតេសុ អង្គជាតម្បិ រាគេន កម្មនិយំ ន ហោតិ, បុមភាវោ វិគច្ឆតិ, មស្សុអាទិបុរិសលិង្គម្បិ ឧបសម្បទាបិ វិគច្ឆតិ, កិលេសបរិឡាហោបិ ទុន្និវារវីតិក្កមោ ហោតិ នបុំសកបណ្ឌកស្ស វិយ, តស្មា ឦទិសោ ឧបសម្បន្នោបិ នាសេតព្ពោតិ វទន្តិ. យទិ ឯវំ កស្មា ពីជុទ្ធរណេ បារាជិកំ ន បញ្ញត្តន្តិ? ឯត្ថ តាវ កេចិ វទន្តិ ‘‘បញ្ញត្តមេវេតំ ភគវតា ‘បណ្ឌកោ ភិក្ខវេ អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’តិ វុត្តត្តា’’តិ. កេចិ បន ‘‘យស្មា ពីជុទ្ធរណក្ខណេ បណ្ឌកោ ន ហោតិ, តស្មា តស្មិំ ខណេ បារាជិកំ ន បញ្ញត្តំ. យស្មា បន សោ ឧទ្ធដពីជោ ភិក្ខុ អបរេន សមយេន វុត្តនយេន បណ្ឌកត្តំ អាបជ្ជតិ, អភាវកោ ហោតិ, ឧបសម្បទាយ អវត្ថុ, តតោ ឯវ ចស្ស ឧបសម្បទា វិគច្ឆតិ, តស្មា ឯស បណ្ឌកត្តុបគមនកាលតោ បដ្ឋាយ ជាតិយា នបុំសកបណ្ឌកេន សទ្ធិំ យោជេត្វា ‘ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’តិ អភព្ពោតិ វុត្តោ, ន តតោ បុព្ពេ. អយញ្ច កិញ្ចាបិ សហេតុកោ, ភាវក្ខយេន បនស្ស អហេតុកសទិសតាយ មគ្គោបិ ន ឧប្បជ្ជតី’’តិ វទន្តិ. អបរេ បន ‘‘បព្ពជ្ជតោ បុព្ពេ ឧបក្កមេន បណ្ឌកភាវមាបន្នំ សន្ធាយ ‘ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’តិ វុត្តំ, ឧបសម្បន្នស្ស បន បច្ឆា ឧបក្កមេន ឧបសម្បទាបិ ន វិគច្ឆតី’’តិ, តំ ន យុត្តំ. យទគ្គេន ហិ បព្ពជ្ជតោ បុព្ពេ ឧបក្កមេន អភព្ពោ ហោតិ, តទគ្គេន បច្ឆាបិ ហោតីតិ វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

ឥត្ថត្តាទិ ភាវោ នត្ថិ ឯតស្សាតិ អភាវកោ. បព្ពជ្ជា ន វារិតាតិ ឯត្ថ បព្ពជ្ជាគ្គហណេនេវ ឧបសម្បទាបិ គហិតា. តេនាហ ‘‘យស្ស ចេត្ថ បព្ពជ្ជា វារិតា’’តិអាទិ. តស្មិំ យេវស្ស បក្ខេ បព្ពជ្ជា វារិតាតិ ឯត្ថ បន អបណ្ឌកបក្ខេបិ បព្ពជ្ជាមត្តមេវ លភតិ, ឧបសម្បទា បន តទាបិ ន វដ្ដតិ, បណ្ឌកបក្ខេ បន អាគតោ លិង្គនាសនាយ នាសេតព្ពោតិ វេទិតព្ពន្តិ វុត្តំ.

១៣៦. ឧភតោព្យញ្ជនមស្ស អត្ថីតិ ឧភតោព្យញ្ជនកោតិ ឥមិនា អសមានាធិករណវិសយោ ពាហិរត្ថសមាសោយំ, បុរិមបទេ ច វិភត្តិអលោបោតិ ទស្សេតិ. ព្យញ្ជនន្តិ ចេត្ថ បុរិសនិមិត្តំ ឥត្ថិនិមិត្តញ្ច អធិប្បេតំ. អថ ឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ឯកមេវ ឥន្ទ្រិយំ ហោតិ, ឧទាហុ ទ្វេតិ? ឯកមេវ ហោតិ, ន ទ្វេ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘យស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ, នោ. យស្ស វា បន បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ, នោ’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៨) ឯកស្មិំ សន្តានេ ឥន្ទ្រិយភូតភាវទ្វយស្ស ឧប្បត្តិយា អភិធម្មេ បដិសេធិតត្តា, តញ្ច ខោ ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកស្ស បុរិសិន្ទ្រិយន្តិ. យទិ ឯវំ ទុតិយព្យញ្ជនស្ស អភាវោ អាបជ្ជតិ ឥន្ទ្រិយញ្ហិ ព្យញ្ជនស្ស ការណំ វុត្តំ, តញ្ច តស្ស នត្ថីតិ? វុច្ចតេ – ន តស្ស ឥន្ទ្រិយំ ទុតិយព្យញ្ជនការណំ. កស្មា? សទា អភាវតោ. ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ហិ យទា ឥត្ថិយា រាគចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា បុរិសព្យញ្ជនំ បាកដំ ហោតិ, ឥត្ថិព្យញ្ជនំ បដិច្ឆន្នំ គុឡ្ហំ ហោតិ, តថា ឥតរស្ស ឥតរំ. យទិ ច តេសំ ឥន្ទ្រិយំ ទុតិយព្យញ្ជនការណំ ភវេយ្យ, សទាបិ ព្យញ្ជនទ្វយំ តិដ្ឋេយ្យ, ន បន តិដ្ឋតិ, តស្មា វេទិតព្ពមេតំ ‘‘ន តស្ស តំ ព្យញ្ជនការណំ, កម្មសហាយំ បន រាគចិត្តមេវេត្ថ ការណ’’ន្តិ. យស្មា ចស្ស ឯកមេវ ឥន្ទ្រិយំ ហោតិ, តស្មា ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកោ សយម្បិ គព្ភំ គណ្ហាតិ, បរម្បិ គណ្ហាបេតិ. បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកោ បរំ គណ្ហាបេតិ, សយំ បន ន គណ្ហាតីតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១១៦) អាគតំ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១១៦) បន – ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកោតិ ឥត្ថិន្ទ្រិយយុត្តោ, ឥតរោ បន បុរិសិន្ទ្រិយយុត្តោ. ឯកស្ស ហិ ភាវទ្វយំ សហ ន ឧប្បជ្ជតិ យមកេ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៨) បដិក្ខិត្តត្តា. ទុតិយព្យញ្ជនំ បន កម្មសហាយេន អកុសលចិត្តេនេវ ភាវរហិតំ ឧប្បជ្ជតិ. បកតិត្ថិបុរិសានម្បិ កម្មមេវ ព្យញ្ជនលិង្គានំ ការណំ, ន ភាវោ តស្ស កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយត្តស្ស បដ្ឋានេ អវុត្តត្តា. កេវលំ ភាវសហិតានំយេវ ព្យញ្ជនលិង្គានំ បវត្តទស្សនត្ថំ អដ្ឋកថាសុ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៣២-៦៣៣) ‘‘ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បដិច្ច ឥត្ថិលិង្គាទីនី’’តិអាទិនា ឥន្ទ្រិយស្ស ព្យញ្ជនការណត្តេន វុត្តំ. ឥធ បន អកុសលពលេន ឥន្ទ្រិយំ វិនាបិ ព្យញ្ជនំ ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. ឧភិន្នម្បិ ចេ តេសំ ឧភតោព្យញ្ជនកានំ. យទា ឥត្ថិយា រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, តទា បុរិសព្យញ្ជនំ បាកដំ ហោតិ, ឥតរំ បដិច្ឆន្នំ. យទា បុរិសេ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, តទា ឥត្ថិព្យញ្ជនំ បាកដំ ហោតិ, ឥតរំ បដិច្ឆន្នន្តិ អាគតំ.

១៣៧. ថេយ្យាយ សំវាសោ ឯតស្សាតិ ថេយ្យសំវាសកោ. សោ ច ន សំវាសមត្តស្សេវ ថេនកោ ឥធាធិប្បេតោ, អថ ខោ លិង្គស្ស តទុភយស្ស ច ថេនកោបីតិ អាហ ‘‘តយោ ថេយ្យសំវាសកា’’តិអាទិ. ន យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនំ សាទិយតីតិ យថាវុឌ្ឍំ ភិក្ខូនំ វា សាមណេរានំ វា វន្ទនំ ន សាទិយតិ. យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនំ សាទិយតីតិ អត្តនា មុសាវាទំ កត្វា ទស្សិតវស្សានុរូបំ យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនំ សាទិយតិ. ភិក្ខុវស្សគណនាទិកោតិ ឥមិនា ន ឯកកម្មាទិកោវ ឥធ សំវាសោ នាមាតិ ទស្សេតិ.

១៣៨. រាជ…បេ… ភយេនាតិ ឯត្ថ ភយ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ ‘‘រាជភយេន ទុព្ភិក្ខភយេនា’’តិអាទិនា. សំវាសំ នាធិវាសេតិ, យាវ សោ សុទ្ធមានសោតិ រាជភយាទីហិ គហិតលិង្គតាយ សោ សុទ្ធមានសោ យាវ សំវាសំ នាធិវាសេតីតិ អត្ថោ. យោ ហិ រាជភយាទិំ វិនា កេវលំ ភិក្ខូ វញ្ចេត្វា តេហិ សទ្ធិំ សំវសិតុកាមតាយ លិង្គំ គណ្ហាតិ, សោ អសុទ្ធចិត្តតាយ លិង្គគ្គហណេនេវ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ហោតិ. អយំ បន តាទិសេន អសុទ្ធចិត្តេន ភិក្ខូ វញ្ចេតុកាមតាយ អភាវតោ យាវ សំវាសំ នាធិវាសេតិ, តាវ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ន ហោតិ. តេនេវ ‘‘រាជភយាទីហិ គហិតលិង្គានំ ‘គិហី មំ សមណោតិ ជានន្តូ’តិ វញ្ចនចិត្តេ សតិបិ ភិក្ខូនំ វញ្ចេតុកាមតាយ អភាវា ទោសោ ន ជាតោ’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘វូបសន្តភយតា ឥធ សុទ្ធចិត្តតា’’តិ វទន្តិ, ឯវញ្ច សតិ សោ វូបសន្តភយោ យាវ សំវាសំ នាធិវាសេតិ, តាវ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថេ វិញ្ញាយមានេ អវូបសន្តភយស្ស សំវាសសាទិយនេបិ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតីតិ អាបជ្ជេយ្យ, ន ច អដ្ឋកថាយំ អវូបសន្តភយស្ស សំវាសសាទិយនេបិ អថេយ្យសំវាសកតា ទស្សិតា. សព្ពបាសណ្ឌិយភត្តានិ ភុញ្ជន្តោតិ ច ឥមិនា អវូបសន្តភយេនបិ សំវាសំ អសាទិយន្តេនេវ ភវិតព្ពន្តិ ទីបេតិ. តេនេវ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ ‘‘យស្មា វិហារំ អាគន្ត្វា សង្ឃិកំ គណ្ហន្តស្ស សំវាសំ បរិហរិតុំ ទុក្ករំ, តស្មា ‘សព្ពបាសណ្ឌិយភត្តានិ ភុញ្ជន្តោ’តិ ឥទំ វុត្ត’’ន្តិ. តស្មា រាជភយាទីហិ គហិតលិង្គតាយេវេត្ថ សុទ្ធចិត្តតាតិ គហេតព្ពំ.

សព្ពបាសណ្ឌិយភត្តានីតិ សព្ពសាមយិកានំ សាធារណំ កត្វា វីថិចតុក្កាទីសុ ឋបេត្វា ទាតព្ពភត្តានិ. កាយបរិហារិយានីតិ កាយេន បរិហរិតព្ពានិ. អព្ភុគ្គច្ឆន្តីតិ អភិមុខំ គច្ឆន្តិ. កម្មន្តានុដ្ឋានេនាតិ កសិគោរក្ខាទិកម្មាករណេន. តទេវ បត្តចីវរំ អាទាយ វិហារំ គច្ឆតីតិ ចីវរានិ និវាសនបារុបនវសេន អាទាយ, បត្តញ្ច អំសកូដេ លគ្គេត្វា វិហារំ គច្ឆតិ.

នាបិ សយំ ជានាតីតិ ‘‘យោ ឯវំ បព្ពជតិ, សោ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ហោតី’’តិ វា ‘‘ឯវំ កាតុំ ន លភតី’’តិ វា ‘‘ឯវំ បព្ពជិតោ សមណោ នាម ន ហោតី’’តិ វា ន ជានាតិ. យោ ឯវំ បព្ពជតិ, សោ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ហោតីតិ ឥទំ បន និទស្សនមត្តំ. អនុបសម្បន្នកាលេយេវាតិ ឥមិនា ឧបសម្បន្នកាលេ សុត្វា សចេបិ នារោចេតិ, ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតីតិ ទីបេតិ.

សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ…បេ… ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតីតិ ឥទំ ភិក្ខូហិ ទិន្នលិង្គស្ស អបរិច្ចត្តត្តា ន លិង្គត្ថេនកោ ហោតិ, លិង្គានុរូបស្ស សំវាសស្ស សាទិតត្តា នាបិ សំវាសត្ថេនកោ ហោតីតិ វុត្តំ. ឯកោ ភិក្ខុ កាសាយេ សឧស្សាហោវ ឱទាតំ និវាសេត្វាតិ ឯត្ថាបិ ឥទមេវ ការណំ ទដ្ឋព្ពំ. បរតោ ‘‘សាមណេរោ សលិង្គេ ឋិតោ’’តិអាទិនា សាមណេរស្ស វុត្តវិធានេសុបិ អថេយ្យសំវាសបក្ខេ អយមេវ នយោ. ‘‘ភិក្ខុនិយាបិ ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តមេវត្ថំ ‘‘សាបិ គិហិភាវំ បត្ថយមានា’’តិអាទិនា វិភាវេតិ.

សចេ កោចិ វុឌ្ឍបព្ពជិតោតិ សាមណេរំ សន្ធាយ វុត្តំ. មហាបេឡាទីសូតិ ឯតេន គិហិសន្តកំ ទស្សិតំ. សាមណេរបដិបាដិយា…បេ… ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតីតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ, បារាជិកំ បន អាបជ្ជតិយេវ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១១០) វុត្តំ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១១០) បន – ថេយ្យាយ លិង្គគ្គហណមត្តម្បិ ឥធ សំវាសោ ឯវាតិ អាហ ‘‘តយោ ថេយ្យសំវាសកា’’តិ. ន យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនន្តិ ភិក្ខូនំ សាមណេរានំ វា វន្ទនំ ន សាទិយតិ. យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនន្តិ អត្តនា មុសាវាទេន ទស្សិតវស្សក្កមេន ភិក្ខូនំ វន្ទនំ សាទិយតិ. ទហរសាមណេរោ បន វុឌ្ឍសាមណេរានំ, ទហរភិក្ខូ ច វុឌ្ឍានំ វន្ទនំ សាទិយន្តោបិ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ. ឥមស្មិំ អត្ថេតិ សំវាសត្ថេនកត្ថេ. ភិក្ខុវស្សានីតិ ឥទំ សំវាសត្ថេនកេ វុត្តបាឋវសេន វុត្តំ, សយមេវ បន បព្ពជិត្វា សាមណេរវស្សានិ គណេន្តោបិ ឧភយត្ថេនកោ ឯវ. ន កេវលញ្ច បុរិសោវ, ឥត្ថីបិ ភិក្ខូនីសុ ឯវំ បដិបជ្ជតិ, ថេយ្យសំវាសិកាវ. អាទិកម្មិកាបិ ចេត្ថ ន មុច្ចន្តិ. ឧបសម្បន្នេសុ ឯវ បញ្ញត្តាបត្តិំ បដិច្ច អាទិកម្មិកា វុត្តា, តេនេវេត្ថ អាទិកម្មិកោបិ ន មុត្តោ.

រាជ…បេ… ភយេនាតិ ឯត្ថ ភយ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. យាវ សោ សុទ្ធមានសោតិ ‘‘ឥមិនា លិង្គេន ភិក្ខូ វញ្ចេត្វា តេហិ សំវសិស្សាមី’’តិ អសុទ្ធចិត្តាភាវេន សុទ្ធចិត្តោ. តេន ហិ អសុទ្ធចិត្តេន លិង្គេ គហិតមត្តេ បច្ឆា ភិក្ខូហិ សហ សំវសតុ វា មា វា, លិង្គត្ថេនកោ ហោតិ. បច្ឆា សំវសន្តោបិ អភព្ពោ ហុត្វា សំវសតិ, តស្មា ឧភយត្ថេនកោបិ លិង្គត្ថេនកេ ឯវ បវិសតីតិ វេទិតព្ពំ. យោ បន រាជាទិភយេន សុទ្ធចិត្តោវ លិង្គំ គហេត្វា វិចរន្តោ បច្ឆា ‘‘ភិក្ខុវស្សានិ គណេត្វា ជីវស្សាមី’’តិ អសុទ្ធចិត្តំ ឧប្បាទេតិ, សោ ចិត្តុប្បាទមត្តេន ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ សុទ្ធចិត្តេន គហិតលិង្គត្តា. សចេ បន សោ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ គន្ត្វា សាមណេរវស្សគណនាទិំ ករោតិ, តទា សំវាសត្ថេនកោ, ឧភយត្ថេនកោ វា ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. យំ បន បរតោ ‘‘សហ ធុរនិក្ខេបេន អយម្បិ ថេយ្យសំវាសកោវា’’តិ វុត្តំ, តំ ភិក្ខូហិ សង្គម្ម សំវាសាធិវាសនវសេន ធុរនិក្ខេបំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេន វុត្តំ ‘‘សំវាសំ នាធិវាសេតិ, យាវា’’តិ, តស្ស តាវ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ន វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថ ច ចោរាទិភយំ វិនាបិ កីឡាធិប្បាយេន លិង្គំ គហេត្វា ភិក្ខូនម្បិ សន្តិកេ បព្ពជិតាលយំ ទស្សេត្វា វន្ទនាទិំ អសាទិយន្តោបិ ‘‘សោភតិ នុ ខោ មេ បព្ពជិតលិង្គ’’ន្តិអាទិនា សុទ្ធចិត្តេន គណ្ហន្តោបិ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពបាសណ្ឌិយភត្តានីតិ សព្ពសាមយិកានំ សាធារណំ កត្វា បញ្ញត្តានិ ភត្តានិ. ឥទញ្ច ភិក្ខូនញ្ញេវ និយមិតភត្តគ្គហណេ សំវាសោបិ សម្ភវេយ្យាតិ សព្ពសាធារណភត្តំ វុត្តំ. សំវាសំ បន អសាទិយិត្វា អភិក្ខុកវិហារាទីសុ វិហារភត្តាទីនិ ភុញ្ជន្តោបិ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ ឯវ. កម្មន្តានុដ្ឋានេនាតិ កសិអាទិកម្មាករណេន. បត្តចីវរំ អាទាយាតិ ភិក្ខុលិង្គវសេន សរីរេន ធារេត្វា.

យោ ឯវំ បព្ពជតិ, សោ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ហោតីតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ. ‘‘ថេយ្យសំវាសកោ’’តិ បន នាមំ អជានន្តោបិ ‘‘ឯវំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វា ‘‘ករោន្តោ សមណោ នាម ន ហោតី’’តិ វា ‘‘យទិ អារោចេស្សាមិ, ឆឌ្ឌយិស្សន្តិ ម’’ន្តិ វា ‘‘យេន កេនចិ បព្ពជ្ជា មេ ន រុហតី’’តិ ជានាតិ, ថេយ្យសំវាសកោ ហោតិ. យោ បន បឋមំ ‘‘បព្ពជ្ជា ឯវំ មេ គហិតា’’តិ សញ្ញី កេវលំ អន្តរា អត្តនោ សេតវត្ថនិវាសនាទិវិប្បការំ បកាសេតុំ លជ្ជន្តោ ន កថេតិ, សោ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ. អនុបសម្បន្នកាលេយេវាតិ ឯត្ថ អវធារណេន ឧបសម្បន្នកាលេ ថេយ្យសំវាសកលក្ខណំ ញត្វា វញ្ចនាយបិ នារោចេតិ, ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតីតិ ទីបេតិ. សោ ហិ សុទ្ធចិត្តេន គហិតលិង្គត្តា លិង្គត្ថេនកោ ន ហោតិ, លទ្ធូបសម្បទត្តា តទនុគុណស្សេវ សំវាសស្ស សាទិតត្តា សំវាសត្ថេនកោបិ ន ហោតិ. អនុបសម្បន្នោ បន លិង្គត្ថេនកោ ហោតិ, សំវាសារហស្ស លិង្គស្ស គហិតត្តា សំវាសសាទិយនមត្តេន សំវាសត្ថេនកោ ហោតិ.

សលិង្គេ ឋិតោតិ សលិង្គភាវេ ឋិតោ. ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតីតិ ភិក្ខូហិ ទិន្នលិង្គស្ស អបរិច្ចត្តត្តា លិង្គត្ថេនកោ ន ហោតិ. ភិក្ខុបដិញ្ញាយ អបរិច្ចត្តត្តា សំវាសត្ថេនកោ ន ហោតិ. យំ បន មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា) ‘‘លិង្គានុរូបស្ស សំវាសស្ស សាទិតត្តា នាបិ សំវាសត្ថេនកោ’’តិ ការណំ វុត្តំ, តម្បិ ឥទមេវ ការណំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥតរថា សាមណេរស្សាបិ ភិក្ខុវស្សគណនាទីសុ លិង្គានុរូបសំវាសោ ឯវ សាទិតោតិ សំវាសត្ថេនកតា ន សិយា ភិក្ខូហិ ទិន្នលិង្គស្ស ឧភិន្នម្បិ សាធារណត្តា. យថា ចេត្ថ ភិក្ខុ, ឯវំ សាមណេរោបិ បារាជិកំ សមាបន្នោ សាមណេរបដិញ្ញាយ អបរិច្ចត្តត្តា សំវាសត្ថេនកោ ន ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. សោភតីតិ សម្បដិច្ឆិត្វាតិ កាសាវធារណេ ធុរំ និក្ខិបិត្វា គិហិភាវំ សម្បដិច្ឆិត្វា.

សចេ កោចិ វុឌ្ឍបព្ពជិតោតិ សាមណេរំ សន្ធាយ វុត្តំ. មហាបេឡាទីសូតិ វិលីវាទិមយេសុ ឃរទ្វារេសុ ឋបិតេសុ ភត្តភាជនវិសេសេសុ. ឯតេន វិហារេ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ វស្សគណនាទីនំ អករណំ ទស្សេតីតិ វុត្តំ.

១៣៩. តិត្ថិយបក្កន្តកកថាយំ តេសំ លិង្គេ អាទិន្នមត្តេ តិត្ថិយបក្កន្តកោ ហោតីតិ ‘‘តិត្ថិយោ ភវិស្សាមី’’តិ គតស្ស លិង្គគ្គហណេនេវ តេសំ លទ្ធិបិ គហិតាយេវ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. កេនចិ បន ‘‘តេសំ លិង្គេ អាទិន្នមត្តេ លទ្ធិយា គហិតាយបិ អគ្គហិតាយបិ តិត្ថិយបក្កន្តកោ ហោតី’’តិ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពំ. ន ហិ ‘‘តិត្ថិយោ ភវិស្សាមី’’តិ គតស្ស លិង្គសម្បដិច្ឆនតោ អញ្ញំ លទ្ធិគ្គហណំ នាម អត្ថិ. លិង្គសម្បដិច្ឆនេនេវ ហិ សោ គហិតលទ្ធិកោ ហោតិ. តេនេវ ‘‘វីមំសនត្ថំ កុសចីរាទីនិ…បេ… យាវ ន សម្បដិច្ឆតិ, តាវ តំ លទ្ធិ រក្ខតិ, សម្បដិច្ឆិតមត្តេ តិត្ថិយបក្កន្តកោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. នគ្គោវ អាជីវកានំ ឧបស្សយំ គច្ឆតិ, បទវារេ បទវារេ ទុក្កដន្តិ ‘‘អាជីវកោ ភវិស្ស’’ន្តិ អសុទ្ធចិត្តេន គមនបច្ចយា ទុក្កដំ វុត្តំ. នគ្គេន ហុត្វា គមនបច្ចយាបិ បទវារេ ទុក្កដា ន មុច្ចតិយេវាតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១១០) វុត្តំ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១១០) បន – តិត្ថិយបក្កន្តកាទិកថាសុ តេសំ លិង្គេ អាទិន្នមត្តេតិ វីមំសាទិអធិប្បាយំ វិនា ‘‘តិត្ថិយោ ភវិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានវសេន លិង្គេ កាយេន ធារិតមត្តេ. សយមេវាតិ តិត្ថិយានំ សន្តិកំ អគន្ត្វា សយមេវ សង្ឃារាមេបិ កុសចីរាទីនិ និវាសេតិ. អាជីវកោ ភវិស្សន្តិ…បេ… គច្ឆតីតិ អាជីវកានំ សន្តិកេ តេសំ បព្ពជនវិធិនា ‘‘អាជីវកោ ភវិស្សាមី’’តិ គច្ឆតិ. តស្ស ហិ តិត្ថិយភាវូបគមនំ បតិ សន្និដ្ឋានេ វិជ្ជមានេបិ ‘‘គន្ត្វា ភវិស្សាមី’’តិ បរិកប្បិតត្តា បទវារេ ទុក្កដមេវ វុត្តំ. ទុក្កដន្តិ បាឡិយា អវុត្តេបិ មេថុនាទីសុ វុត្តបុព្ពបយោគទុក្កដានុលោមតោ វុត្តំ. ឯតេន ច សន្និដ្ឋានវសេន លិង្គេ សម្បដិច្ឆិតេ បារាជិកំ, តតោ បុរិមបយោគេ ថុល្លច្ចយញ្ច វត្តព្ពមេវ. ថុល្លច្ចយក្ខណេ និវត្តន្តោបិ អាបត្តិំ ទេសាបេត្វា មុច្ចតិ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សង្ឃភេទេបិ លោហិតុប្បាទេបិ ភិក្ខូនំ បុព្ពបយោគាទីសុ ទុក្កដថុល្លច្ចយបារាជិកាហិ មុច្ចនសីមា ច វេទិតព្ពា. សាសនវិរុទ្ធតាយេត្ថ អាទិកម្មិកានម្បិ អនាបត្តិ ន វុត្តា. បព្ពជ្ជាយបិ អភព្ពតាទស្សនត្ថំ បនេតេ អញ្ញេ ច បារាជិកកណ្ឌេ វិសុំ សិក្ខាបទេន បារាជិកាទិំ អទស្សេត្វា ឥធ អភព្ពេសុ ឯវ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

តំ លទ្ធីតិ តិត្ថិយវេសេ សេដ្ឋភាវគ្គហណមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តេសញ្ហិ តិត្ថិយានំ សស្សតាទិគ្គាហំ គណ្ហន្តោបិ លិង្គេ អសម្បដិច្ឆិតេ តិត្ថិយបក្កន្តកោ ន ហោតិ, តំ លទ្ធិំ អគ្គហេត្វាបិ ‘‘ឯតេសំ វតចរិយា សុន្ទរា’’តិ លិង្គំ សម្បដិច្ឆន្តោ តិត្ថិយបក្កន្តកោ ហោតិ ឯវ. លទ្ធិយា អភាវេនាតិ ភិក្ខុភាវេ សាលយតាយ តិត្ថិយភាវូបគមនលទ្ធិយា អភាវេន. ឯតេន ច អាបទាសុ កុសចីរាទិំ បារុបន្តស្សបិ នគ្គស្ស វិយ អនាបត្តីតិ ទស្សេតិ. ឧបសម្បន្នភិក្ខុនា កថិតោតិ ឯត្ថ សង្ឃភេទកោបិ ឧបសម្បន្នភិក្ខុនាវ កថិតោ, មាតុឃាតកាទយោ បន អនុបសម្បន្នេនាតិបិ ទដ្ឋព្ពន្តិ អាគតំ.

១៤០. តិរច្ឆានកថាយំ ‘‘យោ កោចិ អមនុស្សជាតិយោ, សព្ពោវ ឥមស្មិំ អត្ថេ តិរច្ឆានគតោតិ វេទិតព្ពោ’’តិ ឯតេន ឯសោ មនុស្សជាតិយោ ឯវ ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិតុំ វា ឧបសម្បជ្ជិតុំ វា លភតិ, ន តតោ អញ្ញេតិ ទីបេតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘តុម្ហេ ខោត្ថ នាគា អវិរុឡ្ហិធម្មា ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ’’តិ (មហាវ. ១១១).

១៤១. អានន្តរិយកថាយំ តិរច្ឆានាទិអមនុស្សជាតិតោ មនុស្សជាតិកានញ្ញេវ បុត្តេសុ មេត្តាទយោបិ តិក្ខវិសទា ហោន្តិ លោកុត្តរគុណា វិយាតិ អាហ ‘‘មនុស្សិត្ថិភូតា ជនិកា មាតា’’តិ. យថា មនុស្សានញ្ញេវ កុសលបវត្តិ តិក្ខវិសទា, ឯវំ អកុសលបវត្តិបីតិ អាហ ‘‘សយម្បិ មនុស្សជាតិកេនេវា’’តិអាទិ. អថ វា យថា សមានជាតិយស្ស វិកោបនេ កម្មំ គរុតរំ, ន តថា វិជាតិយស្សាតិ អាហ ‘‘មនុស្សិត្ថិភូតា’’តិ. បុត្តសម្ពន្ធេន មាតុបិតុសមញ្ញា, ទត្តកិត្តិមាទិវសេនបិ បុត្តវោហារោ លោកេ ទិស្សតិ, សោ ច ខោ បរិយាយតោតិ និប្បរិយាយសិទ្ធតំ ទស្សេតុំ ‘‘ជនិកា មាតា’’តិ វុត្តំ. យថា មនុស្សត្តភាវេ ឋិតស្សេវ កុសលធម្មានំ តិក្ខវិសទសូរភាវាបត្តិ យថា តំ តិណ្ណម្បិ ពោធិសត្តានំ ពោធិត្តយនិព្ពត្តិយំ, ឯវំ មនុស្សត្តភាវេ ឋិតស្សេវ អកុសលធម្មានម្បិ តិក្ខវិសទសូរភាវាបត្តីតិ អាហ ‘‘សយម្បិ មនុស្សជាតិកេនេវា’’តិ. អានន្តរិយេនាតិ ឯត្ថ ចុតិអនន្តរំ និរយេ បដិសន្ធិផលំ អនន្តរំ នាម, តស្មិំ អនន្តរេ ជនកត្តេន និយុត្តំ អានន្តរិយំ, តេន. អថ វា ចុតិអនន្តរំ ផលំ អនន្តរំ នាម, តស្មិំ អនន្តរេ និយុត្តំ, តន្និព្ពត្តនេន អនន្តរករណសីលំ, អនន្តរប្បយោជនំ វា អានន្តរិយំ, តេន អានន្តរិយេន មាតុឃាតកកម្មេន. បិតុឃាតកេបិ ‘‘យេន មនុស្សភូតោ ជនកោ បិតា សយម្បិ មនុស្សជាតិកេនេវ សតា សញ្ចិច្ច ជីវិតា វោរោបិតោ, អយំ អានន្តរិយេន បិតុឃាតកកម្មេន បិតុឃាតកោ’’តិអាទិនា សព្ពំ វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘បិតុឃាតកេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ.

បរិវត្តិតលិង្គម្បិ មាតរំ វា បិតរំ វា ជីវិតា វោរោបេន្តស្ស អានន្តរិយកម្មំ ហោតិយេវ. សតិបិ ហិ លិង្គបរិវត្តេ សោ ឯវ ឯកកម្មនិព្ពត្តោ ភវង្គប្បពន្ធោ ជីវិតប្បពន្ធោ, ន អញ្ញោតិ. យោ បន សយំ មនុស្សោ តិរច្ឆានភូតំ បិតរំ វា មាតរំ វា, សយំ វា តិរច្ឆានភូតោ មនុស្សភូតំ, តិរច្ឆានោយេវ វា តិរច្ឆានភូតំ ជីវិតា វោរោបេតិ, តស្ស កម្មំ អានន្តរិយំ ន ហោតិ, ភារិយំ បន ហោតិ, អានន្តរិយំ អាហច្ចេវ តិដ្ឋតិ. ឯឡកចតុក្កំ សង្គាមចតុក្កំ ចោរចតុក្កញ្ចេត្ថ កថេតព្ពំ. ‘‘ឯឡកំ មារេមី’’តិ អភិសន្ធិនាបិ ហិ ឯឡកដ្ឋានេ ឋិតំ មនុស្សោ មនុស្សភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា មារេន្តោ អានន្តរិយំ ផុសតិ មរណាធិប្បាយេនេវ អានន្តរិយវត្ថុនោ វិកោបិតត្តា. ឯឡកាភិសន្ធិនា, បន មាតាបិតិអភិសន្ធិនា វា ឯឡកំ មារេន្តោ អានន្តរិយំ ន ផុសតិ អានន្តរិយវត្ថុនោ អភាវតោ. មាតាបិតិអភិសន្ធិនា មាតាបិតរោ មារេន្តោ ផុស្សតេវ. ឯស នយោ ឥតរស្មិម្បិ ចតុក្កទ្វយេ. យថា ច មាតាបិតូសុ, ឯវំ អរហន្តេសុ ឯតានិ ចតុក្កានិ វេទិតព្ពានិ. សព្ពត្ថ ហិ បុរិមំ អភិសន្ធិចិត្តំ អប្បមាណំ, វធកចិត្តំ, បន តទារម្មណជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច បមាណំ. កតានន្តរិយកម្មោ ច ‘‘តស្ស កម្មស្ស វិបាកំ បដិពាហេស្សាមី’’តិ សកលចក្កវាឡំ មហាចេតិយប្បមាណេហិ កញ្ចនថូបេហិ បូរេត្វាបិ សកលចក្កវាឡំ បូរេត្វា និសិន្នស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វាបិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សង្ឃាដិកណ្ណំ អមុញ្ចន្តោ វិចរិត្វាបិ កាយស្ស ភេទា និរយមេវ ឧបបជ្ជតិ, បព្ពជ្ជញ្ច ន លភតិ. បិតុឃាតកេ វេសិយា បុត្តោតិ ឧបលក្ខណមត្តំ, កុលិត្ថិយា អតិចារិនិយា បុត្តោបិ អត្តនោ បិតរំ អជានិត្វា ឃាន្តេន្តោបិ បិតុឃាតកោវ ហោតិ.

អរហន្តឃាតកកម្មេ អវសេសន្តិ អនាគាមិអាទិកំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន តតិយបារាជិកវណ្ណនាតោ គហេតព្ពោ.

‘‘ទុដ្ឋចិត្តេនា’’តិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘វធកចិត្តេនា’’តិ. វធកចេតនាយ ហិ ទូសិតំ ចិត្តំ ឥធ ទុដ្ឋចិត្តំ នាម. លោហិតំ ឧប្បាទេតីតិ ឯត្ថ តថាគតស្ស អភេជ្ជកាយតាយ បរូបក្កមេន ចម្មច្ឆេទំ កត្វា លោហិតបគ្ឃរណំ នាម នត្ថិ, សរីរស្ស បន អន្តោយេវ ឯកស្មិំ ឋានេ លោហិតំ សមោសរតិ, អាឃាតេន បកុប្បមានំ សញ្ចិតំ ហោតិ. ទេវទត្តេន បវិទ្ធសិលតោ ភិជ្ជិត្វា គតា សក្ខលិកាបិ តថាគតស្ស បាទន្តំ បហរិ, ផរសុនា បហដោ វិយ បាទោ អន្តោលោហិតោយេវ អហោសិ. ជីវកោ បន តថាគតស្ស រុចិយា សត្ថកេន ចម្មំ ឆិន្ទិត្វា តម្ហា ឋានា ទុដ្ឋលោហិតំ នីហរិត្វា ផាសុមកាសិ, តេនស្ស បុញ្ញកម្មមេវ អហោសិ. តេនាហ ‘‘ជីវកោ វិយា’’តិអាទិ.

អថ យេ បរិនិព្ពុតេ តថាគតេ ចេតិយំ ភិន្ទន្តិ, ពោធិំ ឆិន្ទន្តិ, ធាតុម្ហិ ឧបក្កមន្តិ, តេសំ កិំ ហោតីតិ? ភារិយំ កម្មំ ហោតិ អានន្តរិយសទិសំ. សធាតុកំ បន ថូបំ វា បដិមំ វា ពាធមានំ ពោធិសាខំ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. សចេបិ តត្ថ និលីនា សកុណា ចេតិយេ វច្ចំ បាតេន្តិ, ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិយេវ. បរិភោគចេតិយតោ ហិ សរីរចេតិយំ គរុតរំ. ចេតិយវត្ថុំ ភិន្ទិត្វា គច្ឆន្តេ ពោធិមូលេបិ ឆិន្ទិត្វា ហរិតុំ វដ្ដតិ. យា បន ពោធិសាខា ពោធិឃរំ ពាធតិ, តំ គេហរក្ខណត្ថំ ឆិន្ទិតុំ ន លភតិ. ពោធិអត្ថាយ ហិ គេហំ, ន គេហត្ថាយ ពោធិ. អាសនឃរេបិ ឯសេវ នយោ. យស្មិំ បន អាសនឃរេ ធាតុ និហិតា ហោតិ, តស្ស រក្ខណត្ថាយ តំ សាខំ ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ. ពោធិជគ្គនត្ថំ ឱជោហរណសាខំ វា បូតិដ្ឋានំ វា ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិយេវ, សត្ថុ រូបកាយបដិជគ្គនេ វិយ បុញ្ញម្បិ ហោតិ.

សង្ឃភេទេ ចតុន្នំ កម្មានន្តិ អបលោកនាទីនំ ចតុន្នំ កម្មានំ. អយំ សង្ឃភេទកោតិ បកតត្តំ ភិក្ខុំ សន្ធាយ វុត្តំ. បុព្ពេ ឯវ បារាជិកំ សមាបន្នោ វា វត្ថាទិទោសេន វិបន្នុបសម្បទោ វា សង្ឃំ ភិន្ទន្តោបិ អានន្តរិយំ ន ផុសតិ, សង្ឃោ បន ភិន្នោវ ហោតិ, បព្ពជ្ជា ចស្ស ន វារិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ភិក្ខុនីទូសនេ ឥច្ឆមានន្តិ ឱទាតវត្ថវសនំ ឥច្ឆមានំ. តេនេវាហ ‘‘គិហិភាវេ សម្បដិច្ឆិតមត្តេយេវា’’តិ. នេវ បព្ពជ្ជា អត្ថីតិ យោជនា. យោ ច បដិក្ខិត្តេ អភព្ពេ ច បុគ្គលេ ញត្វា បព្ពាជេតិ, ឧបសម្បាទេតិ វា, ទុក្កដំ. អជានន្តស្ស សព្ពត្ថ អនាបត្តីតិ វេទិតព្ពំ.

១៤២. គព្ភមាសេហិ សទ្ធិំ វីសតិ វស្សានិ អស្សាតិ គព្ភវីសោ. ហាយនវឌ្ឍនន្តិ គព្ភមាសេសុ អធិកេសុ ឧត្តរិ ហាយនំ, ឩនេសុ វឌ្ឍនន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯកូនវីសតិវស្សន្តិ ទ្វាទស មាសេ មាតុកុច្ឆិស្មិំ វសិត្វា មហាបវារណាយ ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ ឯកូនវីសតិវស្សំ. បាដិបទទិវសេតិ បច្ឆិមិកាយ វស្សូបគមនទិវសេ. ‘‘តិំសរត្តិទិវោ មាសោ’’តិ (អ. និ. ៣.៧១; ៨.៤៣; វិភ. ១០២៣) វចនតោ ‘‘ចត្តារោ មាសា បរិហាយន្តី’’តិ វុត្តំ. វស្សំ ឧក្កឌ្ឍន្តីតិ វស្សំ ឧទ្ធំ កឌ្ឍន្តិ, តតិយសំវច្ឆរេ ឯកមាសស្ស អធិកត្តា មាសបរិច្ចជនវសេន វស្សំ ឧទ្ធំ កឌ្ឍន្តីតិ អត្ថោ, តស្មា តតិយោ សំវច្ឆរោ តេរសមាសិកោ ហោតិ. សំវច្ឆរស្ស បន ទ្វាទសមាសិកត្តា អដ្ឋារសសុ វស្សេសុ អធិកមាសេ វិសុំ គហេត្វា ‘‘ឆ មាសា វឌ្ឍន្តី’’តិ វុត្តំ. តតោតិ ឆមាសតោ. និក្កង្ខា ហុត្វាតិ អធិកមាសេហិ សទ្ធិំ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សត្តា និព្ពេមតិកា ហុត្វា. យំ បន វុត្តំ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ ‘‘អដ្ឋារសន្នំយេវ វស្សានំ អធិកមាសេ គហេត្វា គណិតត្តា សេសវស្សទ្វយស្សបិ អធិកទិវសានិ ហោន្តិ, តានិ អធិកទិវសានិ សន្ធាយ ‘និក្កង្ខា ហុត្វា’តិ វុត្ត’’ន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ន ហិ ទ្វីសុ វស្សេសុ អធិកទិវសានិ នាម វិសុំ ឧបលព្ភន្តិ តតិយេ វស្សេ វស្សុក្កឌ្ឍនវសេន អធិកមាសេ បរិច្ចត្តេយេវ អតិរេកមាសសម្ភវតោ, តស្មា ទ្វីសុ វស្សេសុ អតិរេកទិវសានិ វិសុំ ន សម្ភវន្តិ.

‘‘តេ ទ្វេ មាសេ គហេត្វា វីសតិ វស្សានិ បរិបុណ្ណានិ ហោន្តី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ឯកូនវីសតិវស្សម្ហិ ច បុន អបរស្មិំ វស្សេ បក្ខិត្តេ វីសតិ វស្សានិ បរិបុណ្ណានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឯត្ថ បន…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. អនេកត្ថត្តា និបាតានំ បន-សទ្ទោ ហិសទ្ទត្ថោ, ឯត្ថ ហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទញ្ហិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស សមត្ថនវសេន វុត្តំ. ឥមិនា ច ឥមំ ទីបេតិ – យំ វុត្តំ ‘‘ឯកូនវីសតិវស្សំ សាមណេរំ និក្ខមនីយបុណ្ណមាសិំ អតិក្កម្ម បាដិបទទិវសេ ឧបសម្បាទេន្តី’’តិ, តត្ថ គព្ភមាសេបិ គហេត្វា ទ្វីហិ មាសេហិ អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សំ សន្ធាយ ‘‘ឯកូនវីសតិវស្ស’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា អធិកមាសេសុ ទ្វីសុ គហិតេសុ ឯវ វីសតិ វស្សានិ បរិបុណ្ណានិ នាម ហោន្តីតិ. តស្មាតិ យស្មា គព្ភមាសាបិ គណនូបគា ហោន្តិ, តស្មា. ឯកវីសតិវស្សោ ហោតីតិ ជាតទិវសតោ បដ្ឋាយ វីសតិវស្សោ សមានោ គព្ភមាសេហិ សទ្ធិំ ឯកវីសតិវស្សោ ហោតិ. អញ្ញំ ឧបសម្បាទេតីតិ ឧបជ្ឈាយោ, កម្មវាចាចរិយោ វា ហុត្វា ឧបសម្បាទេតីតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤០៦) អាគតំ.

គព្ភេ សយិតកាលេន សទ្ធិំ វីសតិមំ វស្សំ បរិបុណ្ណមស្សាតិ គព្ភវីសោ. និក្ខមនីយបុណ្ណមាសីតិ សាវណមាសស្ស បុណ្ណមិយា អាសាឡ្ហីបុណ្ណមិយា អនន្តរបុណ្ណមី. បាដិបទទិវសេតិ បច្ឆិមិកាយ វស្សូបនាយិកាយ, ទ្វាទស មាសេ មាតុកុច្ឆិស្មិំ វសិត្វា មហាបវារណាយ ជាតំ ឧបសម្បាទេន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘តិំសរត្តិទិវោ មាសោ, ទ្វាទសមាសិកោ សំវច្ឆរោ’’តិ វចនតោ ‘‘ចត្តារោ មាសា បរិហាយន្តី’’តិ វុត្តំ. វស្សំ ឧក្កឌ្ឍន្តីតិ វស្សំ ឧទ្ធំ កឌ្ឍន្តិ, ‘‘ឯកមាសំ អធិកមាសោ’’តិ ឆឌ្ឌេត្វា វស្សំ ឧបគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ, តស្មា តតិយោ តតិយោ សំវច្ឆរោ តេរសមាសិកោ ហោតិ. តេ ទ្វេ មាសេ គហេត្វាតិ និក្ខមនីយបុណ្ណមាសតោ យាវ ជាតទិវសភូតា មហាបវារណា, តាវ យេ ទ្វេ មាសា អនាគតា, តេសំ អត្ថាយ អធិកមាសតោ លទ្ធេ ទ្វេ មាសេ គហេត្វា. តេនាហ ‘‘យោ បវារេត្វា វីសតិវស្សោ ភវិស្សតី’’តិអាទិ. ‘‘និក្កង្ខា ហុត្វា’’តិ ឥទំ អដ្ឋារសន្នំ វស្សានំ ឯវ អធិកមាសេ គហេត្វា តតោ វីសតិយា វស្សេសុបិ ចាតុទ្ទសីនំ អត្ថាយ ចតុន្នំ មាសានំ បរិហាបនេន សព្ពថា បរិបុណ្ណវីសតិវស្សតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

បវារេត្វា វីសតិវស្សោ ភវិស្សតីតិ មហាបវារណាទិវសេ អតិក្កន្តេ គព្ភវស្សេន សហ វីសតិវស្សោ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា គព្ភមាសាបិ គណនូបគា ហោន្តិ, តស្មា. ឯកវីសតិវស្សោតិ ជាតិយា វីសតិវស្សំ សន្ធាយ វុត្តំ. អញ្ញំ ឧបសម្បាទេតីតិ ឧបជ្ឈាយោ, អាចរិយោ វា ហុត្វា ឧបសម្បាទេតិ. សោបីតិ ឧបសម្បាទេន្តោបិ អនុបសម្បន្នោតិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៤០៦) អាគតំ.

ឯត្ថ សិយា – អដ្ឋកថាដីកាសុ ‘‘អដ្ឋារសសុ វស្សេសុ ឆ មាសា វឌ្ឍន្តី’’តិ វុត្តំ, ឥទានិ បន ‘‘ឯកូនវីសតិយា វស្សេសុ សត្ត មាសា អធិកា’’តិ វទន្តិ, កថមេត្ថ វិញ្ញាតព្ពន្តិ? វុច្ចតេ – អដ្ឋកថាដីកាសុ សាសនវោហារេន លោកិយគតិំ អនុបគម្ម តីសុ តីសុ សំវច្ឆរេសុ មាសឆឌ្ឌនំ គហេត្វា ‘‘អដ្ឋារសសុ វស្សេសុ ឆ មាសា វឌ្ឍន្តី’’តិ វុត្តំ, ឥទានិ បន វេទវោហារេន ចន្ទសូរិយគតិសង្ខាតំ តិថិំ គហេត្វា គណេន្តោ ‘‘ឯកូនវីសតិយា វស្សេសុ សត្ត មាសា អធិកា’’តិ វទន្តីតិ, តំ វស្សូបនាយិកកថាយំ អាវិ ភវិស្សតិ.

១៤៣. មាតា វា មតា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. សោយេវាតិ បព្ពជ្ជាបេក្ខោ ឯវ.

១៤៤. ‘‘ឯកសីមាយញ្ច អញ្ញេបិ ភិក្ខូ អត្ថីតិ ឥមិនា ឯកសីមាយំ ភិក្ខុម្ហិ អសតិ ភណ្ឌុកម្មារោចនកិច្ចំ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ខណ្ឌសីមាយ វា ឋត្វា នទីសមុទ្ទាទីនិ វា គន្ត្វា បព្ពាជេតព្ពោតិ ឯតេន សព្ពេ សីមដ្ឋកភិក្ខូ អាបុច្ឆិតព្ពា, អនាបុច្ឆា បព្ពាជេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ.

១៤៥. អនាមដ្ឋបិណ្ឌបាតន្តិ អគ្គហិតអគ្គំ បិណ្ឌបាតំ. សាមណេរភាគសមកោ អាមិសភាគោតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ សាមណេរានំ អាមិសភាគស្ស សមកមេវ ទីយមានត្តា វិសុំ សាមណេរភាគោ នាម នត្ថិ, ហេដ្ឋា គច្ឆន្តំ បន ភត្តំ កទាចិ មន្ទំ ភវេយ្យ, តស្មា ឧបរិ អគ្គហេត្វា សាមណេរបាឡិយាវ គហេត្វា ទាតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. និយតបព្ពជ្ជស្សេវ ចាយំ ភាគោ ទីយតិ. តេនេវ ‘‘អបក្កំ បត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អញ្ញេ វា ភិក្ខូ ទាតុកាមា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៤៦. សយំ បព្ពាជេតព្ពោតិ កេសច្ឆេទនាទីនិ សយំ ករោន្តេន បព្ពាជេតព្ពោ. កេសច្ឆេទនំ កាសាយច្ឆាទនំ សរណទានន្តិ ហិ ឥមានិ តីណិ ករោន្តោ ‘‘បព្ពាជេតី’’តិ វុច្ចតិ, តេសុ ឯកំ ទ្វេ វាបិ ករោន្តោ តថា វោហរីយតិយេវ, តស្មា ឯតំ បព្ពាជេហីតិ កេសច្ឆេទនំ កាសាយច្ឆាទនញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. ឧបជ្ឈាយំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពាជេតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ខណ្ឌសីមំ នេត្វាតិ ភណ្ឌុកម្មារោចនបរិហរណត្ថំ វុត្តំ. តេន សភិក្ខុកេ វិហារេ អញ្ញម្បិ ‘‘ឯតស្ស កេសេ ឆិន្ទា’’តិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. បព្ពាជេត្វាតិ កេសច្ឆេទនំ សន្ធាយ វទតិ. ភិក្ខុតោ អញ្ញោ បព្ពាជេតុំ ន លភតីតិ សរណទានំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘សាមណេរោ បនា’’តិអាទីតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ ដី. មហាវគ្គ ៣.៣៤) អាគតំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.៣៤) បន – សយំ បព្ពាជេតព្ពោតិ ឯត្ថ ‘‘កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា’’តិអាទិវចនតោ កេសច្ឆេទនកាសាយច្ឆាទនសរណទានានិ បព្ពជនំ នាម, តេសុ បច្ឆិមទ្វយំ ភិក្ខូហិ ឯវ កាតព្ពំ, ការេតព្ពំ វា. បព្ពាជេហីតិ ឥទំ តិវិធម្បិ សន្ធាយ វុត្តំ. ខណ្ឌសីមំ នេត្វាតិ ភណ្ឌុកម្មារោចនបរិហរណត្ថំ. ភិក្ខូនញ្ហិ អនារោចេត្វា ឯកសីមាយ ‘‘ឯតស្ស កេសេ ឆិន្ទា’’តិ អញ្ញំ អាណាបេតុម្បិ ន វដ្ដតិ. បព្ពាជេត្វាតិ កេសាទិច្ឆេទនមេវ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កាសាយានិ អច្ឆាទេត្វា’’តិ វិសុំ វុត្តត្តា. បព្ពាជេតុំ ន លភតីតិ សរណទានំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនុបសម្បន្នេន ភិក្ខុអាណត្តិយា ទិន្នម្បិ សរណំ ន រុហតីតិ វុត្តំ.

វជិរពុទ្ធិដីកាយម្បិ (វជិរ ដី. មហាវគ្គ ៣៤) – ខណ្ឌសីមំ នេត្វាតិ ភណ្ឌុកម្មារោចនបរិហរណត្ថំ វុត្តំ, តេន សភិក្ខុកេ វិហារេ អញ្ញម្បិ ‘‘ឯតស្ស កេសេ ឆិន្ទា’’តិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘បព្ពាជេត្វា’’តិ ឥមស្ស អធិប្បាយបកាសនត្ថំ ‘‘កាសាយានិ អច្ឆាទេត្វា ឯហី’’តិ វុត្តំ. ឧបជ្ឈាយោ ចេ កេសមស្សុឱរោបនាទីនិ អកត្វា បព្ពជ្ជត្ថំ សរណានិ ទេតិ, ន រុហតិ បព្ពជ្ជា. កម្មវាចាយ សាវេត្វា ឧបសម្បាទេតិ, រុហតិ ឧបសម្បទា. អបត្តចីវរានំ ឧបសម្បទាសិទ្ធិទស្សនតោ, កម្មវិបត្តិយា អភាវតោ ចេតំ យុជ្ជតេវាតិ ឯកេ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘សលិង្គស្សេវ បព្ពជ្ជា, វិលិង្គស្សាបិ ចេតរា;

អបេតបុព្ពវេសស្ស, តំទ្វយា ឥតិ ចាបរេ’’តិ.

ភិក្ខុនា ហិ សហត្ថេន វា អាណត្តិយា វា ទិន្នមេវ កាសាវំ វដ្ដតិ, អទិន្នំ ន វដ្ដតីតិ បន សន្តេស្វេវ កាសាវេសុ, នាសន្តេសុ អសម្ភវតោតិ តេសំ អធិប្បាយោតិ អាគតោ.

ភព្ពរូបោតិ ភព្ពសភាវោ. តមេវត្ថំ បរិយាយន្តរេន វិភាវេតិ ‘‘សហេតុកោ’’តិ. ញាតោតិ បាកដោ. យសស្សីតិ បរិវារសម្បត្តិយា សមន្នាគតោ.

វណ្ណសណ្ឋានគន្ធាសយោកាសវសេន អសុចិជេគុច្ឆបដិកូលភាវំ បាកដំ ករោន្តេនាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ កេសា នាមេតេ វណ្ណតោបិ បដិកូលា, សណ្ឋានតោបិ គន្ធតោបិ អាសយតោបិ ឱកាសតោបិ បដិកូលា. មនុញ្ញេបិ ហិ យាគុបត្តេ វា ភត្តបត្តេ វា កេសវណ្ណំ កិញ្ចិ ទិស្វា ‘‘កេសមិស្សកមិទំ, ហរថ ន’’ន្តិ ជិគុច្ឆន្តិ, ឯវំ កេសា វណ្ណតោ បដិកូលា. រត្តិំ ភុញ្ជន្តាបិ កេសសណ្ឋានំ អក្កវាកំ វា មកចិវាកំ វា ឆុបិត្វា តថេវ ជិគុច្ឆន្តិ, ឯវំ សណ្ឋានតោបិ បដិកូលា. តេលមក្ខនបុប្ផធូមាទិសង្ខារវិរហិតានញ្ច កេសានំ គន្ធោ បរមជេគុច្ឆោ ហោតិ. តតោ ជេគុច្ឆតរោ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តានំ. កេសា ហិ វណ្ណសណ្ឋានតោ អប្បដិកូលាបិ សិយុំ, គន្ធេន បន បដិកូលាយេវ. យថា ហិ ទហរស្ស កុមារកស្ស វច្ចំ វណ្ណតោ ហលិទ្ទិវណ្ណំ, សណ្ឋានតោ ហលិទ្ទិបិណ្ឌិសណ្ឋានំ. សង្ករដ្ឋានេ ឆឌ្ឌិតញ្ច ឧទ្ធុមាតកកាឡសុនខសរីរំ វណ្ណតោ តាលបក្កវណ្ណំ, សណ្ឋានតោ វដ្ដេត្វា វិស្សដ្ឋមុទិង្គសណ្ឋានំ, ទាឋាបិស្ស សុមនមកុឡសទិសា, តំ ឧភយម្បិ វណ្ណសណ្ឋានតោ សិយា អប្បដិកូលំ, គន្ធេន បន បដិកូលមេវ, ឯវំ កេសាបិ សិយុំ វណ្ណសណ្ឋានតោ អប្បដិកូលា, គន្ធេន បន បដិកូលាយេវាតិ.

យថា បន អសុចិដ្ឋានេ គាមនិស្សន្ទេន ជាតានិ សូបេយ្យបណ្ណានិ នាគរិកមនុស្សានំ ជេគុច្ឆានិ ហោន្តិ អបរិភោគានិ, ឯវំ កេសាបិ បុព្ពលោហិតមុត្តករីសបិត្តសេម្ហាទិនិស្សន្ទេន ជាតត្តា បរមជេគុច្ឆាតិ. ឯវំ អាសយតោបិ បដិកូលា. ឥមេ ច កេសា នាម គូថរាសិម្ហិ ឧដ្ឋិតកណ្ណកា វិយ ឯកតិំសកោដ្ឋាសរាសិម្ហិ ជាតា, តេ សុសានសង្ការដ្ឋានាទីសុ ជាតសាកំ វិយ, បរិខាទីសុ ជាតកមលកុវលយាទិបុប្ផំ វិយ ច អសុចិដ្ឋានេ ជាតត្តា បរមជេគុច្ឆាតិ ឯវំ ឱកាសតោ បដិកូលាតិអាទិនា នយេន តចបញ្ចកស្ស វណ្ណាទិវសេន បដិកូលភាវំ បកាសេន្តេនាតិ អត្ថោ.

និជ្ជីវនិស្សត្តភាវំ វា បាកដំ ករោន្តេនាតិ ឥមេ កេសា នាម សីសកដាហបលិវេឋនចម្មេ ជាតា, តត្ថ យថា វម្មិកមត្ថកេ ជាតេសុ កុណ្ឋតិណេសុ ន វម្មិកមត្ថកោ ជានាតិ ‘‘មយិ កុណ្ឋតិណានិ ជាតានី’’តិ, នាបិ កុណ្ឋតិណានិ ជានន្តិ ‘‘មយំ វម្មិកមត្ថកេ ជាតានី’’តិ. ឯវមេវ ន សីសកដាហបលិវេឋនចម្មំ ជានាតិ ‘‘មយិ កេសា ជាតា’’តិ, នាបិ កេសា ជានន្តិ ‘‘មយំ សីសកដាហបលិវេឋនចម្មេ ជាតា’’តិ, អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មា. ឥតិ ‘‘កេសា នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូ’’តិអាទិនា នយេន និជ្ជីវនិស្សត្តភាវំ បកាសេន្តេន. បុព្ពេតិ បុរិមពុទ្ធានំ សន្តិកេ. មទ្ទិតសង្ខារោតិ នាមរូបវវត្ថានេន ចេវ បច្ចយបរិគ្គហវសេន ច ញាណេន បរិមទ្ទិតសង្ខារោ. ភាវិតភាវនោតិ កលាបសម្មសនាទិនា សព្ពសោ កុសលភាវនាយ បូរណេន ភាវិតភាវនោ. អទិន្នំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ‘‘បព្ពជ្ជា ន រុហតីតិ វទន្តី’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.៣៤) វុត្តំ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.៣៤) បន – យសស្សីតិ បរិវារសម្បន្នោ. និជ្ជីវនិស្សត្តភាវន្តិ ‘‘កេសា នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូ’’តិអាទិនយំ សង្គណ្ហាតិ, សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣១១) អាគតនយេន គហេតព្ពំ. បុព្ពេតិ បុព្ពពុទ្ធុប្បាទេសុ. មទ្ទិតសង្ខារោតិ វិបស្សនាវសេន វុត្តំ. ភាវិតភាវនោតិ សមថវសេនបិ.

កាសាយានិ តិក្ខត្តុំ វា…បេ… បដិគ្គាហាបេតព្ពោតិ ឯត្ថ ‘‘សព្ពទុក្ខនិស្សរណត្ថាយ ឥមំ កាសាវំ គហេត្វា’’តិ វា ‘‘តំ កាសាវំ ទត្វា’’តិ វា វត្វា ‘‘បព្ពាជេថ មំ, ភន្តេ, អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ ឯវំ យាចនបុព្ពកំ ចីវរំ បដិច្ឆាបេតិ. អថាបីតិអាទិ តិក្ខត្តុំ បដិគ្គាហាបនតោ បរំ កត្តព្ពវិធិទស្សនំ, អថាបីតិ តតោ បរម្បីតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘ចីវរំ អប្បដិគ្គាហាបេត្វា បព្ពាជនប្បការភេទទស្សនត្ថំ ‘អថាបី’តិ វុត្តំ. អថាបីតិ អថ វាតិ អត្ថោ’’តិ វទន្តិ. អទិន្នំ ន វដ្ដតីតិ ឥមិនា បព្ពជ្ជា ន រុហតីតិ ទស្សេតិ.

១៤៧. បាទេ វន្ទាបេត្វាតិ បាទាភិមុខំ នមាបេត្វា. ទូរេ វន្ទន្តោបិ ហិ បាទេ វន្ទតីតិ វុច្ចតីតិ. ឧបជ្ឈាយេន វាតិ ឯត្ថ យស្ស សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហាតិ, អយំ ឧបជ្ឈាយោ. យំ អាភិសមាចារិកេសុ វិនយនត្ថាយ អាចរិយំ កត្វា និយ្យាតេន្តិ, អយំ អាចរិយោ. សចេ បន ឧបជ្ឈាយោ សយមេវ សព្ពំ សិក្ខាបេតិ, អញ្ញម្បិ ន និយ្យាតេតិ, ឧបជ្ឈាយោវស្ស អាចរិយោបិ ហោតិ. យថា ឧបសម្បទាកាលេ សយមេវ កម្មវាចំ វាចេន្តោ ឧបជ្ឈាយោវ កម្មវាចាចរិយោបិ ហោតីតិ វុត្តំ.

អនុញ្ញាតឧបសម្បទាតិ ញត្តិចតុត្ថកម្មេន អនុញ្ញាតឧបសម្បទា. ឋានករណសម្បទន្តិ ឯត្ថ ឧរអាទីនិ ឋានានិ, សំវុតាទីនិ ករណានីតិ វេទិតព្ពានិ. អនុនាសិកន្តំ កត្វា ទានកាលេ អន្តរាវិច្ឆេទំ អកត្វា ទាតព្ពានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកសម្ពន្ធានី’’តិ វុត្តំ. វិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ម-ការន្តំ កត្វា ទានសមយេ វិច្ឆេទំ កត្វា.

១៤៨. សព្ពមស្ស កប្បិយាកប្បិយំ អាចិក្ខិតព្ពន្តិ ទសសិក្ខាបទវិនិមុត្តំ បរាមាសាបរាមាសាទិភេទំ កប្បិយាកប្បិយំ អាចិក្ខិតព្ពំ. អាភិសមាចារិកេសុ វិនេតព្ពោតិ ឥមិនា ‘‘សេខិយឧបជ្ឈាយវត្តាទិអាភិសមាចារិកសីលមនេន បូរេតព្ពំ. តត្ថ ច កត្តព្ពស្ស អករណេ, អកត្តព្ពស្ស ច ករណេ ទណ្ឌកម្មារហោ ហោតីតិ ទីបេតីតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.៣៤) វុត្តំ. អនុនាសិកន្តំ កត្វា ទានកាលេ អន្តរាវិច្ឆេទោ ន កាតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឯកសម្ពន្ធានី’’តិ. អាភិសមាចារិកេសុ វិនេតព្ពោតិ ឥមិនា សេខិយវត្តាក្ខន្ធកវត្តេសុ, អញ្ញេសុ ច សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទិលោកវជ្ជសិក្ខាបទេសុ ច សាមណេរេហិ វត្តិតព្ពំ, តត្ថ អវត្តមានោ អលជ្ជី ទណ្ឌកម្មារហោ ច ហោតីតិ ទស្សេតីតិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.៣៤).

ឧរាទីនិ ឋានានិ នាម, សំវុតាទីនិ ករណានិ នាម. អនុនាសិកន្តំ កត្វា ឯកសម្ពន្ធំ កត្វា ទានកាលេ អន្តរា អដ្ឋត្វា វត្តព្ពំ, វិច្ឆិន្ទិត្វា ទានកាលេបិ យថាវុត្តដ្ឋានេ ឯវ វិច្ឆេទោ, អញ្ញត្រ ន វដ្ដតីតិ លិខិតំ, អនុនាសិកន្តេ ទីយមានេ ខលិត្វា ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ ម-ការេន មិស្សីភូតេ ខេត្តេ ឱតិណ្ណត្តា វដ្ដតីតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ. មិស្សំ កត្វា វត្តុំ វដ្ដតិ, វចនកាលេ បន អនុនាសិកដ្ឋានេ វិច្ឆេទំ អកត្វា វត្តព្ពន្តិ ធម្មសិរិត្ថេរោ. ‘‘ឯវំ កម្មវាចាយម្បី’’តិ វុត្តំ. ឧភតោសុទ្ធិយាវ វដ្ដតីតិ ឯត្ថ មហាថេរោ បតិតទន្តាទិការណតាយ អចតុរស្សំ កត្វា វទតិ, ព្យត្តសាមណេរោ សមីបេ ឋិតោ បព្ពជ្ជាបេក្ខំ ព្យត្តំ វទាបេតិ, មហាថេរេន អវុត្តំ វទាបេតីតិ ន វដ្ដតិ. កម្មវាចាយ ឥតរោ ភិក្ខុ ចេ វទតិ, វដ្ដតីតិ. សង្ឃោ ហិ កម្មំ ករោតិ, ន បុគ្គលោតិ. ន, នានាសីមបវត្តកម្មវាចាសាមញ្ញនយេន បដិក្ខិបិតព្ពត្តា. អថ ថេរេន ចតុរស្សំ វុត្តំ បព្ពជ្ជាបេក្ខំ វត្តុំ អសក្កោន្តំ សាមណេរោ សយំ វត្វា វទាបេតិ, ឧភតោសុទ្ធិ ឯវ ហោតិ ថេរេន វុត្តស្សេវ វុត្តត្តា. ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆន្តោ អសាធារណេ ពុទ្ធគុណំ, ធម្មំ សរណំ គច្ឆន្តោ និព្ពានំ, សង្ឃំ សរណំ គច្ឆន្តោ សេក្ខធម្មំ អសេក្ខធម្មញ្ច សរណំ គច្ឆតី’’តិ អគ្គហិតគ្គហណវសេន យោជនា កាតព្ពា. អញ្ញថា សរណត្តយសង្ករទោសោ. សព្ពមស្ស កប្បិយាកប្បិយន្តិ ទសសិក្ខាបទវិនិមុត្តំ បរាមាសាបរាមាសាទិភេទំ. ‘‘អាភិសមាចារិកេសុ វិនេតព្ពោ’’តិ វចនតោ សេខិយឧបជ្ឈាយវត្តាទិអាភិសមាចារិកសីលមនេន បូរេតព្ពំ. តត្ថ ចារិត្តស្ស អករណេ, វារិត្តស្ស ករណេ ទណ្ឌកម្មារហោ ហោតី’’តិ ទីបេតីតិ វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ៣៤) អាគតោ.

អនុជានាមិ ភិក្ខវេ សាមណេរានំ ទស សិក្ខាបទានីតិអាទីសុ សិក្ខិតព្ពានិ បទានិ សិក្ខាបទានិ, សិក្ខាកោដ្ឋាសាតិ អត្ថោ. សិក្ខាយ វា បទានិ សិក្ខាបទានិ, អធិសីលអធិចិត្តអធិបញ្ញាសិក្ខានំ អធិគមុបាយោតិ អត្ថោ. អត្ថតោ បន កាមាវចរកុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតិយោ, តំសម្បយុត្តធម្មា បនេត្ថ តគ្គហណេនេវ គហេតព្ពា. បាណោតិ បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, តស្ស អតិបាតនំ បពន្ធវសេន បវត្តិតុំ អទត្វា សត្ថាទីហិ អតិក្កម្ម អភិភវិត្វា បាតនំ បាណាតិបាតោ, បាណវធោតិ អត្ថោ. សោ បន អត្ថតោ បាណេ បាណសញ្ញិនោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា វធកចេតនាវ, តស្មា បាណាតិបាតា វេរមណិ, វេរហេតុតាយ វេរសង្ខាតំ បាណាតិបាតាទិបាបធម្មំ មណតិ នីហរតីតិ វិរតិ ‘‘វេរមណី’’តិ វុច្ចតិ. វិរមតិ ឯតាយាតិ វា ‘‘វិរមតី’’តិ វត្តព្ពេ និរុត្តិនយេន ‘‘វេរមណី’’តិ សមាទានវិរតិ វុត្តា. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

អទិន្នស្ស អាទានំ អទិន្នាទានំ, ថេយ្យចេតនា. អព្រម្ហចរិយន្តិ អសេដ្ឋចរិយំ, មគ្គេនមគ្គបដិបត្តិសមុដ្ឋាបិកា មេថុនចេតនា. មុសាតិ អភូតវត្ថុ, តស្ស វាទោ អភូតំ ញត្វាវ ភូតតោ វិញ្ញាបនចេតនា មុសាវាទោ. បិដ្ឋបូវាទិនិព្ពត្តា សុរា ចេវ បុប្ផាសវាទិភេទំ មេរយញ្ច សុរាមេរយំ. តទេវ មទនីយដ្ឋេន មជ្ជញ្ចេវ បមាទការណដ្ឋេន បមាទដ្ឋានញ្ច, តំ យាយ ចេតនាយ បិវតិ, តស្សា ឯវំ អធិវចនំ.

អរុណុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ យាវ មជ្ឈន្ហិកា, អយំ អរិយានំ ភោជនស្ស កាលោ នាម, តទញ្ញោ វិកាលោ. ភុញ្ជិតព្ពដ្ឋេន ភោជនន្តិ ឥធ សព្ពំ យាវកាលិកំ វុច្ចតិ, តស្ស អជ្ឈោហរណំ ឥធ ឧត្តរបទលោបេន ភោជនន្តិ អធិប្បេតំ. វិកាលេ ភោជនំ អជ្ឈោហរណំ វិកាលភោជនំ, វិកាលេ វាយាវកាលិកស្ស ភោជនំ អជ្ឈោហរណំ វិកាលភោជនន្តិបិ អត្ថោ គហេតព្ពោ, តំ អត្ថតោ វិកាលេ យាវកាលិកអជ្ឈោហរណចេតនាវ.

សាសនស្ស អននុលោមត្តា វិសូកំ បដាណីភូតំ ទស្សនំ ‘‘វិសូកទស្សនំ, នច្ចគីតាទិទស្សនសវនានញ្ចេវ វដ្ដកយុទ្ធជូតកីឡាទិសព្ពកីឡានញ្ច នាមំ. ទស្សនន្តិ ចេត្ថ បញ្ចន្នម្បិ វិញ្ញាណានំ យថាសកំ វិសយស្ស អាលោចនសភាវតាយ ទស្សនសទ្ទេន សង្គហេតព្ពត្តា សវនម្បិ សង្គហិតំ. នច្ចគីតវាទិតសទ្ទេហិ ចេត្ថ អត្តនោ នច្ចនគាយនាទីនិបិ សង្គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

មាលាតិ ពទ្ធមពទ្ធំ វា បុប្ផំ, អន្តមសោ សុត្តាទិមយម្បិ អលង្ការត្ថាយ បិឡន្ធិយមានំ មាលាត្វេវ វុច្ចតិ. គន្ធន្តិ វាសចុណ្ណាទិវិលេបនតោ អញ្ញំ យំ កិញ្ចិ គន្ធជាតំ. វិលេបនន្តិ បិសិត្វា គហិតំ ឆវិរាគករណញ្ចេវ គន្ធជាតញ្ច. ធារណំ នាម បិឡន្ធនំ. មណ្ឌនំ នាម ឩនដ្ឋានបូរណំ. គន្ធវសេន, ឆវិរាគវសេន វា សាទិយនំ វិភូសនំ នាម, មាលាទីសុ វា ធារណាទីនិ យថាក្កមំ យោជេតព្ពានិ. តេសំ ធារណាទីនំ ឋានំ ការណំ វីតិក្កមចេតនា.

ឧច្ចាតិ ឧច្ច-សទ្ទេន សមានត្ថោ និបាតោ. ឧច្ចាសយនំ វុច្ចតិ បមាណាតិក្កន្តំ អាសន្ទាទិ. មហាសយនំ អកប្បិយត្ថរណេហិ អត្ថតំ សលោហិតវិតានញ្ច. ឯតេសុ ហិ អាសនំ សយនញ្ច ឧច្ចាសយនមហាសយនសទ្ទេហិ គហិតានិ ឧត្តរបទលោបេន. ជាតរូបរជតបដិគ្គហណាតិ ឯត្ថ រជតសទ្ទេន ទារុមាសកាទិ សព្ពំ រូបិយំ សង្គហិតំ. មុត្តាមណិអាទយោបេត្ថ ធញ្ញក្ខេត្តវត្ថាទយោ ច សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. បដិគ្គហណ-សទ្ទេន បន បដិគ្គាហាបនសាទិយនានិបិ សង្គហិតានិ.

១៤៩. សេនាសនគ្គាហោ ច បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ ឥមិនា វស្សច្ឆេទំ ទស្សេតិ. ឧបសម្បន្នានម្បិ បារាជិកសមាបត្តិយា សរណគមនាទិសាមណេរភាវស្សបិ វិនស្សនតោ សេនាសនគ្គាហោ ច បដិប្បស្សម្ភតិ, សង្ឃលាភម្បិ តេ ន លភន្តីតិ វេទិតព្ពំ. បុរិមិកាយ បុន សរណានិ គហិតានីតិ សរណគហណេន សហ តទហេវស្ស វស្សូបគមនម្បិ ទស្សេតិ. បច្ឆិមិកាយ វស្សាវាសិកន្តិ វស្សាវាសិកលាភគ្គហណទស្សនមត្តមេវេតំ, តតោ បុរេបិ វា បច្ឆាបិ វា វស្សាវាសិកញ្ច ចីវរមាសេសុ សង្ឃេ ឧប្បន្នកាលចីវរញ្ច បុរិមិកាយ ឧបគន្ត្វា អវិបន្នសីលោ សាមណេរោ លភតិ ឯវ. សចេ បច្ឆិមិកាយ គហិតានីតិ បច្ឆិមិកាយ វស្សូបគមនញ្ច ឆិន្នវស្សតញ្ច ទស្សេតិ. តស្ស ហិ កាលចីវរលាភោ ន បាបុណាតិ, តស្មា ‘‘អបលោកេត្វា លាភោ ទាតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. វស្សាវាសិកលាភោ បន យទិ សេនាសនស្សាមិកា ទាយកា សេនាសនគុត្តត្ថាយ បច្ឆិមិកាយ ឧបគន្ត្វា វត្តំ កត្វា អត្តនោ សេនាសនេ វសន្តស្សបិ វស្សាវាសិកំ ទាតព្ពន្តិ វទន្តិ, អនបលោកេត្វាបិ ទាតព្ពោវ. យំ បន សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១០៨) ‘‘បច្ឆិមិកាយ វស្សាវាសិកំ លច្ឆតីតិ បច្ឆិមិកាយ បុន វស្សំ ឧបគតត្តា លច្ឆតី’’តិ វុត្តំ, តម្បិ វស្សាវាសិកេ ទាយកានំ ឥមំ អធិប្បាយំ និស្សាយ វុត្តញ្ចេ, សុន្ទរំ, សង្ឃិកំ, កាលចីវរម្បិ សន្ធាយ វុត្តញ្ចេ, ន យុជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ.

ន អជានិត្វាតិ ‘‘សុរា’’តិ អជានិត្វា បិវតោ បាណាតិបាតាវេរមណិអាទិសព្ពសីលភេទំ សរណភេទញ្ច ន អាបជ្ជតិ. អកុសលំ បន សុរាបានាវេរមណិសីលភេទោ ច ហោតិ មាលាទិធារណាទីសុ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតរានីតិ វិកាលភោជនាវេរមណិអាទីនិ. តានិបិ ហិ សញ្ចិច្ច វីតិក្កមន្តស្ស តំ តំ ភិជ្ជតិ ឯវ, ឥតរីតរេសំ បន អភិជ្ជនេន នាសនង្គានិ ន ហោន្តិ. តេនេវ ‘‘ឯតេសុ ភិន្នេសូ’’តិ ភេទវចនំ វុត្តំ.

អច្ចយំ ទេសាបេតព្ពោតិ ‘‘អច្ចយោ មំ ភន្តេ អច្ចាគមា’’តិអាទិនា សង្ឃមជ្ឈេ ទេសាបេត្វា សរណសីលំ ទាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ បារាជិកត្តា តេសំ. តេនាហ ‘‘លិង្គនាសនាយ នាសេតព្ពោ’’តិ. អយមេវ ហិ នាសនា ឥធាធិប្បេតាតិ លិង្គនាសនាការណេហិ បាណាតិបាតាទីហិ អវណ្ណភាសនាទីនំ សហ បតិតត្តា វុត្តំ. ននុ ច កណ្ដកសាមណេរោបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ឯវ, តស្ស ច ហេដ្ឋា ទណ្ឌកម្មនាសនាវ វុត្តា, ឥធ បន មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស លិង្គនាសនា វុច្ចតិ, កោ ឥមេសំ ភេទោតិ ចោទនំ មនសិ និធាយាហ ‘‘សស្សតុច្ឆេទានញ្ហិ អញ្ញតរទិដ្ឋិកោ’’តិ. ឯត្ថ ចាយំ អធិប្បាយោ – យោ ហិ ‘‘អត្តា ឥស្សរោ’’តិ វា ‘‘និច្ចោ ធុវោ’’តិអាទិនា វា ‘‘អត្តា ឧច្ឆិជ្ជិស្សតិ វិនស្សិស្សតី’’តិអាទិនា វា តិត្ថិយបរិកប្បិតំ យំ កិញ្ចិ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិំ ទឡ្ហំ គហេត្វា វោហរតិ, តស្ស សា បារាជិកដ្ឋានំ ហោតិ, សោ ច លិង្គនាសនាយ នាសេតព្ពោ. យោ បន ឦទិសំ ទិដ្ឋិំ អគ្គហេត្វា សាសនិកោវ ហុត្វា កេវលំ ពុទ្ធវចនាធិប្បាយំ វិបរីតតោ គហេត្វា ភិក្ខូហិ ឱវទិយមានោបិ អប្បដិនិស្សជ្ជិត្វា វោហរតិ, តស្ស សា ទិដ្ឋិ បារាជិកំ ន ហោតិ, សោ បន កណ្ដកនាសនាយ ឯវ នាសេតព្ពោតិ វិមតិវិនោទនិយំ. ឥមស្មិំ ឋានេ សារត្ថទីបនិយំ ទសសិក្ខាបទតោ បដ្ឋាយ វិត្ថារតោ វណ្ណនា អាគតា, សា បោរាណដីកាយំ សព្ពសោ បោត្ថកំ អារុឡ្ហា, តស្មា ឥធ ន វិត្ថារយិម្ហ.

១៥០. ‘‘អត្តនោ បរិវេណន្តិ ឥទំ បុគ្គលិកំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អយំ បនេត្ថ គណ្ឋិបទការានំ អធិប្បាយោ – វស្សគ្គេន បត្តសេនាសនន្តិ ឥមិនា តស្ស វស្សគ្គេន បត្តំ សង្ឃិកសេនាសនំ វុត្តំ. អត្តនោ បរិវេណន្តិ ឥមិនាបិ តស្សេវ បុគ្គលិកសេនាសនំ វុត្តន្តិ. អយំ បនេត្ថ អម្ហាកំ ខន្តិ – យត្ថ វា វសតីតិ ឥមិនា សង្ឃិកំ វា ហោតុ បុគ្គលិកំ វា, តស្ស និពទ្ធវសនកសេនាសនំ វុត្តំ. យត្ថ វា បដិក្កមតីតិ ឥមិនា បន យំ អាចរិយុបជ្ឈាយស្ស វសនដ្ឋានំ ឧបដ្ឋានាទិនិមិត្តំ និពទ្ធំ បវិសតិ, តំ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ បវិសនដ្ឋានំ វុត្តំ, តស្មា តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧភយេនបិ អត្តនោ បរិវេណញ្ច វស្សគ្គេន បត្តសេនាសនញ្ច វុត្ត’’ន្តិ អាហ. តត្ថ អត្តនោ បរិវេណន្តិ ឥមិនា អាចរិយុបជ្ឈាយានំ និវាសនដ្ឋានំ ទស្សិតំ, វស្សគ្គេន បត្តសេនាសនន្តិ ឥមិនា បន តស្ស វសនដ្ឋានំ, តស្មា តទុភយម្បិ សង្ឃិកំ វា ហោតុ បុគ្គលិកំ វា, អាវរណំ កាតព្ពមេវាតិ. មុខទ្វារិកន្តិ មុខទ្វារេន ភុញ្ជិតព្ពំ. ទណ្ឌកម្មំ កត្វាតិ ទណ្ឌកម្មំ យោជេត្វា. ទណ្ឌេន្តិ វិនេន្តិ ឯតេនាតិ ទណ្ឌោ, សោយេវ កត្តព្ពត្តា កម្មន្តិ ទណ្ឌកម្មំ, អាវរណាទិ. ទណ្ឌកម្មមស្ស ករោថាតិ អស្ស ទណ្ឌកម្មំ យោជេថ អាណាបេថ. ទណ្ឌកម្មន្តិ វា និគ្គហកម្មំ, តស្មា និគ្គហមស្ស ករោថាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ ឦទិសេសុ ឋានេសុ.

សេនាសនគ្គាហោ ច បដិប្បស្សម្ភន្តីតិ ឥមិនា ឆិន្នវស្សោ ហោតីតិ ទីបេតិ. សចេ អាកិណ្ណទោសោវ ហោតិ, អាយតិំ សំវរេ ន តិដ្ឋតិ, និក្កឌ្ឍិតព្ពោតិ ឯត្ថ សចេ យាវតតិយំ វុច្ចមានោ ន ឱរមតិ, សង្ឃំ អបលោកេត្វា នាសេតព្ពោ, បុន បព្ពជ្ជំ យាចមានោបិ អបលោកេត្វា បព្ពាជេតព្ពោតិ វទន្តិ. បច្ឆិមិកាយ វស្សាវាសិកំ លច្ឆតីតិ បច្ឆិមិកាយ បុន វស្សំ ឧបគតត្តា លច្ឆតិ. អបលោកេត្វា លាភោ ទាតព្ពោតិ ឆិន្នវស្សតាយ វុត្តំ. ឥតរានិ បញ្ច សិក្ខាបទានីតិ វិកាលភោជនាទីនិ បញ្ច. អច្ចយំ ទេសាបេតព្ពោតិ ‘‘អច្ចយោ មំ ភន្តេ អច្ចាគមា’’តិអាទិនា នយេន ទេសាបេតព្ពោតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១០៨) វុត្តំ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

បព្ពជ្ជាវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

ទ្វាវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ.

ឧបសម្បទាវិនិច្ឆយកថា

ឯវំ បព្ពជ្ជាវិនិច្ឆយំ កថេត្វា តទនន្តរំ ឧបសម្បទាវិនិច្ឆយោ កថេតព្ពោ, ឯវំ សន្តេបិ អដ្ឋកថាយំ ឧបសម្បទាវិនិច្ឆយកថា បាឡិវណ្ណនាវសេនេវ អាគតា, នោ បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយវសេន, ឥមស្ស បន បករណស្ស បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយកថាភូតត្តា តមកថេត្វា និស្សយវិនិច្ឆយោ ឯវ អាចរិយេន កថិតោ, មយំ បន ឧបសម្បទាវិនិច្ឆយស្ស អតិសុខុមត្តា អតិគម្ភីរត្តា សុទុល្លភត្តា សាសនានុគ្គហត្ថំ អាចរិយេន អវុត្តម្បិ សមន្តបាសាទិកតោ នីហរិត្វា វិមតិវិនោទនីអាទិប្បករណេសុ អាគតវិនិច្ឆយេន អលង្ករិត្វា តំ វិនិច្ឆយំ កថយិស្សាម.

តេន ខោ បន សមយេនាតិ យេន សមយេន ភគវតា ‘‘ន ភិក្ខវេ អនុបជ្ឈាយកោ’’តិអាទិសិក្ខាបទំ អបញ្ញត្តំ ហោតិ, តេន សមយេន. អនុបជ្ឈាយកន្តិ ឧបជ្ឈំ អគាហាបេត្វា សព្ពេន សព្ពំ ឧបជ្ឈាយវិរហិតំ, ឯវំ ឧបសម្បន្នា នេវ ធម្មតោ ន អាមិសតោ សង្គហំ លភន្តិ, តេ បរិហាយន្តិយេវ, ន វឌ្ឍន្តិ. ន ភិក្ខវេ អនុបជ្ឈាយកោតិ ឧបជ្ឈំ អគាហាបេត្វា និរុបជ្ឈាយកោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, យោ ឧបសម្បាទេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិតោ បដ្ឋាយ ឯវំ ឧបសម្បាទេន្តស្ស អាបត្តិ ហោតិ, កម្មំ បន ន កុប្បតិ. កេចិ ‘‘កុប្បតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ‘‘សង្ឃេន ឧបជ្ឈាយេនា’’តិអាទីសុបិ ឧភតោព្យញ្ជនកុបជ្ឈាយបរិយោសានេសុ ឯសេវ នយោ.

អបត្តកា ហត្ថេសុ បិណ្ឌាយ ចរន្តីតិ យោ ហត្ថេសុ បិណ្ឌោ លព្ភតិ, តទត្ថាយ ចរន្តិ. សេយ្យថាបិ តិត្ថិយាតិ យថា អាជីវកនាមកា តិត្ថិយា. សូបព្យញ្ជនេហិ មិស្សេត្វា ហត្ថេសុ ឋបិតបិណ្ឌមេវ ហិ តេ ភុញ្ជន្តិ. អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯវំ ឧបសម្បាទេន្តស្សេវ អាបត្តិ ហោតិ, កម្មំ បន ន កុប្បតិ, អចីវរកាទិវត្ថូសុបិ ឯសេវ នយោ.

យាចិតកេនាតិ ‘‘យាវ ឧបសម្បទំ ករោម, តាវ ទេថា’’តិ យាចិត្វា គហិតេន, តាវកាលិកេនាតិ អត្ថោ. ឦទិសេន ហិ បត្តេន វា ចីវរេន វា បត្តចីវរេន វា ឧបសម្បាទេន្តស្សេវ អាបត្តិ ហោតិ, កម្មំ បន ន កុប្បតិ, តស្មា បរិបុណ្ណបត្តចីវរោវ ឧបសម្បាទេតព្ពោ. សចេ តស្ស នត្ថិ, អាចរិយុបជ្ឈាយា ចស្ស ទាតុកាមា ហោន្តិ, អញ្ញេ វា ភិក្ខូ, និរបេក្ខេហិ វិស្សជ្ជេត្វា អធិដ្ឋានូបគំ បត្តចីវរំ ទាតព្ពំ.

គោត្តេនបិ អនុស្សាវេតុន្តិ ‘‘មហាកស្សបស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិ ឯវំ គោត្តំ វត្វា អនុស្សាវេតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. ទ្វេ ឯកានុស្សាវនេតិ ទ្វេ ឯកតោ អនុស្សាវនេ, ឯកេន ឯកស្ស, អញ្ញេន ឥតរស្សាតិ ឯវំ ទ្វីហិ វា អាចរិយេហិ ឯកេន វា ឯកក្ខណេ កម្មវាចំ អនុស្សាវេន្តេហិ ឧបសម្បាទេតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. ទ្វេ តយោ ឯកានុស្សាវនេ កាតុំ, តញ្ច ខោ ឯកេន ឧបជ្ឈាយេនាតិ ទ្វេ វា តយោ វា ជនេ បុរិមនយេនេវ ឯកតោ អនុស្សាវនេ កាតុំ អនុជានាមិ, តញ្ច ខោ អនុស្សាវនកិរិយំ ឯកេន ឧបជ្ឈាយេន អនុជានាមីតិ អត្ថោ. តស្មា ឯកេន អាចរិយេន ទ្វេ វា តយោ វា អនុស្សាវេតព្ពា. ទ្វីហិ វា តីហិ វា អាចរិយេហិ វិសុំ វិសុំ ឯកេន ឯកស្សាតិ ឯវំ ឯកប្បហារេនេវ ទ្វេ តិស្សោ វា កម្មវាចា កាតព្ពា. សចេ បន នានាចរិយា នានុបជ្ឈាយា ហោន្តិ, តិស្សត្ថេរោ សុមនត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ, សុមនត្ថេរោ តិស្សត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ អនុស្សាវេតិ, អញ្ញមញ្ញញ្ច គណបូរកា ហោន្តិ, វដ្ដតិ. សចេ នានុបជ្ឈាយា ហោន្តិ, ឯកោ អាចរិយោ ហោតិ, ‘‘ន ត្វេវ នានុបជ្ឈាយេនា’’តិ បដិក្ខិត្តត្តា ន វដ្ដតិ. ឥទំ សន្ធាយ ហិ ឯស បដិក្ខេបោ.

បឋមំ ឧបជ្ឈំ គាហាបេតព្ពោតិ ឯត្ថ វជ្ជាវជ្ជំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ ឧបជ្ឈា, តំ ឧបជ្ឈំ ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មេ, ភន្តេ, ហោហី’’តិ ឯវំ វទាបេត្វា គាហាបេតព្ពោ. វិត្ថាយន្តីតិ វិត្ថទ្ធគត្តា ហោន្តិ. យំ ជាតន្តិ យំ តវ សរីរេ ជាតំ និព្ពត្តំ វិជ្ជមានំ, តំ សង្ឃមជ្ឈេ បុច្ឆន្តេ សន្តំ អត្ថីតិ វត្តព្ពន្តិអាទិ. ឧល្លុម្បតុ មន្តិ ឧទ្ធរតុ មំ.

តាវទេវាតិ ឧបសម្បន្នសមនន្តរមេវ. ឆាយា មេតព្ពាតិ ឯកបោរិសា វា ទ្វិបោរិសា វាតិ ឆាយា មេតព្ពា. ឧតុប្បមាណំ អាចិក្ខិតព្ពន្តិ ‘‘វស្សានោ ហេមន្តោ គិម្ហោ’’តិ ឧតុប្បមាណំ អាចិក្ខិតព្ពំ. ឯត្ថ ច ឧតុយេវ ឧតុប្បមាណំ. សចេ វស្សានាទយោ អបរិបុណ្ណា ហោន្តិ, យត្តកេហិ ទិវសេហិ យស្ស យោ ឧតុ អបរិបុណ្ណោ, តេ ទិវសេ សល្លក្ខេត្វា សោ ទិវសភាគោ អាចិក្ខិតព្ពោ. អថ វា ‘‘អយំ នាម ឧតុ, សោ ច ខោ បរិបុណ្ណោ អបរិបុណ្ណោ វា’’តិ ឯវំ ឧតុប្បមាណំ អាចិក្ខិតព្ពំ, ‘‘បុព្ពណ្ហោ វា សាយន្ហោ វា’’តិ ឯវំ ទិវសភាគោ អាចិក្ខិតព្ពោ. សង្គីតីតិ ឥទមេវ សព្ពំ ឯកតោ កត្វា ‘‘ត្វំ កិំ លភសិ, កា តេ ឆាយា, កិំ ឧតុប្បមាណំ, កោ ទិវសភាគោ’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘ឥទំ នាម លភាមិ វស្សំ វា ហេមន្តំ វា គិម្ហំ វា, អយំ មេ ឆាយា, ឥទំ ឧតុប្បមាណំ, អយំ ទិវសភាគោតិ វទេយ្យាសី’’តិ ឯវំ អាចិក្ខិតព្ពំ.

ឱហាយាតិ ឆឌ្ឌេត្វា. ទុតិយំ ទាតុន្តិ ឧបសម្បទមាឡកតោ បរិវេណំ គច្ឆន្តស្ស ទុតិយកំ ទាតុំ អនុជានាមិ, ចត្តារិ ច អករណីយានិ អាចិក្ខិតុន្តិ អត្ថោ. បណ្ឌុបលាសោតិ បណ្ឌុវណ្ណោ បត្តោ. ពន្ធនា បវុត្តោតិ វណ្ដតោ បតិតោ. អភព្ពោ ហរិតត្ថាយាតិ បុន ហរិតោ ភវិតុំ អភព្ពោ. បុថុសិលាតិ មហាសិលា. អយំ សមន្តបាសាទិកតោ នីហរិត្វា អាភតោ ឧបសម្បទាវិនិច្ឆយោ.

អនុបជ្ឈាយាទិវត្ថូសុ សិក្ខាបទំ អបញ្ញត្តន្តិ ‘‘ន អនុបជ្ឈាយកោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១១៧) ឥធេវ បញ្ញាបិយមានំ សិក្ខាបទំ សន្ធាយ វុត្តំ. កម្មំ បន ន កុប្បតីតិ ឥទំ ឧបជ្ឈាយាភាវេបិ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខា ឥត្ថន្នាមេន ឧបជ្ឈាយេនា’’តិ មតស្ស វា វិព្ភន្តស្ស វា បុរាណឧបជ្ឈាយស្ស, អញ្ញស្ស វា យស្ស កស្សចិ អវិជ្ជមានស្សបិ នាមេន សព្ពត្ថ ឧបជ្ឈាយកិត្តនស្ស កតត្តា វុត្តំ. យទិ ហិ ឧបជ្ឈាយកិត្តនំ ន ករេយ្យ, ‘‘បុគ្គលំ ន បរាមសតី’’តិ វុត្តកម្មវិបត្តិ ឯវ សិយា. តេនេវ បាឡិយំ (មហាវ. ១១៧) ‘‘អនុបជ្ឈាយក’’ន្តិ វុត្តំ, អដ្ឋកថាយម្បិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១១៧) អស្ស ‘‘ឧបជ្ឈាយំ អកិត្តេត្វា’’តិ អវត្វា ‘‘ឧបជ្ឈាយំ អគាហាបេត្វា សព្ពេន សព្ពំ ឧបជ្ឈាយវិរហិតំ’’ ឥច្ចេវ អត្ថោ វុត្តោ. បាឡិយំ សង្ឃេន ឧបជ្ឈាយេនាតិ ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមោ សង្ឃស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ, ឥត្ថន្នាមោ សង្ឃំ ឧបសម្បទំ យាចតិ សង្ឃេន ឧបជ្ឈាយេនា’’តិ ឯវំ កម្មវាចាយ សង្ឃមេវ ឧបជ្ឈាយំ កិត្តេត្វាតិ អត្ថោ. ឯវំ គណេន ឧបជ្ឈាយេនាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមោ គណស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិអាទិនា យោជនា វេទិតព្ពា. ឯវំ វុត្តេបិ កម្មំ ន កុប្បតិ ឯវ ទុក្កដស្សេវ វុត្តត្តា, អញ្ញថា ‘‘សោ ច បុគ្គលោ អនុបសម្បន្នោ’’តិ វទេយ្យ. តេនាហ ‘‘សង្ឃេនា’’តិអាទិ. តត្ថ បណ្ឌកាទិឧបជ្ឈាយេហិ ករិយមានេសុ កម្មេសុ បណ្ឌកាទិកេ វិនាវ យទិ បញ្ចវគ្គាទិគណោ បូរតិ, កម្មំ ន កុប្បតិ, ឥតរថា កុប្បតីតិ វេទិតព្ពំ.

អបត្តចីវរវត្ថូសុបិ បត្តចីវរានំ អភាវេបិ ‘‘បរិបុណ្ណស្ស បត្តចីវរ’’ន្តិ កម្មវាចាយ សាវិតត្តា កម្មកោបំ អវត្វា ទុក្កដមេវ វុត្តំ. ឥតរថា សាវនាយ ហាបនតោ កម្មកោបោ ឯវ សិយា. កេចិ បន ‘‘បឋមំ អនុញ្ញាតកម្មវាចាយំ ឧបសម្បន្នា វិយ ឥទានិបិ ‘បរិបុណ្ណស្ស បត្តចីវរ’ន្តិ អវត្វា កម្មវាចាយ ឧបសម្បន្នាបិ សូបសម្បន្នា ឯវា’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. អនុញ្ញាតកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ អបរាមសនំ សាវនាយ ហាបនវិបត្តិ ឯវ ហោតិ ‘‘ឥត្ថន្នាមោ សង្ឃំ ឧបសម្បទំ យាចតី’’តិ បទស្ស ហាបនេ វិយ. តម្បិ ហិ បច្ឆា អនុញ្ញាតំ, ‘‘សង្ឃំ, ភន្តេ, ឧបសម្បទំ យាចាមី’’តិអាទិវាក្យេន អយាចេត្វា តម្បិ ឧបសម្បាទេន្តោ ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមោ សង្ឃំ ឧបសម្បទំ យាចតី’’តិ វត្វាវ យទិ កម្មវាចំ ករោតិ, កម្មំ សុកតមេវ ហោតិ. នោ ចេ, វិបន្នំ. សព្ពបច្ឆា ហិ អនុញ្ញាតកម្មវាចតោ កិញ្ចិបិ បរិហាបេតុំ ន វដ្ដតិ, សាវនាយ ហាបនមេវ ហោតិ, អញ្ញេ វា ភិក្ខូ ទាតុកាមា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ, អយមេត្ថ វិមតិវិនោទនិយា (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១១៧) អាភតោ វិនិច្ឆយោ. សារត្ថទីបនីវិនិច្ឆយោ បន ឥធេវ អន្តោគធា ហោតិ អប្បតរត្តា អវិសេសត្តា ច.

វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១១៧) បន ‘‘កេចិ កុប្បតីតិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ព’’ន្តិ យំ វុត្តំ, តំ ‘‘បញ្ចវគ្គករណីយញ្ចេ, ភិក្ខវេ, កម្មំ, ភិក្ខុនិបញ្ចមោ កម្មំ ករេយ្យ, អកម្មំ ន ច ករណីយ’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ៣៩០) នយេន វុត្តត្តា បណ្ឌកានំ គណបូរណភាវេ ឯវ កម្មំ កុប្បតិ, ន សព្ពន្តិ កត្វា សុវុត្តំ, ឥតរថា ‘‘បណ្ឌកុបជ្ឈាយេន កម្មំ ករេយ្យ, អកម្មំ ន ច ករណីយ’’ន្តិអាទិកាយ បាឡិយា ភវិតព្ពំ សិយា. យថា អបរិបុណ្ណបត្តចីវរស្ស ឧបសម្បាទនកាលេ កម្មវាចាយំ ‘‘បរិបុណ្ណស្ស បត្តចីវរ’’ន្តិ អសន្តំ វត្ថុំ កិត្តេត្វា ឧបសម្បទាយ កតាយ តស្មិំ អសន្តេបិ ឧបសម្បទា រុហតិ, ឯវំ ‘‘អយំ ពុទ្ធរក្ខិតោ អាយស្មតោ ធម្មរក្ខិតស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិ អវត្ថុំ បណ្ឌកុបជ្ឈាយាទិំ, អសន្តំ វា វត្ថុំ កិត្តេត្វា កតាយបិ គណបូរកានមត្ថិតាយ ឧបសម្បទា រុហតេវ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បណ្ឌកុបជ្ឈាយេន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, យោ ឧបសម្បាទេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស, សោ ច បុគ្គលោ អនុបសម្បន្នោ’’តិអាទិវចនស្ស អភាវា អយមត្ថោ សិទ្ធោវ ហោតិ. ន ហិ ពុទ្ធា វត្តព្ពយុត្តំ ន វទន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ជានំ ឩនវីសតិវស្សំ …បេ… សោ ច បុគ្គលោ អនុបសម្បន្នោ’’តិអាទិ (បាចិ. ៤០៣). តថា ‘‘ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ៧១) វចនតោ ថេយ្យសំវាសកាទិអាចរិយេហិ អនុស្សាវនាយ កតាយ ឧបសម្បទា ន រុហតិ តេសំ អភិក្ខុត្តាតិ វចនម្បិ ន គហេតព្ពំ.

កិញ្ច ភិយ្យោ – ‘‘ឥមានិ ចត្តារិ កម្មានិ បញ្ចហាការេហិ វិបជ្ជន្តី’’តិអាទិនា (បរិ. ៤៨២) នយេន កម្មានំ សម្បត្តិវិបត្តិយា កថិយមានាយ ‘‘សត្តហិ អាការេហិ កម្មានិ វិបជ្ជន្តិ វត្ថុតោ វា ញត្តិតោ វា អនុស្សាវនតោ វា សីមតោ វា បរិសតោ វា ឧបជ្ឈាយតោ វា អាចរិយតោ វា’’តិ អកថិតត្តា ន គហេតព្ពំ. ‘‘បរិសតោ វា’’តិ វចនេន អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វា សង្គហោ កតោតិ ចេ? ន, ‘‘ទ្វាទសហិ អាការេហិ បរិសតោ កម្មានិ វិបជ្ជន្តី’’តិ ឯតស្ស វិភង្គេ តេសមនាមដ្ឋត្តា, អយមត្ថោ យស្មា តត្ថ តត្ថ សរូបេន វុត្តបាឡិវសេនេវ សក្កា ជានិតុំ, តស្មា នយមុខំ ទស្សេត្វា សំខិត្តោតិ អយមស្ស យុត្តិគវេសនាតិ វុត្តំ.

តត្រិទំ វិចារេតព្ពំ – អនុបជ្ឈាយកំ ឧបសម្បាទេន្តា តេ ភិក្ខូ យថាវុត្តនយេន អភូតំ វត្ថុំ កិត្តយិំសុ, ឧទាហុ មុសាវាទភយា តានេវ បទានិ ន សាវេសុន្តិ. កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ ឧបជ្ឈាយាភាវតោ ន សាវេសុំ, ‘‘បុគ្គលំ ន បរាមសតី’’តិ វុត្តវិបត្តិប្បសង្គោ ហោតិ, អថ សាវេសុំ, មុសាវាទោ នេសំ ភវតីតិ? វុច្ចតេ – សាវេសុំយេវ យថាវុត្តវិបត្តិប្បសង្គភយា, ‘‘កម្មំ បន ន កុប្បតី’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា ច. ន, មុសាវាទស្ស អសម្ភវតោ, មុសាវាទេនបិ កម្មសម្ភវតោ ច. ន ហិ សក្កា មុសាវាទេន កម្មវិបត្តិសម្បត្តិំ កាតុន្តិ. តស្មា ‘‘អនុបជ្ឈាយកំ ឧបសម្បាទេន្តី’’តិ វចនស្ស ច ឧភយទោសវិនិមុត្តោ អត្ថោ បរិយេសិតព្ពោ.

អយញ្ចេត្ថ យុត្តិ – យថា បុព្ពេ បព្ពជ្ជុបសម្បទុបជ្ឈាយេសុ វិជ្ជមានេសុបិ ឧបជ្ឈាយគ្គហណក្កមេន អគ្គហិតត្តា ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ អនុបជ្ឈាយក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, តថា ឥធាបិ ឧបជ្ឈាយស្ស វិជ្ជមានស្សេវ សតោ អគ្គហិតត្តា ‘‘អនុបជ្ឈាយកំ ឧបសម្បាទេន្តី’’តិ វុត្តំ. កម្មវាចាចរិយេន បន ‘‘គហិតោ តេន ឧបជ្ឈាយោ’’តិ សញ្ញាយ ឧបជ្ឈាយំ កិត្តេត្វា កម្មវាចំ សាវេតព្ពំ. កេនចិ វា ការណេន កាយសាមគ្គិំ អទេន្តស្ស ឧបជ្ឈាយស្ស ឆន្ទំ គហេត្វា កម្មវាចំ សាវេតិ, ឧបជ្ឈាយោ វា ឧបសម្បទាបេក្ខស្ស ឧបជ្ឈំ ទត្វា បច្ឆា ឧបសម្បន្នេ តស្មិំ តាទិសេ វត្ថុស្មិំ សមនុយុញ្ជិយមានោ វា អសមនុយុញ្ជិយមានោ វា ឧបជ្ឈាយទានតោ បុព្ពេ ឯវ សាមណេរោ បដិជានាតិ, សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ វា អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នកោ វា បដិជានាតិ, ឆន្ទហារកាទយោ វិយ ឧបជ្ឈាយោ វា អញ្ញសីមាគតោ ហោតិ. កម្មវាចា រុហតីតិ វត្វា ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ វិនយធរបញ្ចមេន គណេន ឧបសម្បទ’’ន្តិ វុត្តត្តា. កេចិ ‘‘វិនយធរបញ្ចមេន ឧបជ្ឈាយេន សន្និហិតេនេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ វទន្តីតិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. សោ ច បាឋោ អប្បមាណោ មជ្ឈិមេសុ ជនបទេសុ តស្ស វចនស្សាភាវតោ. អសន្និហិតេបិ ឧបជ្ឈាយេ កម្មវាចា រុហតីតិ អាបជ្ជតីតិ ចេ? ន. កស្មា? កម្មសម្បត្តិយំ ‘‘បុគ្គលំ បរាមសតី’’តិ វុត្តបាឋោវ នោ បមាណំ. ន ហិ តត្ថ អសន្និហិតោ ឧបជ្ឈាយសង្ខាតោ បុគ្គលោ បរាមសនំ អរហតិ, តស្មា តត្ថ សង្ឃបរាមសនំ វិយ បុគ្គលបរាមសនំ វេទិតព្ពំ. សង្ឃេន គណេន ឧបជ្ឈាយេន ឧបសម្បាទេន្តិ តេសំ អត្ថតោ បុគ្គលត្តា, បណ្ឌកាទិឧបជ្ឈាយេន ឧបសម្បាទេន្តិ ឧបសម្បាទនកាលេ អវិទិតត្តាតិ បោរាណា.

អបត្តចីវរំ ឧបសម្បាទេន្តីតិ កម្មវាចាចរិយោ ‘‘បរិបុណ្ណស្ស បត្តចីវរ’’ន្តិ សញ្ញាយ, កេវលំ អត្ថសម្បត្តិំ អនបេក្ខិត្វា សន្តបទនីហារេន វា ‘‘បរិបុណ្ណស្ស បត្តចីវរ’’ន្តិ កម្មវាចំ សាវេតិ. យថា ឯតរហិ មតវិប្បវុត្តមាតាបិតិកោបិ ‘‘អនុញ្ញាតោសិ មាតាបិតូហី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ វទតិ, កិំ ពហុនា? អយំ បនេត្ថ សារោ – ‘‘តស្មិំ សមយេ ចត្តារិ កម្មានិ បញ្ចហាការេហិ វិបជ្ជន្តី’’តិ លក្ខណស្ស ន តាវ បញ្ញត្តត្តា អនុបជ្ឈាយកាទិំ ឧបសម្បាទេន្តិ. វជ្ជនីយបុគ្គលានំ អវុត្តត្តា បណ្ឌកុបជ្ឈាយាទិំ ឧបសម្បាទេន្តិ, តេរសន្តរាយបុច្ឆាយ អទស្សនត្តា អបត្តចីវរកំ ឧបសម្បាទេន្តិ, ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន ឧបសម្បាទេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៦៩) ឯវំ សព្ពបឋមំ អនុញ្ញាតាយ កម្មវាចាយ ‘‘បរិបុណ្ណស្ស បត្តចីវរ’’ន្តិ អវចនមេត្ថ សាធកន្តិ វេទិតព្ពំ. តញ្ហិ វចនំ អនុក្កមេនានុញ្ញាតន្តិ.

ឥទំ តាវ សព្ពថា ហោតុ, ‘‘មូគំ បព្ពាជេន្តិ ពធិរំ បព្ពាជេន្តី’’តិ ឥទំ កថំ សម្ភវិតុមរហតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ឥមេហិ តីហិ សរណគមនេហិ បព្ពជ្ជ’’ន្តិអាទិនា អនុញ្ញាតត្តាតិ? វុច្ចតេ – ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, បព្ពាជេតព្ពោតិ, ឯវំ វទេហីតិ វត្តព្ពោ…បេ… តតិយម្បិ សង្ឃំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឯវំ វទេហីតិ វត្តព្ពោ’’តិ ឥមស្ស វចនស្ស មិច្ឆា អត្ថំ គហេត្វា មូគំ បព្ពាជេសុំ. ‘‘ឯវំ វទេហី’’តិ តំ បព្ពជ្ជាបេក្ខំ អាណាបេត្វា សយំ ឧបជ្ឈាយេន វត្តព្ពោ ‘‘តតិយម្បិ សង្ឃំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ, សោ បព្ពជ្ជាបេក្ខា តថា អាណត្តោ ឧបជ្ឈាយវចនស្ស អនុ អនុ វទតុ វា មា វា, តត្ថ តត្ថ ភគវា ‘‘កាយេន វិញ្ញាបេតិ, វាចាយ វិញ្ញាបេតិ, កាយេន វាចាយ វិញ្ញាបេតិ, គហិតោ ហោតិ ឧបជ្ឈាយោ. ទិន្នោ ហោតិ ឆន្ទោ, ទិន្នា ហោតិ បារិសុទ្ធិ, ទិន្នា ហោតិ បវារណា’’តិ វទតិ. តទនុមានេន វា កាយេន តេន បព្ពជ្ជាបេក្ខេន វិញ្ញត្តំ ហោតិ សរណគមនន្តិ វា លោកេបិ កាយេន វិញ្ញាបេន្តោ ឯវំ វទតីតិ វុច្ចតិ, តំ បរិយាយំ គហេត្វា មូគំ បព្ពាជេន្តីតិ វេទិតព្ពំ. បោរាណគណ្ឋិបទេ ‘‘មូគំ កថំ បព្ពាជេន្តីតិ បុច្ឆំ កត្វា តស្ស កាយបសាទសម្ភវតោ កាយេន បហារំ ទត្វា ហត្ថមុទ្ទាយ វិញ្ញាបេត្វា បព្ពាជេសុ’’ន្តិ វុត្តំ. កិំ ពហុនា?

អយំ បនេត្ថ សារោ – យថា បុព្ពេ បព្ពជ្ជាធិការេ វត្តមានេ បព្ពជ្ជាភិលាបំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘បណ្ឌកោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ១០៩) នយេន ឧបសម្បទវសេនេវ អភិលាបោ កតោ. ថេយ្យសំវាសកបទេ អសម្ភវតោ កិញ្ចាបិ សោ ន កតោ, បព្ពជ្ជាវ តត្ថ កតា, សព្ពត្ថ បន ឧបសម្បទាភិលាបេន អធិប្បេតា តទនុភាវតោ ឧបសម្បទាយ, បព្ពជ្ជាយ វារិតាយ ឧបសម្បទា វារិតា ហោតីតិ កត្វា, តថា ឥធ ឧបសម្បទាធិការេ វត្តមានេ ឧបសម្បទាភិលាបំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា ឧបសម្បទមេវ សន្ធាយ បព្ពជ្ជាភិលាបោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. កាមំ សោ ន កត្តព្ពោ, មូគបទេ អសម្ភវតោ តស្ស វសេន អាទិតោ បដ្ឋាយ ឧបសម្បទាភិលាបោវ កត្តព្ពោ វិយ ទិស្សតិ, តថាបិ តស្សេវ មូគបទស្ស វសេន អាទិតោ បដ្ឋាយ បព្ពជ្ជាភិលាបោវ កតោ មិច្ឆាគហណនិវារណត្ថំ. កថំ? ‘‘មូគោ, ភិក្ខវេ, អបត្តោ ឱសារណំ, តញ្ចេ សង្ឃោ ឱសារេតិ, សោសារិតោ’’តិ (មហាវ. ៣៩៦) វចនតោ ហិ មូគោ ឧបសម្បន្នោ ហោតីតិ សិទ្ធំ, សោ កេវលំ ឧបសម្បន្នោវ ហោតិ, ន បន បព្ពជិតោ តស្ស បព្ពជ្ជាយ អសម្ភវតោតិ មិច្ឆាគាហោ ហោតិ, តំ បរិវជ្ជាបេត្វា យោ ឧបសម្បន្នោ, សោ បព្ពជិតោវ ហោតិ. បព្ពជិតោ បន អត្ថិ កោចិ ឧបសម្បន្នោ, អត្ថិ កោចិ អនុបសម្បន្នោតិ ឥមំ សម្មាគាហំ ឧប្បាទេតិ ភគវាតិ វេទិតព្ពំ.

អបិច តេសំ ហត្ថច្ឆិន្នាទីនំ បព្ពជិតានំ សុបព្ពជិតភាវទីបនត្ថំ, បព្ពជ្ជាភាវសង្កានិវារណត្ថញ្ចេត្ថ បព្ពជ្ជាភិលាបោ កតោ. កថំ? ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ហត្ថច្ឆិន្នោ បព្ពាជេតព្ពោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ១១៩) បដិក្ខេបេន, ‘‘បព្ពជិតា សុបព្ពជិតា’’តិ វុត្តដ្ឋានាភាវេន ច តេសំ បព្ពជ្ជាភាវសង្កា ភវេយ្យ, យថា បសង្កា ភវេ, តថា បសង្កំ ឋបេយ្យ. ខន្ធកេ ឧបសម្បទំ សន្ធាយ ‘‘ហត្ថច្ឆិន្នោ, ភិក្ខវេ, អបត្តោ ឱសារណំ, តញ្ចេ សង្ឃោ ឱសារេតិ, សោសារិតោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ៣៩៦) នយេន ភគវា និវារេតិ. តេនេវ នយេន បព្ពជិតា បនេតេ សព្ពេបិ សុបព្ពជិតា ឯវាតិ ទីបេតិ. អញ្ញថា សព្ពេបេតេ ឧបសម្បន្នាវ ហោន្តិ, ន បព្ពជិតាតិ អយមនិដ្ឋប្បសង្គោ អាបជ្ជតិ. កថំ? ‘‘ហត្ថច្ឆិន្នោ, ភិក្ខវេ, ន បព្ពាជេតព្ពោ, បព្ពជិតោ នាសេតព្ពោ’’តិ វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ហត្ថច្ឆិន្នោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស, សោ ច អបព្ពជិតោ’’តិ (មហាវ. ១១៩) វា តន្តិយា ឋបិតាយ ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ ‘‘សោសារិតោ’’តិ វុត្តត្តា កេវលំ ‘‘ឥមេ ហត្ថច្ឆិន្នាទយោ ឧបសម្បន្នាវ ហោន្តិ, ន បព្ពជិតា’’តិ វា ‘‘ឧបសម្បន្នាបិ ចេ បព្ពជិតា, នាសេតព្ពា’’តិ វា អនិដ្ឋកោដ្ឋាសោ អាបជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ.

ឥទំ បនេត្ថ វិចារេតព្ពំ – ‘‘សោ ច អបព្ពជិតោ’’តិ វចនាភាវតោ មូគស្ស បព្ពជ្ជាសិទ្ធិបសង្គតោ បព្ពជ្ជាបិ ឯកតោសុទ្ធិយា ហោតីតិ អយមនិដ្ឋកោដ្ឋាសោ កថំ នាបជ្ជតីតិ? បព្ពជ្ជាភិលាបេន ឧបសម្បទា ឥធាធិប្បេតាតិ សម្មាគាហេន នាបជ្ជតីតិ, អញ្ញថា យថាព្យញ្ជនំ អត្ថេ គហិតេ យថាបញ្ញត្តទុក្កដាភាវសង្ខាតោ អបរោ អនិដ្ឋកោដ្ឋាសោ អាបជ្ជតិ. កថំ? ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មូគោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តទុក្កដំ បព្ពជ្ជាបរិយោសានេ ហោតិ, ន តស្សាវិប្បកតាយ. បុព្ពបយោគទុក្កដមេវ ហិ បឋមំ អាបជ្ជតិ, តស្មា មូគស្ស បព្ពជ្ជាបរិយោសានស្សេវ អភាវតោ ឥមស្ស ទុក្កដស្ស ឱកាសោ ច ន សព្ពកាលំ សម្ភវេយ្យ, ឧបសម្បទាវសេន បន អត្ថេ គហិតេ សម្ភវតិ កម្មនិព្ពត្តិតោ. តេនេវ បាឡិយំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បណ្ឌកោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ, យោ ឧបសម្បាទេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ទុក្កដំ ន បញ្ញត្តំ. អបញ្ញត្តត្តា បុព្ពបយោគទុក្កដមេវ ចេត្ថ សម្ភវតិ, នេតរំ. ឯត្តាវតា សិទ្ធមេតំ បព្ពជ្ជាភិលាបេន ឧបសម្បទាវ តត្ថ អធិប្បេតា, ន បព្ពជ្ជាតិ. ឯត្ថាហ សាមណេរបព្ពជ្ជា ន កាយបយោគតោ ហោតីតិ កថំ បញ្ញាយតីតិ? វុច្ចតេ – កាយេន វិញ្ញាបេតីតិអាទិត្តិកា ទស្សនតោតិ អាគតោ.

‘‘គោត្តេនបិ អនុស្សាវេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១២២) វចនតោ យេន វោហារេន វោហរតិ, តេន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ, តស្មា ‘‘កោ នាមោ តេ ឧបជ្ឈាយោ’’តិ បុដ្ឋេនបិ គោត្តមេវ នាមំ កត្វា វត្តព្ពន្តិ សិទ្ធំ ហោតិ, តស្មា ចតុព្ពិធេសុ នាមេសុ យេន កេនចិ នាមេន អនុស្សាវនា កាតព្ពាតិ វទន្តិ. ឯកស្ស ពហូនិ នាមានិ ហោន្តិ, តត្ថ ឯកំ នាមំ ញត្តិយា, ឯកំ អនុស្សាវនាយ កាតុំ ន វដ្ដតិ, អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច អភិន្នាហិ អនុស្សាវនាហិ ភវិតព្ពន្តិ. កិញ្ចាបិ ‘‘ឥត្ថន្នាមោ ឥត្ថន្នាមស្ស អាយស្មតោ’’តិ បាឡិយំ ‘‘អាយស្មតោ’’តិ បទំ បច្ឆា វុត្តំ, កម្មវាចាបាឡិយំ បន ‘‘អយំ ពុទ្ធរក្ខិតោ អាយស្មតោ ធម្មរក្ខិតស្សា’’តិ បឋមំ លិខន្តិ, តំ ឧប្បដិបាដិយា វុត្តន្តិ ន បច្ចេតព្ពំ. បាឡិយញ្ហិ ‘‘ឥត្ថន្នាមោ ឥត្ថន្នាមស្សា’’តិ អត្ថមត្តំ ទស្សិតំ, តស្មា បាឡិយំ អវុត្តោបិ ‘‘អយំ ពុទ្ធរក្ខិតោ អាយស្មតោ ធម្មរក្ខិតស្សា’’តិ កម្មវាចាបាឡិយំ បយោគោ ទស្សិតោ. ‘‘ន មេ ទិដ្ឋោ ឥតោ បុព្ពេ ឥច្ចាយស្មា សារិបុត្តោ’’តិ ច ‘‘អាយស្មា សារិបុត្តោ អត្ថកុសលោ’’តិ ច បឋមំ ‘‘អាយស្មា’’តិ បយោគស្ស ទស្សនតោតិ វទន្តិ. កត្ថចិ ‘‘អាយស្មតោ ពុទ្ធរក្ខិតស្សា’’តិ វត្វា កត្ថចិ កេវលំ ‘‘ពុទ្ធរក្ខិតស្សា’’តិ សាវេតិ, សាវនំ ហាបេតីតិ ន វុច្ចតិ នាមស្ស អហាបិតត្តាតិ ឯកេ. សចេ កត្ថចិ ‘‘អាយស្មតោ ពុទ្ធរក្ខិតស្សា’’តិ វត្វា កត្ថចិ ‘‘ពុទ្ធរក្ខិតស្សាយស្មតោ’’តិ សាវេតិ, បាឋានុរូបត្តា ខេត្តមេវ ឱតិណ្ណន្តិបិ ឯកេ. ព្យញ្ជនភេទប្បសង្គតោ អនុស្សាវនានំ តំ ន វដ្ដតីតិ វទន្តិ. សចេ បន សព្ពដ្ឋានេបិ ឯកេនេវ បការេន វទតិ, វដ្ដតិ.

ឯកានុស្សាវនេតិ ឯត្ថ ឯកតោ អនុស្សាវនំ ឯតេសន្តិ ឯកានុស្សាវនាតិ អសមានាធិករណវិសយោ ពាហិរត្ថសមាសោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ទ្វេ ឯកតោ អនុស្សាវនេ’’តិ. តត្ថ ឯកតោតិ ឯកក្ខណេតិ អត្ថោ, វិភត្តិអលោបេន ចាយំ និទ្ទេសោ. បុរិមនយេនេវ ឯកតោ អនុស្សាវនេ កាតុន្តិ ‘‘ឯកេន ឯកស្ស, អញ្ញេន ឥតរស្សា’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន ទ្វីហិ វា តីហិ វា អាចរិយេហិ ឯកេន វា ឯកតោ អនុស្សាវនេ កាតុំ. វជ្ជាវជ្ជំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ ឧបជ្ឈាតិ ឥមិនា ឧបជ្ឈាយសទ្ទសមានត្ថោ ឧបជ្ឈាសទ្ទោបីតិ អត្ថំ ទស្សេតីតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១២៣).

គោត្តេនាបីតិ ‘‘អាយស្មតោ បិប្បលិស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិ ឯវំ នាមំ អវត្វា គោត្តនាមេនបីតិ អត្ថោ, តេន ‘‘កោ នាមោ តេ ឧបជ្ឈាយោ’’តិ បុដ្ឋេន គោត្តនាមេន ‘‘អាយស្មា កស្សបោ’’តិ វត្តព្ពន្តិ សិទ្ធំ ហោតិ. តស្មា អញ្ញម្បិ យំ កិញ្ចិ តស្ស នាមំ បសិទ្ធំ, តស្មិំ វា ខណេ សុខគ្គហណត្ថំ នាមំ បញ្ញាបិតំ, តំ សព្ពំ គហេត្វាបិ អនុស្សាវនា កាតព្ពា. យថា ឧបជ្ឈាយស្ស, ឯវំ ឧបសម្បទាបេក្ខស្សាបិ គោត្តាទិនាមេន តង្ខណិកនាមេន ច អនុស្សាវនំ កាតុំ វដ្ដតិ, តស្មិម្បិ ខណេ ‘‘អយំ តិស្សោ’’តិ វា ‘‘នាគោ’’តិ វា នាមំ ករោន្តេហិ អនុសាសកសម្មុតិតោ បឋមមេវ កាតព្ពំ. ឯវំ អកត្វាបិ អន្តរាយិកធម្មានុសាសនបុច្ឆនកាលេសុ ‘‘កិន្នាមោសិ, អហំ ភន្តេ នាគោ នាម, កោ នាមោ តេ ឧបជ្ឈាយោ, ឧបជ្ឈាយោ មេ ភន្តេ តិស្សោ នាមា’’តិអាទិនា វិញ្ញាបេន្តេន ឧភិន្នម្បិ ចិត្តេ ‘‘មមេតំ នាម’’ន្តិ យថា សញ្ញំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ វិញ្ញាបេតព្ពំ. សចេ បន តស្មិំ ខណេ បកតិនាមេន វត្វា បច្ឆា ‘‘តិស្សោ នាមា’’តិ អបុព្ពនាមេន អនុស្សាវេតិ, ន វដ្ដតិ.

តត្ថ ច កិញ្ចាបិ ឧបជ្ឈាយស្សេវ នាមំ អគ្គហេត្វា យេន កេនចិ នាមេន ‘‘តិស្សស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិអាទិនាបិ បុគ្គលេ បរាមដ្ឋេ កម្មំ សុកតមេវ ហោតិ អនុបជ្ឈាយកាទីនំ ឧបសម្បទាកម្មំ វិយ ឧបជ្ឈាយស្ស អភាវេបិ អភព្ពត្តេបិ កម្មវាចាយ បុគ្គលេ បរាមដ្ឋេ កម្មស្ស សិជ្ឈនតោ. ឧបសម្បទាបេក្ខស្ស បន យថាសកំ នាមំ វិនា អញ្ញេន នាមេន អនុស្សាវិតេ កម្មំ កុប្បតិ, សោ អនុបសម្បន្នោវ ហោតិ. តត្ថ ឋិតោ អញ្ញោ អនុបសម្បន្នោ វិយ គហិតនាមស្ស វត្ថុបុគ្គលស្ស តត្ថ អភាវា, ឯតស្ស ច នាមស្ស អនុស្សាវនាយ អវុត្តត្តា. តស្មា ឧបសម្បទាបេក្ខស្ស បកតិនាមំ បរិវត្តេត្វា អបុព្ពេន នាគាទិនាមេន អនុស្សាវិតុកាមេន បដិកច្ចេវ ‘‘ត្វំ នាគោ’’តិអាទិនា វិញ្ញាបេត្វា អនុសាសនអន្តរាយិកធម្មាបុច្ឆនក្ខណេសុបិ តស្ស ច សង្ឃស្ស ច យថា បាកដំ ហោតិ, តថា បកាសេត្វាវ នាគាទិនាមេន អនុស្សាវេតព្ពំ. ឯកស្ស ពហូនិ នាមានិ ហោន្តិ, តេសុ ឯកំ គហេតុំ វដ្ដតិ.

យំ បន ឧបសម្បទាបេក្ខឧបជ្ឈាយានំ ឯកត្ថ គហិតំ នាមំ តទេវ ញត្តិយា, សព្ពត្ថ អនុស្សាវនាសុ ច គហេតព្ពំ. គហិតតោ ហិ អញ្ញស្មិំ គហិតេ ព្យញ្ជនំ ភិន្នំ នាម ហោតិ, កម្មំ វិបជ្ជតិ. អត្ថតោ ហិ ព្យញ្ជនតោ ច អភិន្នា ឯវ ញត្តិ អនុស្សាវនា ច វដ្ដន្តិ. ឧបជ្ឈាយនាមស្ស បន បុរតោ ‘‘អាយស្មតោ តិស្សស្សា’’តិអាទិនា អាយស្មន្តបទំ សព្ពត្ថ យោជេត្វាបិ អនុស្សាវេតិ. តថា អយោជិតេបិ ទោសោ នត្ថិ.

បាឡិយំ (មហាវ. ១២៦) បន កិញ្ចាបិ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស អាយស្មតោ’’តិ បច្ឆតោ ‘‘អាយស្មតោ’’តិ បទំ វុត្តំ, តថាបិ ‘‘អាយស្មា សារិបុត្តោ អត្ថកុសលោ’’តិអាទិនា នាមស្ស បុរតោ ‘អាយស្មន្តបទ’យោគស្ស ទស្សនតោ បុរតោវ បយោគោ យុត្តតរោ, តញ្ច ឯកត្ថ យោជេត្វា អញ្ញត្ថ អយោជិតេបិ ឯកត្ថ បុរតោ យោជេត្វា អញ្ញត្ថ បច្ឆតោ យោជនេបិ សាវនាយ ហាបនំ នាម ន ហោតិ នាមស្ស អហាបិតត្តា. តេនេវ បាឡិយម្បិ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស អាយស្មតោ’’តិ ឯកត្ថ យោជេត្វា ‘‘ឥត្ថន្នាមេន ឧបជ្ឈាយេនា’’តិអាទីសុ ‘‘អាយស្មតោ’’តិ ន យោជិតន្តិ វទន្តិ. តញ្ច កិញ្ចាបិ ឯវំ, តថាបិ សព្ពដ្ឋានេបិ ឯកេនេវ បការេន យោជេត្វា ឯវ វា អយោជេត្វា វា អនុស្សាវនំ បសត្ថតរន្តិ គហេតព្ពំ.

ឯកតោ សហេវ ឯកស្មិំ ខណេ អនុស្សាវនំ ឯតេសន្តិ ឯកានុស្សាវនា, ឧបសម្បទាបេក្ខា, ឯតេ ឯកានុស្សាវនេ កាតុំ. តេនាហ ‘‘ឯកតោអនុសាវនេ’’តិ. ឥទញ្ច ឯកំ បទំ វិភត្តិអលោបេន ទដ្ឋព្ពំ. ឯកេន វាតិ ទ្វិន្នម្បិ ឯកស្មិំ ខណេ ឯកាយ ឯវ កម្មវាចាយ អនុស្សាវនេ ឯកេន អាចរិយេនាតិ អត្ថោ. ‘‘អយំ ពុទ្ធរក្ខិតោ ច អយំ ធម្មរក្ខិតោ ច អាយស្មតោ សង្ឃរក្ខិតស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិអាទិនា នយេន ឯកេន អាចរិយេន ទ្វិន្នមេកស្មិំ ខណេ អនុស្សាវននយោ ទដ្ឋព្ពោ, ឥមិនាវ នយេន តិណ្ណម្បិ ឯកេន អាចរិយេន ឯកក្ខណេ អនុស្សាវនំ វេទិតព្ពំ.

បុរិមនយេនេវ ឯកតោ អនុស្សាវនេ កាតុន្តិ ‘‘ឯកេន ឯកស្ស, អញ្ញេន ឥតរស្សា’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន ទ្វិន្នំ ទ្វីហិ វា តិណ្ណំ តីហិ វា អាចរិយេហិ, ឯកេន វា អាចរិយេន តយោបិ ឯកតោអនុស្សាវនេ កាតុន្តិ អត្ថោ. ‘‘តញ្ច ខោ ឯកេន ឧបជ្ឈាយេន, ន ត្វេវ នានុបជ្ឈាយេនា’’តិ ឥទំ ឯកេន អាចរិយេន ទ្វីហិ វា តីហិ វា ឧបជ្ឈាយេហិ ទ្វេ វា តយោ វា ឧបសម្បទាបេក្ខេ ឯកក្ខណេ ឯកាយ អនុស្សាវនាយ ឯកានុស្សាវនេ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ បដិក្ខេបបទំ, ន បន នានាចរិយេហិ នានុបជ្ឈាយេហិ តយោ ឯកានុស្សាវនេ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘សចេ បន នានាចរិយា នានុបជ្ឈាយា…បេ… វដ្ដតី’’តិ. យញ្ចេត្ថ ‘‘តិស្សត្ថេរោ សុមនត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ, សុមនត្ថេរោ តិស្សត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិក’’ន្តិ ឯវំ ឧបជ្ឈាយេហិ អញ្ញមញ្ញំ សទ្ធិវិហារិកានំ អនុស្សាវនករណំ វុត្តំ, តំ ឧបលក្ខណមត្តំ. តស្មា សចេ តិស្សត្ថេរោ សុមនត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ, សុមនត្ថេរោ នន្ទត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ អនុស្សាវេតិ, អញ្ញមញ្ញញ្ច គណបូរកា ហោន្តិ, វដ្ដតិ ឯវ. សចេ បន ឧបជ្ឈាយោ សយមេវ អត្តនោ សទ្ធិវិហារិកំ អនុស្សាវេតិ, ឯត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, កម្មំ សុកតមេវ ហោតិ, អនុបជ្ឈាយកស្សបិ យេន កេនចិ អនុស្សាវិតេ ឧបសម្បទា ហោតិ, កិមង្គំ បន សឧបជ្ឈាយកស្ស ឧបជ្ឈាយេនេវ អនុស្សាវនេតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ នវដ្ដនបក្ខំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិមាហ.

ឧបជ្ឈាតិ ឧបជ្ឈាយសទ្ទសមានត្ថោ អាការន្តោ ឧបជ្ឈាសទ្ទោតិ ទស្សេតិ. ឧបជ្ឈាយ-សទ្ទោ ឯវ វា ឧបជ្ឈា, ឧបយោគបច្ចត្តវចនេសុ យ-ការ លោបំ កត្វា ឯវំ វុត្តោ ករណវចនាទីសុ ឧបជ្ឈាសទ្ទស្ស បយោគាភាវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បាឡិយំ អត្តនាវ អត្តានំ សម្មន្និតព្ពន្តិ អត្តនាវ កត្តុភូតេន ករណភូតេន អត្តានមេវ កម្មភូតំ បតិ សម្មន្ននកិច្ចំ កាតព្ពំ, អត្តានន្តិ វា បច្ចត្តេ ឧបយោគវចនំ, អត្តនាវ អត្តា សម្មន្និតព្ពោតិ អត្ថោ. ន កេវលញ្ច ឯត្ថេវ, អញ្ញត្រាបិ តេរសសម្មុតិអាទីសុ ឥមិនាវ លក្ខណេន អត្តនាវ អត្តា សម្មន្និតព្ពោវ. អបិច សយំ កម្មារហត្តា អត្តានំ មុញ្ចិត្វា ចតុវគ្គាទិកោ គណោ សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពោ.

សច្ចកាលោតិ ‘‘និគូហិស្សាមី’’តិ វញ្ចនំ បហាយ សច្ចស្សេវ តេ ឥច្ឆិតព្ពកាលោ. ភូតកាលោតិ វញ្ចនាយ អភាវេបិ មនុស្សត្តាទិវត្ថុនោ ភូតតាយ អវស្សំ ឥច្ឆិតព្ពកាលោ, ឥតរថា កម្មកោបាទិអន្តរាយោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. មង្កូតិ អធោមុខោ. ឧទ្ធរតូតិ អនុបសម្បន្នភាវតោ ឧបសម្បត្តិយំ បតិដ្ឋបេតូតិ អត្ថោ.

សព្ពកម្មវាចាសុ អត្ថកោសល្លត្ថំ បនេត្ថ ឧបសម្បទកម្មវាចាយ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – សុណាតូតិ សវនាណត្តិយំ បឋមបុរិសេកវចនំ. តញ្ច កិញ្ចាបិ យោ សោ សង្ឃោ សវនកិរិយាយំ និយោជីយតិ, តស្ស សម្មុខត្តា ‘‘សុណាហី’’តិ មជ្ឈិមបុរិសវចនេន វត្តព្ពំ, តថាបិ យស្មា សង្ឃសទ្ទសន្និធានេ បឋមបុរិសប្បយោគោវ សទ្ទវិទូហិ សមាចិណ្ណោ ភវន្តភគវន្តអាយស្មាទិសទ្ទសន្និធានេសុ វិយ ‘‘អធិវាសេតុ មេ ភវំ គោតមោ (បារា. ២២), ឯតស្ស សុគត កាលោ, យំ ភគវា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេយ្យ (បារា. ២១), បក្កមតាយស្មា (បារា. ៤៣៦), សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តោ’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១៦៨). តស្មា ឥធ បឋមបុរិសប្បយោគោ កតោ. អថ វា គារវវសេនេតំ វុត្តំ. គរុដ្ឋានិយេសុ ហិ គារវវសេន មជ្ឈិមបុរិសបយោគុប្បត្តិយម្បិ បឋមបុរិសប្បយោគំ បយុជ្ជន្តិ ‘‘ទេសេតុ សុគតោ ធម្ម’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៦៦; ម. និ. ២.៣៣៨; មហាវ. ៨) វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ បន ‘‘ភន្តេ អាវុសោតិ បទេ អបេក្ខិត្វា ឥធ បឋមបុរិសប្បយោគោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ ‘‘អាចរិយោ មេ, ភន្តេ, ហោហិ (មហាវ. ៧៧), ឥង្ឃាវុសោ ឧបាលិ, ឥមំ បព្ពជិតំ អនុយុញ្ជាហី’’តិអាទីសុ (បារា. ៥១៧) តប្បយោគេបិ មជ្ឈិមបុរិសប្បយោគស្សេវ ទស្សនតោ.

មេតិ យោ សាវេតិ, តស្ស អត្តនិទ្ទេសេ សាមិវចនំ. ភន្តេតិ អាលបនត្ថេ វុឌ្ឍេសុ សគារវវចនំ, ‘‘អាវុសោ’’តិ បទំ បន នវកេសុ. តទុភយម្បិ និបាតោ ‘‘តុម្ហេ ភន្តេ តុម្ហេ អាវុសោ’’តិ ពហូសុបិ សមានរូបត្តា. សង្ឃោតិ អវិសេសតោ ចតុវគ្គាទិកេ បកតត្តបុគ្គលសមូហេ វត្តតិ. ឥធ បន បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ បញ្ចវគ្គតោ បដ្ឋាយ, មជ្ឈិមេសុ ជនបទេសុ ទសវគ្គតោ បដ្ឋាយ សង្ឃោតិ គហេតព្ពោ. តត្រាយំ បិណ្ឌត្ថោ – ភន្តេ, សង្ឃោ មម វចនំ សុណាតូតិ. ឥទញ្ច នវកតរេន វត្តព្ពវចនំ. សចេ បន អនុស្សាវកោ សព្ពេហិ ភិក្ខូហិ វុឌ្ឍតរោ ហោតិ, ‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ សង្ឃោ’’តិ វត្តព្ពំ. សោបិ ចេ ‘‘ភន្តេ’’តិ វទេយ្យ, នវកតរោ វា ‘‘អាវុសោ’’តិ, កម្មកោបោ នត្ថិ. កេចិ បន ‘‘ឯកត្ថ ‘អាវុសោ’តិ វត្វា អញ្ញត្ថ ‘ភន្តេ’តិ វុត្តេបិ នត្ថិ ទោសោ ឧភយេនបិ អាលបនស្ស សិជ្ឈនតោ’’តិ វទន្តិ.

ឥទានិ យមត្ថំ ញាបេតុកាមោ ‘‘សុណាតូ’’តិ សង្ឃំ សវនេ និយោជេតិ, តំ ញាបេន្តោ ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អយន្តិ ឧបសម្បទាបេក្ខស្ស ហត្ថបាសេ សន្និហិតភាវទស្សនំ, តេន ច ហត្ថបាសេ ឋិតស្សេវ ឧបសម្បទា រុហតីតិ សិជ្ឈតិ ហត្ថបាសតោ ពហិ ឋិតស្ស ‘‘អយ’’ន្តិ ន វត្តព្ពតោ. តេនេវ អនុសាសកសម្មុតិយំ សោ ហត្ថបាសតោ ពហិ ឋិតត្តា ‘‘អយ’’ន្តិ ន វុត្តោ, តស្មា ឧបសម្បទាបេក្ខោ អនុបសម្បន្នោ ហត្ថបាសេ ឋបេតព្ពោ. អយំ ឥត្ថន្នាមោតិ អយំ-សទ្ទោ ច អវស្សំ បយុជ្ជិតព្ពោ, សោ ច ឥមស្មិំ បឋមនាមបយោគេ ឯវាតិ គហេតព្ពំ. ‘‘ឥត្ថន្នាមោ’’តិ ឥទំ អនិយមតោ តស្ស នាមទស្សនំ, ឧភយេនបិ អយំ ពុទ្ធរក្ខិតោតិអាទិនាមំ ទស្សេតិ. ‘‘ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិ ភិន្នាធិករណវិសយេ ពហុព្ពីហិសមាសោ, ឧបសម្បទំ មេ សង្ឃោ អបេក្ខមានោតិ អត្ថោ. តស្ស ច ឧបជ្ឈាយតំ សមង្គិភាវេន ទស្សេតុំ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស អាយស្មតោ’’តិ វុត្តំ. ឯតេន ‘‘អយំ ពុទ្ធរក្ខិតោ អាយស្មតោ ធម្មរក្ខិតស្ស សទ្ធិវិហារិកភូតោ ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិ ឯវមាទិនា នយេន នាមយោជនាយ សហ អត្ថោ ទស្សិតោ. ឯត្ថ ច ‘‘អាយស្មតោ’’តិ បទំ អវត្វាបិ ‘‘អយំ ពុទ្ធរក្ខិតោ ធម្មរក្ខិតស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. តេនេវ បាឡិយំ ‘‘ឥត្ថន្នាមេន ឧបជ្ឈាយេនា’’តិ ឯត្ថ ‘‘អាយស្មតោ’’តិ បទំ ន វុត្តំ. យញ្ចេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

ននុ ចេត្ថ ឧបជ្ឈាយោបិ ឧបសម្បទាបេក្ខោ វិយ ហត្ថបាសេ ឋិតោ ឯវ ឥច្ឆិតព្ពោ, អថ កស្មា ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមោ ឥមស្ស ឥត្ថន្នាមស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ’’តិ ឯវំ ឧបជ្ឈាយស្ស នាមបរាមសនេបិ ឥទំ-សទ្ទប្បយោគោ ន កតោតិ? នាយំ វិរោធោ ឧបជ្ឈាយស្ស អភាវេបិ កម្មកោបាភាវតោ. កេវលញ្ហិ កម្មនិព្ពត្តិយា សន្តបទវសេន អវិជ្ជមានស្សបិ ឧបជ្ឈាយស្ស នាមកិត្តនំ អនុបជ្ឈាយស្ស ឧបសម្បទាទីសុបិ ករីយតិ, តស្មា ឧបជ្ឈាយស្ស អសន្និហិតាយបិ តប្បរាមសនមត្តេនេវ កម្មសិទ្ធិតោ ‘‘ឥមស្សា’’តិ និទ្ទិសិតុំ ន វដ្ដតីតិ.

បរិសុទ្ធោ អន្តរាយិកេហិ ធម្មេហីតិ អភព្ពត្តាទិកេហិ ឧបសម្បទាយ អវត្ថុករេហិ ចេវ បញ្ចាពាធហត្ថច្ឆិន្នាទីហិ អាបត្តិករេហិ ច អន្តរាយិកសភាវេហិ បរិមុត្តោ. ឯវំ វុត្តេ ឯវ អាបត្តិមត្តករេហិ បញ្ចាពាធាទីហិ អបរិមុត្តស្សបិ ឧបសម្បទា រុហតិ, នាញ្ញថា. បរិបុណ្ណស្ស បត្តចីវរន្តិ បរិបុណ្ណមស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខស្ស បត្តចីវរំ. ឯវំ វុត្តេ ឯវ អបត្តចីវរស្សបិ ឧបសម្បទា រុហតិ, នាញ្ញថា. ឧបសម្បទំ យាចតីតិ ‘‘សង្ឃំ, ភន្តេ, ឧបសម្បទំ យាចាមី’’តិអាទិនា (មហាវ. ១២៦) យាចាបិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវំ តេន សង្ឃេ អយាចិតេបិ ‘‘ឥត្ថន្នាមោ សង្ឃំ ឧបសម្បទំ យាចតី’’តិ វុត្តេ ឯវ កម្មំ អវិបន្នំ ហោតិ, នាញ្ញថា. ឧបជ្ឈាយេនាតិ ឧបជ្ឈាយេន ករណភូតេន, ឥត្ថន្នាមំ ឧបជ្ឈាយំ កត្វា កម្មភូតំ ឧបសម្បទំ ទាតុំ និប្ផាទេតុំ កត្តុភូតំ សង្ឃំ យាចតីតិ អត្ថោ. យាចធាតុនោ បន ទ្វិកម្មកត្តា ‘‘សង្ឃំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ ទ្វេ កម្មបទានិ វុត្តានិ.

យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លន្តិ ឯត្ថ បត្តោ កាលោ ឥមស្ស កម្មស្សាតិ បត្តកាលំ, អបលោកនាទិចតុព្ពិធំ សង្ឃគណកម្មំ, តទេវ សកត្ថេ យ-បច្ចយេន ‘‘បត្តកល្ល’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន ញត្តិចតុត្ថឧបសម្បទាកម្មំ អធិប្បេតំ, តំ កាតុំ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ ជាតំ. យទីតិ អនុមតិគហណវសេន កម្មស្ស បត្តកល្លតំ ញាបេតិ, យោ ហិ កោចិ តត្ថ អបត្តកល្លតំ មញ្ញិស្សតិ, សោ វក្ខតិ. ឥមមេវ ហិ អត្ថំ សន្ធាយ អនុស្សាវនាសុ ‘‘យស្សាយស្មតោ ខមតិ…បេ… សោ ភាសេយ្យា’’តិ (មហាវ. ១២៧) វុត្តំ. តទេតំ បត្តកល្លំ វត្ថុសម្បទា, អន្តរាយិកេហិ ធម្មេហិ ចស្ស បរិសុទ្ធតា, សីមាសម្បទា, បរិសាសម្បទា, បុព្ពកិច្ចនិដ្ឋានន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ សង្គហិតំ.

តត្ថ វត្ថុសម្បទា នាម យថាវុត្តេហិ ឯកាទសអភព្ពបុគ្គលេហិ ចេវ អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នេហិ ច អញ្ញោ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ អនុបសម្បន្នភូតោ មនុស្សបុរិសោ. ឯតស្មិញ្ហិ បុគ្គលេ សតិ ឯវ ឥទំ សង្ឃស្ស ឧបសម្បទាកម្មំ បត្តកល្លំ នាម ហោតិ, នាសតិ, កតញ្ច កុប្បមេវ ហោតិ.

អន្តរាយិកេហិ ធម្មេហិ ចស្ស បរិសុទ្ធតា នាម យថាវុត្តស្សេវ ឧបសម្បទាវត្ថុភូតស្ស បុគ្គលស្ស យេ ឥមេ ភគវតា បដិក្ខិត្តា បញ្ចាពាធផុដ្ឋតាទយោ មាតាបិតូហិ អននុញ្ញាតតាបអយោសានា ចេវ ហត្ថច្ឆិន្នាទយោ ច ទោសធម្មា ការកសង្ឃស្ស អាបត្តាទិអន្តរាយហេតុតាយ ‘‘អន្តរាយិកា’’តិ វុច្ចន្តិ, តេហិ អន្តរាយិកេហិ ទោសធម្មេហិ បរិមុត្តតា, ឥមិស្សា ច សតិ ឯវ ឥទំ កម្មំ បត្តកល្លំ នាម ហោតិ, នាសតិ, កតំ បន កម្មំ សុកតមេវ ហោតិ ឋបេត្វា ឩនវីសតិវស្សំ បុគ្គលំ.

សីមាសម្បទា បន ឧបោសថក្ខន្ធកេ (មហាវ. ១៣៨ អាទយោ) វក្ខមាននយេន សព្ពទោសរហិតាយ ពទ្ធាពទ្ធវសេនេវ ទុវិធាយ សីមាយ វសេន វេទិតព្ពា. តាទិសាយ ហិ សីមាយ សតិ ឯវ ឥទំ កម្មំ បត្តកល្លំ នាម ហោតិ, នាសតិ, កតញ្ច កម្មំ វិបជ្ជតិ.

បរិសាសម្បទា បន យេ ឥមេ ឧបសម្បទាកម្មស្ស សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន កម្មប្បត្តា ទសហិ វា បញ្ចហិ វា អនូនាបារាជិកំ អនាបន្នា អនុក្ខិត្តា ច សមានសំវាសកា ភិក្ខូ, តេសំ ឯកសីមាយ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា ឋានំ, ឆន្ទារហានញ្ច ឆន្ទស្ស អានយនំ, សម្មុខីភូតានញ្ច អប្បដិកោសនំ, ឧបសម្បទាបេក្ខរហិតានំ ឧបោសថក្ខន្ធកេ បដិក្ខិត្តានំ គហដ្ឋាទិអនុបសម្បន្នានញ្ចេវ បារាជិកុក្ខិត្តកនានាសំវាសកភិក្ខុនីនញ្ច វជ្ជនីយបុគ្គលានំ សង្ឃស្ស ហត្ថបាសេ អភាវោ ចាតិ ឥមេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សង្គហិតា. ឯវរូបាយ ច បរិសាសម្បទាយ សតិ ឯវ ឥទំ បត្តកល្លំ នាម ហោតិ, នាសតិ. តត្ថ បុរិមានំ តិណ្ណំ អង្គានំ អញ្ញតរស្សបិ អភាវេ កតំ កម្មំ វិបជ្ជតិ, ន បច្ឆិមស្ស.

បុព្ពកិច្ចនិដ្ឋានំ នាម យានិមានិ ‘‘បឋមំ ឧបជ្ឈំ គាហាបេតព្ពោ’’តិអាទិនា បាឡិយំ (មហាវ. ១២៦) វុត្តានិ ‘‘ឧបជ្ឈាគាហាបនំ, បត្តចីវរាចិក្ខណំ, តតោ តំ ហត្ថបាសតោ ពហិ បេសេត្វា អនុសាសកសម្មុតិកម្មករណំ, សម្មតេន ច គន្ត្វា អនុសាសនំ, តេន ច បឋមតរំ អាគន្ត្វា សង្ឃស្ស ញត្តិំ ញាបេត្វា ឧបសម្បទាបេក្ខំ ‘អាគច្ឆាហី’តិ ហត្ថបាសេ ឯវ អព្ភានំ, តេន ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទាបេត្វា ឧបសម្បទាយាចាបនំ, តតោ អន្តរាយិកធម្មបុច្ឆកសម្មុតិកម្មករណំ, សម្មតេន ច បុច្ឆន’’ន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ បុព្ពកិច្ចានិ, តេសំ សព្ពេសំ យាថាវតោ ករណេន និដ្ឋានំ. ឯតស្មិញ្ច បុព្ពកិច្ចនិដ្ឋាបនេ សតិ ឯវ ឥទំ សង្ឃស្ស ឧបសម្បទាកម្មំ បត្តកល្លំ នាម ហោតិ, នាសតិ. ឯតេសុ បន បុព្ពកម្មេសុ អកតេសុបិ កតំ កម្មំ យថាវុត្តេសុ វត្ថុសម្បត្តិអាទីសុ វិជ្ជមានេសុ អកុប្បមេវ ហោតិ. តទេវមេត្ថ បត្តកល្លំ ឥមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមិនាវ នយេន ហេដ្ឋា វុត្តេសុ, វក្ខមានេសុ ច សព្ពេសុ កម្មេសុ បត្តកល្លតា យថារហំ យោជេត្វា ញាតព្ពា.

ឥត្ថន្នាមំ ឧបសម្បាទេយ្យាតិ ឧបសម្បទានិប្ផាទនេន តំសមង្គិំ ករេយ្យ ករោតូតិ បត្ថនាយំ, វិធិម្ហិ វា ឥទំ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ហិ ‘‘ទេវទត្តំ សុខាបេយ្យា’’តិ វុត្តេ សុខមស្ស និប្ផាទេត្វា តំ សុខសមង្គិនំ ករេយ្យាតិ អត្ថោ ហោតិ, ឯវមិធាបិ ឧបសម្បទមស្ស និប្ផាទេត្វា តំ ឧបសម្បទាសមង្គិនំ ករេយ្យាតិ អត្ថោ. បយោជកព្យាបារេ ចេតំ. យថា សុខយន្តំ កិញ្ចិ សុទ្ធកត្តារំ កោចិ ហេតុកត្តា សុខហេតុនិប្ផាទនេន សុខាបេយ្យាតិ វុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ ឧបសម្បជ្ជន្តំ សុទ្ធកត្តារំ បុគ្គលំ ហេតុកត្តុភូតោ សង្ឃោ ឧបសម្បទាហេតុនិប្ផាទនេន ឧបសម្បាទេយ្យាតិ វុត្តោ. ឯតេន ច សុខំ វិយ សុខទាយកេន សង្ឃេន បុគ្គលស្ស ទីយមានា តថាបវត្តបរមត្ថធម្មេ ឧបាទាយ អរិយជនបញ្ញត្តា ឧបសម្បទា នាម សម្មុតិសច្ចតា អត្ថីតិ សមត្ថិតំ ហោតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥត្ថន្នាមោ សង្ឃំ ឧបសម្បទំ យាចតី’’តិ (មហាវ. ១២៧) វុត្តត្តា បរិវាសាទីសុ វិយ យាចនានុគុណំ ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ឧបសម្បទំ ទទេយ្យា’’តិ អវត្វា ‘‘ឥត្ថន្នាមំ ឧបសម្បាទេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា ឥទំ ឧបសម្បទាកម្មំ ទានេ អសង្គហេត្វា កម្មលក្ខណេ ឯវ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមិនា នយេន ‘‘ឥត្ថន្នាមំ ឧបសម្បាទេតិ, ឧបសម្បន្នោ សង្ឃេនា’’តិ ឯត្ថាបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កេវលញ្ហិ តត្ថ វត្តមានកាលអតីតកាលវសេន, ឥធ បន អនាមដ្ឋកាលវសេនាតិ ឯត្តកមេវ វិសេសោ.

ឯសា ញត្តីតិ ‘‘សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ’’តិ វុត្តញាបនា ឯសា. ឥទញ្ច អនុស្សាវនានម្បិ សព្ភាវសូចនត្ថំ វុច្ចតិ. អវស្សញ្ចេតំ វត្តព្ពមេវ. ញត្តិកម្មេ ឯវ តំ ន វត្តព្ពំ. តត្ថ បន យ្យ-ការេ វុត្តមត្តេ ឯវ ញត្តិកម្មំ និដ្ឋិតំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ខមតីតិ រុច្ចតិ. ឧបសម្បទាតិ សង្ឃេន ទីយមានា និប្ផាទិយមានា ឧបសម្បទា, យស្ស ខមតិ, សោ តុណ្ហស្សាតិ យោជនា. តុណ្ហីតិ ច អកថនត្ថេ និបាតោ, អកថនកោ អស្ស ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ខមតិ សង្ឃស្ស ឥត្ថន្នាមស្ស ឧបសម្បទាតិ បកតេន សម្ពន្ធោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘តស្មា តុណ្ហី’’តិ. តត្ថ ‘‘អាសី’’តិ សេសោ. យស្មា ‘‘យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យា’’តិ តិក្ខត្តុំ វុច្ចមានោបិ សង្ឃោ តុណ្ហី និរវោ អហោសិ, តស្មា ខមតិ សង្ឃស្សាតិ អត្ថោ. ឯវន្តិ ឥមិនា បការេន. តុណ្ហីភាវេនេវេតំ សង្ឃស្ស រុច្ចនភាវំ ធារយាមិ, ពុជ្ឈាមិ ជានាមីតិ អត្ថោ. ឥតិ-សទ្ទោ បរិសមាបនត្ថេ កតោ, សោ ច កម្មវាចាយ អនង្គំ, តស្មា អនុស្សាវកេន ‘‘ធារយាមី’’តិ ឯត្ថ មិ-ការបរិយោសានមេវ វត្វា និដ្ឋបេតព្ពំ, ឥតិ-សទ្ទោ ន បយុជ្ជិតព្ពោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមិនា នយេន សព្ពកម្មវាចានមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯកបោរិសា វាតិអាទិ សត្តានំ សរីរឆាយំ បាទេហិ មិនិត្វា ជាននប្បការទស្សនំ. ឆសត្តបទបរិមិតា ហិ ឆាយា ‘‘បោរិសា’’តិ វុច្ចតិ, ឥទញ្ច ឧតុប្បមាណាចិក្ខណាទិ ច អាគន្តុកេហិ សទ្ធិំ វីមំសិត្វា វុឌ្ឍនវភាវំ ញត្វា វន្ទនវន្ទាបនាទិករណត្ថំ វុត្តំ. ឯតិ អាគច្ឆតិ, គច្ឆតិ ចាតិ ឧតុ, សោវ បមីយតេ អនេន សំវច្ឆរន្តិ បមាណន្តិ អាហ ‘‘ឧតុយេវ ឧតុប្បមាណ’’ន្តិ. អបរិបុណ្ណាតិ ឧបសម្បទាទិវសេន អបរិបុណ្ណា. យទិ ឧតុវេមជ្ឈេ ឧបសម្បាទិតោ, តទា តស្មិំ ឧតុម្ហិ អវសិដ្ឋទិវសាចិក្ខណំ ទិវសភាគាចិក្ខណន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘យត្តកេហិ ទិវសេហិ យស្ស យោ ឧតុ អបរិបុណ្ណោ, តេ ទិវសេ’’តិ. តត្ថ យស្ស តង្ខណំ លទ្ធូបសម្បទស្ស បុគ្គលស្ស សម្ពន្ធី យោ ឧតុ យត្តកេហិ ទិវសេហិ អបរិបុណ្ណោ, តេ ទិវសេតិ យោជនា.

ឆាយាទិកមេវ សព្ពំ សង្គហេត្វា គាយិតព្ពតោ កថេតព្ពតោ សង្គីតីតិ អាហ ‘‘ឥទមេវា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯកតោ កត្វា អាចិក្ខិតព្ពំ. ត្វំ កិំ លភសីតិ ត្វំ ឧបសម្បាទនកាលេ កតរវស្សំ, កតរឧតុញ្ច លភសិ, កតរស្មិំ តេ ឧបសម្បទា លទ្ធាតិ អត្ថោ. វស្សន្តិ វស្សានឧតុ, ឥទញ្ច សំវច្ឆរាចិក្ខណំ វិនា វុត្តម្បិ ន វិញ្ញាយតីតិ ឥមិនា ឧតុអាចិក្ខណេនេវ សាសនវស្សេសុ វា កលិយុគវស្សាទីសុ វា សហស្សិមេ វា សតិមេ វា អសុកឧតុំ លភាមីតិ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឆាយាតិ ឥទំ បាឡិយំ អាគតបដិបាដិំ សន្ធាយ វុត្តំ, វត្តព្ពកម្មតោ បន កលិយុគវស្សាទីសុ សព្ពទេសបសិទ្ធេសុ អសុកវស្សេ អសុកឧតុម្ហិ អសុកមាសេ អសុកកណ្ហេ វា សុក្កេ វា បក្ខេ អសុកេ តិថិវារវិសេសយុត្តេ បុព្ពណ្ហាទិទិវសភាគេ ឯត្តកេ ឆាយាបមាណេ, នាឌិកាបមាណេ វា មយា ឧបសម្បទា លទ្ធាតិ វទេយ្យាសីតិ ឯវំ អាចិក្ខិតព្ពំ. ឥទំ សុដ្ឋុ ឧគ្គហេត្វា អាគន្តុកេហិ វុឌ្ឍបដិបាដិំ ញត្វា បដិបជ្ជាហីតិ វត្តព្ពំ. ឥតិ ឯត្តកោ កថាមគ្គោ វិមតិវិនោទនិយំ អាគតោ. វជិរពុទ្ធិដីកានយោ បន ឯកច្ចោ ឥធេវ សង្គហំ គតោ, ឯកច្ចោ អសន្និដ្ឋានវិនិច្ឆយត្តា សំសយហេតុកោ ហោតិ, តស្មា ឥធ ន គហិតោតិ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

ឧបសម្បទាវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ.