៤. សមថក្ខន្ធកោ

សតិវិនយកថាទិវណ្ណនា

១៩៥. សមថក្ខន្ធកេ ខីណាសវស្ស វិបុលសតិំ និស្សាយ ទាតព្ពោ វិនយោ ចោទនាទិអសារុប្បានំ វិនយនុបាយោ សតិវិនយោ.

១៩៦. ចិត្តវិបរិយាសកតោតិ កតចិត្តវិបរិយាសោ. គគ្គំ ភិក្ខុំ…បេ… ចោទេន្តីតិ ឯត្ថ បន ឧម្មត្តកស្ស ឥទំ ឧម្មត្តកំ, អជ្ឈាចិណ្ណំ. តទេវ ចិត្តវិបរិយាសេន កតន្តិ ចិត្តវិបរិយាសកតំ. តេន ឧម្មត្តកេន ចិត្តវិបរិយាសកតេន អជ្ឈាចិណ្ណេន អនាចារេន អាបន្នាយ អាបត្តិយា គគ្គំ ភិក្ខុំ ចោទេន្តីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. បឋមំ មូឡ្ហោ ហុត្វា បច្ឆា អមូឡ្ហភាវំ ឧបគតស្ស ទាតព្ពោ វិនយោ អមូឡ្ហវិនយោ.

២០២. ធម្មវាទីនំ យេភុយ្យភាវសម្បាទិកា កិរិយា យេភុយ្យសិកាតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ស-ការាគមសហិតោ ឥក-បច្ចយន្តោយំ សទ្ទោតិ ទស្សេតុំ អាហ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ យស្សា កិរិយាយាតិ គូឡ្ហកវិវដ្ដកាទិនា សលាកគ្គាហាបកកិរិយាយ. យេភុយ្យភាវំ និស្សិតសមថកិរិយា យេភុយ្យសិកាតិ ឯវំ យេភុយ្យសិកាសទ្ទស្ស អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឯវញ្ហិ អយំ អធិករណសមថោ នាម ហោតិ. យថាវុត្តសលាកគ្គាហេន ហិ ធម្មវាទីនំ យេភុយ្យភាវេ សិទ្ធេ បច្ឆា តំ យេភុយ្យភាវំ និស្សាយេវ អធិករណវូបសមោ ហោតិ, ន ធម្មវាទីនំ ពហុតរភាវសាធកកិរិយាមត្តេន.

២០៧. ‘‘សេសមេត្ថ តជ្ជនីយាទីសុ វុត្តនយមេវា’’តិ ឯតេន តជ្ជនីយាទិសត្តកម្មានិ វិយ ឥទម្បិ តស្សបាបិយសិកាកម្មំ អសុចិភាវាទិទោសយុត្តស្ស, សង្ឃស្ស ច វិនិច្ឆយេ អតិដ្ឋមានស្ស កត្តព្ពំ វិសុំ ឯកំ និគ្គហកម្មន្តិ ទស្សេតិ. ឯតស្មិញ្ហិ និគ្គហកម្មេ កតេ សោ បុគ្គលោ ‘‘អហំ សុទ្ធោ’’តិ អត្តនោ សុទ្ធិយា សាធនត្ថំ សង្ឃមជ្ឈំ ឱតរិតុំ, សង្ឃោ ចស្ស វិនិច្ឆយំ ទាតុំ ន លភតិ, តំ កម្មករណមត្តេនេវ ច តំ អធិករណំ វូបសន្តំ ហោតិ.

កថំ បនេតំ កម្មំ បដិប្បស្សម្ភតីតិ? កេចិ បនេត្ថ ‘‘សោ តថា និគ្គហិតោ និគ្គហិតោវ ហោតិ, ឱសារណំ ន លភតិ. តេនេវ បាឡិយំ ឱសារណា ន វុត្តា’’តិ វទន្តិ. អញ្ញេ បន ‘‘បាឡិយំ ន ឧបសម្បាទេតព្ពន្តិអាទិនា សម្មាវត្តនស្ស វុត្តត្តា សម្មាវត្តិត្វា លជ្ជិធម្មេ ឱក្កន្តស្ស ឱសារណា អវុត្តាបិ តជ្ជនីយាទីសុ វិយ នយតោ កម្មវាចំ យោជេត្វា ឱសារណា កាតព្ពា ឯវា’’តិ វទន្តិ, ឥទំ យុត្តំ. តេនេវ អដ្ឋកថាយំ វក្ខតិ ‘‘សចេ សីលវា ភវិស្សតិ, វត្តំ បរិបូរេត្វា បដិប្បស្សទ្ធិំ លភិស្សតិ. នោ ចេ, តថានាសិតកោវ ភវិស្សតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៣៨). តស្សបាបិយសិកាកម្មន្តិ ច អលុត្តសមាសោយេវ. តេនាហ ‘‘ឥទំ ហី’’តិ អាទិ.

សតិវិនយកថាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អធិករណកថាវណ្ណនា

២១៥. វិរូបតោ វិបរិណាមដ្ឋេន ចិត្តំ ទុក្ខំ វិបច្ចតីតិ អាហ ‘‘ចិត្តទុក្ខត្ថំ វោហារោ’’តិអាទិ. ឧបវទនាតិ ចោទនា. តត្ថេវាតិ អនុវទនេ.

អាទិតោ បដ្ឋាយ ច តស្ស តស្ស កម្មស្ស វិញ្ញាតត្តាតិ វិត្ថារតោ អាគតកម្មវគ្គស្ស អាទិតោ បដ្ឋាយ វណ្ណនាមុខេន វិញ្ញាតត្តា វិនិច្ឆយោ ភវិស្សតីតិ យោជនា.

២១៦. បាឡិយំ អជ្ឈត្តំ វាតិ អត្តនិ វា អត្តនោ បរិសាយ វា. ពហិទ្ធា វាតិ បរស្មិំ វា បរស្ស បរិសាយ វា. អនវស្សវាយាតិ អនុប្បាទាយ.

២២០. ‘‘វិវាទាធិករណំ កុសលំ អកុសលំ អព្យាកត’’ន្តិ ឥទំ បុច្ឆាវចនំ. វិវាទាធិករណំ សិយា កុសលន្តិអាទិ វិសជ្ជនំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

២២២. សម្មុតិសភាវាយបិ អាបត្តិយា ការណូបចារេន អកុសលាព្យាកតភាវេន វុច្ចមានេ កុសលស្សាបិ អាបត្តិការណត្តា តទុបចារេន ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា កុសល’’ន្តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, តថា អវត្វា ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ ឯវំវចនស្ស ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ សន្ធាយភាសិតវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ចាយមធិប្បាយោ – យទិ ហិ អាបត្តិ នាម បរមត្ថធម្មសភាវា ភវេយ្យ, តទា ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសល’’ន្តិអាទិវចនំ យុជ្ជេយ្យ. យស្មា ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទដ្ឋកថាទីសុ ទស្សិតទោសប្បសង្គតោ បរមត្ថសភអាវតា ន យុត្តា, ឯកន្តសម្មុតិសភាវា ឯវ សា ហោតិ, តស្មា ‘‘សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកត’’ន្តិបិ និប្បរិយាយតោ ន វត្តព្ពា. យទិ បន អកុសលអព្យាកតធម្មសមុដ្ឋិតត្តមេវ ឧបាទាយ បរិយាយតោ ‘‘សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកត’’ន្តិ វុត្តំ. តទា កុសលធម្មសមឧដ្ឋិតត្តម្បិ ឧបាទាយ បរិយាយតោ ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា កុសល’’ន្តិបិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ. យតោ ចេតំ វចនំ អាបត្តិយា អកុសលាព្យាកតូបចារារហត្តស្ស កុសលូបចារានារហត្តស្ស វិសុំ ការណសព្ភាវំ សន្ធាយ ភាសិតំ, តស្មា យំ តំ ការណវិសេសំ សន្ធាយ ឥទំ ភាសិតំ, តស្ស វសេនេវេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥទានិ បន យោ អង្គប្បហោនកចិត្តមេវ សន្ធាយ អាបត្តិយា អកុសលាទិភាវោ វុត្តោ, នាញ្ញំ វិសេសការណំ សន្ធាយាតិ គណ្ហេយ្យ, តស្ស គាហេ ទោសំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មិំ ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បថវីខណនាទិកេតិ បថវីខណនាទិនិមិត្តេ បណ្ណត្តិវជ្ជេ. អាបត្តាធិករណេ កុសលចិត្តំ អង្គន្តិ បណ្ណត្តិំ អជានិត្វា កុសលចិត្តេន ចេតិយង្គណាទីសុ ភូមិសោធនាទិវសេន បថវីភូតគាមវិកោបនាទិកាលេ កុសលចិត្តំ ការណំ ហោតិ. តស្មិំ សតីតិ តស្មិំ អាបត្តាធិករណេ វិជ្ជមានេ កុសលចិត្តសមុដ្ឋិតត្តេន កុសលវោហារារហាយ អាបត្តិយា វិជ្ជមានាយាតិ អធិប្បាយោ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.២២២) បន ‘‘តស្មិំ សតី’’តិ ឥមស្ស ‘‘តស្មិំ កុសលចិត្តេ អាបត្តិភាវេន គហិតេ’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, តំ ន យុជ្ជតិ ‘‘យស្មិ’’ន្តិ យ-សទ្ទេន បរាមដ្ឋស្សេវ អាបត្តាធិករណស្ស ‘‘តស្មិ’’ន្តិ បរាមសិតព្ពតោ.

ន សក្កា វត្តុន្តិ យទិ សម្មុតិសភាវាយបិ អាបត្តិយា អកុសលាទិសមុដ្ឋិតត្តេន អកុសលាទិវោហារោ ករីយតិ, តទា កុសលវោហារោបិ កត្តព្ពោតិ ‘‘នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ ន សក្កា វត្តុំ, អញ្ញថា អកុសលាទិភាវោបិស្ស បដិក្ខិបិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. តស្មាតិ យស្មា កុសលាទីនំ តិណ្ណំ សមានេបិ អាបត្តិយា អង្គប្បហោនកត្តេ កុសលវោហារោវ អាបត្តិយា បដិក្ខិត្តោ, ន អកុសលាទិវោហារោ, តស្មា នយិទំ អង្គប្បហោនកំ ចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកតំ, នត្ថិ អាបត្តាធិករណំ កុសល’’ន្តិ ឥទំ អាបត្តិយា សមុដ្ឋាបកត្តេន អង្គប្បហោនកំ ការណភូតំ ចិត្តមត្តំ សន្ធាយ ន វុត្តំ, អញ្ញថា ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា កុសល’’ន្តិបិ វត្តព្ពតោតិ អធិប្បាយោ. ឯតេន អាបត្តិយា អកុសលាទិភាវោបិ កេនចិ និមិត្តេន បរិយាយតោវ វុត្តោ, ន បរមត្ថតោតិ ទស្សេតិ. យថាហ ‘‘យំ កុសលចិត្តេន អាបជ្ជតិ, តំ កុសលំ, ឥតរេហិ ឥតរ’’ន្តិ.

ឥទំ បនាតិអាទីសុ អយំ អធិប្បាយោ – ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកត’’ន្តិ ឥទញ្ហិ យំ កិញ្ចិ កទាចិ កត្ថចិ ការណំ ភវន្តំ អនិយតការណំ សន្ធាយ វុត្តំ ន ហោតិ. យំ បន សព្ពសិក្ខាបទេសុ អាបត្តិយា ការណំ ភវិតុមរហតិ, ឥទមេវ ការណំ សន្ធាយ វុត្តំ. អកុសលញ្ហិ បណ្ណត្តិំ ញត្វា វីតិក្កមន្តស្ស សព្ពាបត្តិយា ការណំ ហោតិ, លោកវជ្ជាបត្តិយា បន បណ្ណត្តិំ អជានន្តស្សបិ ការណំ ហោតិ. កេវលំ បណ្ណត្តិវជ្ជាបត្តីសុ កុសលាព្យាកតចិត្តបវត្តិក្ខណេ ឯវ អកុសលំ ន វត្តតិ, តទញ្ញត្ថ សយមេវ បវត្តតិ. អព្យាកតំ បន កាយវចីភូតំ កុសលាកុសលាទីនំ បវត្តិក្ខណេ និរោធសមាបន្នស្ស សហសេយ្យាបត្តិយន្តិ សព្ពាបត្តិយា អង្គមេវ ហោតិ ឆន្នំ អាបត្តិសមុដ្ឋានានំ កាយវាចង្គវិរហិតត្តាភាវា. តស្មា ឥមេសំ អកុសលាព្យាកតានំ សព្ពាបត្តិមូលកត្តមេវ សន្ធាយ ឥទំ អាបត្តិយា អកុសលត្តំ, អព្យាកតត្តញ្ច វុត្តំ. យត្ថ បន បថវីខណនាទីសុ កុសលម្បិ អាបត្តិយា ការណំ ហោតិ, តត្ថាបិ អាបត្តិយា តទុបចារេន កុសលត្តវោហារោ អយុត្តោ សាវជ្ជានវជ្ជានំ ឯកត្តវោហារស្ស វិរុទ្ធត្តា. យទគ្គេន អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធា, តទគ្គេន ការណការិយវោហារោបិ នេសំ អយុត្តោ. តស្មា តត្ថ វិជ្ជមានម្បិ កុសលំ អព្ពោហារិកំ, កាយវចីទ្វារមេវ អាវេណិកំ ការណន្តិ.

តត្ថ ឯកន្តតោ អកុសលមេវាតិ អកុសលចិត្តេន សមុដ្ឋហនតោ ការណូបចារតោ ឯវំ វុត្តំ. តត្ថាតិ លោកវជ្ជេ. វិកប្បោ នត្ថីតិ សិយា-សទ្ទស្ស វិកប្បនត្ថតំ ទស្សេតិ. អកុសលំ ហោតីតិ អកុសលសមុដ្ឋិតាយ ការណូបចារេន អកុសលំ ហោតិ. សហសេយ្យាទិវសេន អាបជ្ជនតោ អព្យាកតំ ហោតីតិ ឥត្ថិយាទីហិ សហ បិដ្ឋិបសារណវសប្បវត្តកាយទ្វារសង្ខាតរូបាព្យាកតវសេនេវ អាបជ្ជិតព្ពតោ ការណូបចារេនេវ អាបត្តិ អព្យាកតំ ហោតិ. តត្ថាតិ តស្មិំ បណ្ណត្តិវជ្ជាបត្តាធិករណេ. សញ្ចិច្ចាសញ្ចិច្ចវសេនាតិ បណ្ណត្តិំ ញត្វា, អញ្ញត្វា ច អាបជ្ជនវសេន ឥមំ វិកប្បភាវំ សន្ធាយ អកុសលត្តអព្យាកតត្តសង្ខាតំ យថាវុត្តំ ឥមំ វិកប្បសភាវំ សន្ធាយ ឥទំ វចនំ វុត្តំ.

យទិ ឯវំ អសញ្ចិច្ចាបជ្ជនបក្ខេ កុសលេនាបិ អាបជ្ជនតោ តម្បិ វិកប្បំ សន្ធាយ ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា កុសល’’ន្តិបិ កស្មា ន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. ‘‘អចិត្តកាន’’ន្តិ វុត្តមេវត្ថំ សមុដ្ឋានវសេន វិភាវេតុំ ‘‘ឯឡកលោមបទសោធម្មាទិសមុដ្ឋានានម្បី’’តិ វុត្តំ. អចិត្តកសមុដ្ឋានានំ ‘‘កុសលចិត្តំ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ ឯតេន សាវជ្ជភូតាយ អាបត្តិយា ការណូបចារេនាបិ អនវជ្ជភូតកុសលវោហារោ អយុត្តោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ន ច តត្ថា’’តិអាទិនា កុសលស្ស អាបត្តិយា ការណត្តំ វិជ្ជមានម្បិ តថា វោហរិតុំ អយុត្តន្តិ បដិក្ខិបិត្វា កាយវាចាសង្ខាតំ អព្យាកតស្សេវ ការណត្តំ ទស្សេតិ. តត្ថ ចលិតប្បវត្តានន្តិ ចលិតានំ, បវត្តានញ្ច. ចលិតោ ហិ កាយោ, បវត្តា វាចា. ឯត្ថ ច កាយវាចានមញ្ញតរមេវ អង្គំ. តញ្ច…បេ… អព្យាកតន្តិ ឯវំ អព្យាកតស្ស អាបត្តិការណភាវេនេវ វុត្តត្តា. ‘‘អាបត្តាធិករណំ សិយា អកុសលំ សិយា អព្យាកត’’ន្តិ ឥទំ ការណូបចារេន បរិយាយតោ វុត្តំ, ន និប្បរិយាយតោតិ សិជ្ឈតិ.

យំ បន សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវ. ៣.២២២) អាបត្តិយា និប្បរិយាយតោវ អកុសលាទិសភាវតំ សមត្ថេតុំ ពហុំ បបញ្ចិតំ, តំ ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទដ្ឋកថាយមេវ បដិក្ខិត្តត្តា. តេនេវេត្ថាបិ ‘‘យំ ចិត្តំ អាបត្តិយា អង្គំ ហោតី’’តិអាទិនា អកុសលចិត្តស្សាបិ អាបត្តិយា ការណត្តេន ភិន្នតាវ ទស្សិតា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា ទស្សិតមេវាតិ ឥធ ន វិត្ថារយិម្ហ. ឯវំ វីតិក្កមតោ យោ វីតិក្កមោតិ ឯត្ថ អកុសលចិត្តេន ញត្វា វីតិក្កមន្តស្ស កាយវចីវីតិក្កមសមុដ្ឋិតា អាបត្តិវីតិក្កមោតិ វុត្តោ. ឯស នយោ អព្យាកតវារេបិ.

អធិករណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អធិករណវូបសមនសមថកថាទិវណ្ណនា

២២៨. បាឡិយំ វិវាទាធិករណំ ឯកំ សមថំ អនាគម្មាតិអាទិ បុច្ឆា. សិយាតិអាទិ វិស្សជ្ជនំ. សិយាតិស្ស វចនីយន្តិ ឯតេនេវ វូបសមំ សិយាតិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. សម្មុខាវិនយស្មិន្តិ សម្មុខាវិនយត្តស្មិន្តិ ភាវប្បធានោ និទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ សព្ពវារេសុ. ‘‘ការកោ ឧក្កោដេតី’’តិ ឥទំ ឧបលក្ខណមត្តំ, យស្ស កស្សចិ ឧក្កោដេន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ. ឧព្ពាហិកាយ ខីយនកេ បាចិត្តិយំ ន វុត្តំ តត្ថ ឆន្ទទានស្ស នត្ថិតាយ.

២៣៥. វណ្ណាវណ្ណាយោ កត្វាតិ ខុទ្ទកមហន្តេហិ សញ្ញាណេហិ យុត្តាយោ កត្វា. តេនាហ ‘‘និមិត្តសញ្ញំ អារោបេត្វា’’តិ.

២៤២. កិច្ចាធិករណំ …បេ… សម្មតីតិ ឯត្ថ សម្មុខាវិនយេន អបលោកនាទិកម្មំ សម្បជ្ជតីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អធិករណវូបសមនសមថកថាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមថក្ខន្ធកវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.