១. កម្មក្ខន្ធកោ

តជ្ជនីយកម្មកថាវណ្ណនា

១. ចូឡវគ្គស្ស បឋមេ កម្មក្ខន្ធកេ តាវ ‘‘ពលវាពលវ’’ន្តិ ឥទំ ឯកបទំ. ‘‘ពលវពលវ’’ន្តិ វត្តព្ពេ អាការំ កត្វា ‘‘ពលវាពលវ’’ន្តិ វុត្តំ. តញ្ច ‘‘ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិអាទីសុ វិយ អតិសយត្ថេ វត្តតីតិ អាហ ‘‘សុដ្ឋុ ពលវំ បដិវទថា’’តិ, អតិ វិយ ពលវំ កត្វា បដិវចនំ ទេថាតិ អត្ថោ.

២. បាឡិយំ អាបត្តិ អារោបេតព្ពាតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘មា ខោ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ឯសោ អជេសី’’តិអាទិកេ ភណ្ឌនាទិជនកេ វចនេ បញ្ញត្តា កាចិ អាបត្តិ នាម នត្ថិ មុសាបេសុញ្ញាទីសុ ឯតស្ស អប្បវិដ្ឋត្តា, តថាបិ ភិក្ខូហិ វិសុំ, សង្ឃមជ្ឈេ ច ‘‘មា, អាវុសោ, ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ បយោជេត្វា ភណ្ឌនាទិំ អកាសិ, នេទំ អប្បិច្ឆតាទីនំ អត្ថាយ វត្តតី’’តិ ឯវំ អបញ្ញត្តេន វុច្ចមានស្ស ភិក្ខុនោ អនាទរិយេន អនោរមនបច្ចយា វា អញ្ញវាទវិហេសាទិករណបច្ចយា វា យា អាបត្តិ ហោតិ, សា អាបត្តិ អារោបេតព្ពា ទិដ្ឋិវិបន្នស្ស វិយាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យស្ស បន ឥទំ វចនំ វិនាវ កាយវាចាហិ អាបន្នា លហុកាបត្តិ អត្ថិ, តស្សបិ អារោបេតព្ពាវ. យំ បន កម្មវាចាយ ‘‘អត្តនា ភណ្ឌនការកា’’តិ អត្តនា-សទ្ទគ្គហណំ, ‘‘យេបិ ចញ្ញេ ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា…បេ… តេ ឧបសង្កមិត្វា’’តិអាទិវចនញ្ច, តំ វត្ថុវសេន គហិតំ. យោ បន សយមេវ ភណ្ឌនការកោ ហោតិ, អញ្ញេ បន ភណ្ឌនការកេ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មា ខោ តុម្ហេ’’តិអាទិវចនំ ន វទតិ, តស្សាបេតំ កម្មំ កាតព្ពមេវ. ករោន្តេហិ ច ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ ភណ្ឌនការកោ…បេ… សង្ឃេ អធិករណការកោ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្ល’’ន្តិអាទិនាវ កម្មវាចា កាតព្ពា. យោ ច អញ្ញេបិ ភិក្ខូ កលហាយ សមាទបេតិ, តស្សាបិ ឯវមេវ កម្មវាចំ កាតុំ វដ្ដតិ អញ្ញេសំ សមាទាបនស្សបិ ភណ្ឌនការកត្តេ ឯវ បវិសនតោ. អញ្ញេសំ សមាទាបនាការម្បិ វត្វាវ, កម្មវាចំ កាតុកាមេនបិ ច តេហិ វុត្តវចនត្ថមេវ គហេត្វា តទនុគុណំ យោជេត្វាវ កាតព្ពំ, ន ឥធាគតវសេនេវ សព្ពេសម្បិ ឥធាគតវសេនេវ វចនាសម្ភវា. ភូតេន វត្ថុនា កតមេវ ហិ អវិបន្នំ ហោតិ, នាញ្ញន្តិ គហេតព្ពំ. ឯស នយោ និយស្សកម្មាទីសុបិ.

តជ្ជនីយកម្មកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អធម្មកម្មទ្វាទសកកថាទិវណ្ណនា

៤. អប្បដិញ្ញាយ កតន្តិ វត្ថុំ វា អាបត្តិំ វា អសម្បដិច្ឆាបេត្វា កតំ. យោ បន សព្ពេសំ បស្សន្តានំ ឯវ វត្ថុវីតិក្កមំ កត្វា បច្ឆា កម្មករណភយេន ‘‘ន ករោមី’’តិ មុសា វទតិ, តស្ស ភិក្ខូនំ សម្មុខេ វីតិក្កមករណមេវ បដិញ្ញា. តថតោ ជាននត្ថមេវ បដិញ្ញាយ ករណំ អនុញ្ញាតំ. យត្ថ បន សន្ទេហោ ហោតិ, តត្ថ សម្បដិច្ឆាបេត្វាវ កត្តព្ពន្តិ គហេតព្ពំ.

‘‘បារាជិកាបត្តិយា វា’’តិ ឥទំ លិង្គនាសននិមិត្តតាយ បារាជិកស្ស កម្មេន អតិកិច្ឆនីយតោ វុត្តំ. ‘‘សង្ឃាទិសេសាបត្តិយា វា’’តិ ឥទំ បន បរិវាសាទិនិស្សារណកម្មស្ស អាវេណិកស្ស វិជ្ជមានត្តា វុត្តំ. យំ បន បរតោ ‘‘អធិសីលេ សីលវិបន្នោ ហោតិ…បេ… តជ្ជនីយកម្មំ ករេយ្យា’’តិ (ចូឡវ. ៦) វុត្តំ, តំ ‘‘អាយតិំ សំវរេ ឋត្វា វុដ្ឋានំ ករោហី’’តិ ឱវទិយមានស្ស អនាទរិយាទិបច្ចយលហុកាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. សីលវិបត្តិមូលកញ្ហិ លហុកាបត្តិំ អាបន្នោ ឥធ អភេទូបចារេន ‘‘អធិសីលេ សីលវិបន្នោ’’តិ វុត្តោ ‘‘អតិទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិវិបន្នោ’’តិ ឯត្ថ វិយ.

យថា ច ទិដ្ឋិំ គហេត្វា វោហរន្តស្ស ‘‘ឥតោ ទិដ្ឋិតោ ឱរមាហី’’តិ អវត្វា កតកម្មំ កេវលាយ ទិដ្ឋិវិបត្តិយា កតត្តា អនាបត្តិយា កតំ នាម អធម្មកម្មំ ហោតិ, ឯវំ សីលវិបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា លជ្ជិធម្មេ ឱក្កន្តេ យថាធម្មំ វុដ្ឋាយ សំវរេ ឋាតុកាមស្ស កតំ តជ្ជនីយាទិកម្មំ កេវលាយ សីលវិបត្តិយា កតត្តា អទេសនាគាមិនិយា កតំ នាម អធម្មកម្មំ ហោតិ. តេនេវ និយស្សកម្មេបិ ‘‘អបិស្សុ ភិក្ខូ បកតា បរិវាសំ ទេន្តា’’តិអាទិនា សំវរេ អដ្ឋានមេវ កម្មនិមិត្តភាវេន វុត្តំ. អទន្តំ ទមនត្ថមេវ ហិ តជ្ជនីយាទិកម្មានិ អនុញ្ញាតានីតិ. កេចិ បន ‘‘អទេសនាគាមិនិយាតិ ឥទំ បារាជិកាបត្តិំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សង្ឃាទិសេស’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៤) វទន្តិ, តំ សុក្កបក្ខេ ‘‘ទេសនាគាមិនិយា អាបត្តិយា កតំ ហោតី’’តិ ឥមិនា វចនេន វិរុជ្ឈតិ. សង្ឃាទិសេសស្សាបិ ច បរិយាយតោ ទេសនាគាមិនិវោហារេ គយ្ហមានេ ‘‘អាបត្តិយា កតំ ហោតី’’តិ វុត្តវារតោ ឥមស្ស វារស្ស វិសេសោ ន សិយា, អដ្ឋកថាយម្បេត្ថ វិសេសភាវោ ន ទស្សិតោ. តស្មា វុត្តនយេនេវេត្ថ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ.

៦. សព្ពានិបីតិ តជ្ជនីយនិយស្សបព្ពាជនីយកម្មានិ តីណិបិ. អញ្ញកម្មស្ស វត្ថុនាតិ តជ្ជនីយតោ អញ្ញស្ស កម្មស្ស វត្ថុនា អញ្ញកម្មករណំ នាម កោចិ ទោសោបិ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ការណមាហ ‘‘កស្មា’’តិអាទិនា.

៨. បន្នលោមាតិ បតិតមានលោមា.

អធម្មកម្មទ្វាទសកកថាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និយស្សកម្មកថាទិវណ្ណនា

១១. និយស្សកម្មេ បាឡិយំ អបិស្សូតិ អបិចាតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ និបាតសមុទាយោ. និស្សាយ តេ វត្ថព្ពន្តិ ឯត្ថ កេចិ កល្យាណមិត្តាយត្តវុត្តិតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វទន្តិ, អញ្ញេ បន និស្សយគ្គហណមេវាតិ, ឧភយេនបិស្ស សេរិវិហារោ ន វដ្ដតីតិ ទីបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

២១. បព្ពាជនីយកម្មេ ‘‘បព្ពាជនីយកម្មំ បដិប្បស្សម្ភេតូ’’តិ ឥទំ បក្កមនាទិំ អកត្វា សម្មាវត្តន្តានំ វសេន វុត្តំ.

៣៣. បដិសារណីយកម្មេ នេវ ភិក្ខុវចនំ, ន គិហិវចនន្តិ ឯត្ថ បរិយាយតោបិ ភិក្ខូ បរខុំសនំ ន វទន្តិ, គហដ្ឋា បន សរូបេនេវ អក្កោសិតុំ សមត្ថាបិ ឧបការីសុ អការណំ ឯវរូបំ ន វទន្តិ, ត្វំ គិហិគុណតោបិ បរិហីនោតិ អធិប្បាយោ.

៣៩. ‘‘អង្គសមន្នាគមោ បុរិមេហិ អសទិសោ’’តិ ឥមិនា តជ្ជនីយាទីនំ វុត្តការណមត្តេន ឥទំ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. ឥធ វុត្តេន បន គិហីនំ អលាភាយ បរិសក្កនាទិនា អង្គេន តានិបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ គហេតព្ពំ. ឯត្ថ ច ‘‘សទ្ធំ បសន្នំ ទាយកំ ការកំ សង្ឃុបដ្ឋាកំ ហីនេន ខុំសេតី’’តិ វុត្តត្តា តាទិសេសុ គិហីសុ ខុំសនាទីហិ គិហិបដិសំយុត្តេហិ ឯវ អង្គេហិ កម្មារហតា, ន អារាមិកចេដកាទីសុ ខុំសនាទីហិ. តត្ថាបិ ទាយកាទីសុ ខមាបិតេសុ កម្មារហតា នត្ថិ, អាបត្តិ ច យត្ថ កត្ថចិ ទេសេតុំ វដ្ដតិ. យោ ចេ តិក្ខត្តុំ ខមាបិយមានោបិ ន ខមតិ, អកតកម្មេនបិ ទស្សនូបចារេ អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. សោ ចេ កាលកតោ ហោតិ, ទេសន្តរំ វា គតោ, គតទិសា ន ញាយតិ, អន្តរាមគ្គេ វា ជីវិតន្តរាយោ ហោតិ, កតកម្មេនបិ អកតកម្មេនបិ សង្ឃមជ្ឈេ យថាភូតំ វិញ្ញាបេត្វា ខមាបេត្វា អាបត្តិ ទេសេតព្ពាតិ វទន្តិ. ធម្មិកបដិស្សវស្ស អសច្ចាបនេ បន តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មយា អសមវេក្ខិត្វា បដិស្សវំ កត្វា សោ ន សច្ចាបិតោ, តំ មេ ខមថា’’តិអាទិនា ខមាបនេ វចនក្កមោ ញាបេតព្ពោ.

៤១. បាឡិយំ មង្កុភូតោ នាសក្ខិ ចិត្តំ គហបតិំ ខមាបេតុន្តិ តិំសយោជនមគ្គំ បុន គន្ត្វាបិ មានថទ្ធតាយ យថាភូតំ ទោសំ អាវិកត្វា អខមាបនេន ‘‘នាហំ ខមាមី’’តិ តេន បដិក្ខិត្តោ មង្កុភូតោ ខមាបេតុំ ន សក្ខិ, សោ បុនទេវ សាវត្ថិំ បច្ចាគន្ត្វាបិ មាននិគ្គហត្ថាយេវ បុនបិ សត្ថារា បេសិតោ បុរិមនយេនេវ ខមាបេតុំ អសក្កោន្តោ បុនាគច្ឆិ. អថស្ស ភគវា ‘‘អសន្តំ ភាវនមិច្ឆេយ្យា’’តិអាទិនាវ (ធ. ប. ៧៣) ធម្មំ ទេសេត្វា មាននិម្មថនំ កត្វា អនុទូតទានំ អនុញ្ញាសីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤២. ‘‘នោ ចេ ខមតិ…បេ… អាបត្តិំ ទេសាបេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា បគេវ គហដ្ឋោ ខមតិ ចេ, ទស្សនូបចារេ អាបត្តិទេសនាកិច្ចំ នត្ថីតិ គហេតព្ពំ.

៤៦. ឧក្ខេបនីយកម្មេសុ តីសុ អរិដ្ឋវត្ថុស្មិំ អាបត្តិំ អារោបេត្វាតិ វិសុំ សង្ឃមជ្ឈេវ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សជ្ជនបច្ចយា ទុក្កដំ, សមនុភាសនបរិយោសានេ បាចិត្តិយំ វា អាបត្តិំ អារោបេត្វា. ឯត្ថាបិ កម្មវាចាយ ‘‘តថាហំ ភគវតា’’តិអាទិ វត្ថុវសេន វុត្តំ. យេន យេន បការេន ទិដ្ឋិគតិកា វោហរិំសុ, តេន តេន បការេន យោជេត្វា កម្មវាចា កាតព្ពា. គហណាការំ បន វិនាបិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ បាបិកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ, សោ តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សជ្ជតិ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្ល’’ន្តិ ឯវំ សាមញ្ញតោបិ កម្មវាចំ កាតុំ វដ្ដតិ.

៦៥. ‘‘យំ ទិដ្ឋិំ និស្សាយ ភណ្ឌនាទីនិ ករោតី’’តិ ឥមិនា ទិដ្ឋិំ និស្សាយ ឧប្បន្នានិ ឯវ ភណ្ឌនាទីនិ ឥធ អធិប្បេតានិ, ន កេវលានីតិ ទស្សេតិ. យោ បន ‘‘ភណ្ឌនាទីនំ ករណេ ទោសោ នត្ថី’’តិ ទិដ្ឋិកោ ហុត្វា ភណ្ឌនាទិំ ករោតិ, សាបិស្ស ទិដ្ឋិ ឯវ ហោតិ, តស្សបិ អប្បដិនិស្សគ្គេ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ.

និយស្សកម្មកថាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កម្មក្ខន្ធកវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.