២. បាសាទកម្បនវគ្គោ

១-២. បុព្ពសុត្តាទិវណ្ណនា

៨២៣-៨២៤. បរតោ ឥមស្មិំ បាសាទកម្បនវគ្គេ ទសមសុត្តេ អាវិ ភវិស្សន្តិ. ឆអភិញ្ញាបាទកាតិ ឆន្នំ អភិញ្ញានំ បាទកភូតា បធានភូតា. យថា បឋមសុត្តេ, តថា ទុតិយតតិយសុត្តេសុបិ ច ឆអភិញ្ញាបាទកា ឥទ្ធិបាទា កថិតាតិ អត្ថោ.

៣. ឆន្ទសមាធិសុត្តវណ្ណនា

៨២៥. យោ សមាធិស្ស និស្សយភូតោ ឆន្ទោ, សោ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ឆន្ទន្តិ កត្តុកម្យតាឆន្ទ’’ន្តិ. តស្ស ច អធិបតេយ្យដ្ឋោ និស្សយដ្ឋោ, ន វិនា តំ ឆន្ទំ និស្សាយាតិ អាហ – ‘‘និស្សាយាតិ និស្សយំ កត្វា, អធិបតិំ កត្វាតិ អត្ថោ’’តិ. បធានភូតាតិ សេដ្ឋភូតា, សេដ្ឋភាវោ ច ឯកស្សបិ ចតុកិច្ចសាធនវសេន បវត្តិយា, តតោ ឯវ ពហុវចននិទ្ទេសោ, បធានសង្ខារដ្ឋេន បធានសង្ខរណតោ. ‘‘ឆន្ទំ ចេ និស្សាយ…បេ… អយំ វុច្ចតិ ឆន្ទសមាធី’’តិ ឥមាយ បាឡិយា ឆន្ទាធិបតិ សមាធិ ឆន្ទសមាធីតិ អធិបតិសទ្ទលោបំ កត្វា សមាសោ វុត្តោតិ វិញ្ញាយតិ, អធិបតិសទ្ទត្ថទស្សនវសេន វា ឆន្ទហេតុកោ, ឆន្ទាធិកោ វា សមាធិ ឆន្ទសមាធិ. តេន ‘‘ឆន្ទសមាធិនា ចេវ បធានសង្ខារេហិ បធានភូតសង្ខារេហិ ច សមន្នាគតា’’តិ វក្ខតិ, តំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. បធានភូតាតិ វីរិយភូតា. កេចិ វទន្តិ – ‘‘សង្ខតសង្ខារាទិនិវត្តនត្ថំ បធានគ្គហណ’’ន្តិ. អថ វា តំ តំ វិសេសំ សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ, សព្ពម្បិ វីរិយំ. តត្ថ ចតុកិច្ចសាធកតោ តទញ្ញស្ស និវត្តនត្ថំ បធានគ្គហណន្តិ. យថា ឆន្ទោ ឆន្ទសមាធិនា ចេវ បធានសង្ខារេហិ ច សមន្នាគតោ, ឯវំ ឆន្ទសមាធិ ឆន្ទេន ចេវ បធានសង្ខារេហិ ច សមន្នាគតោ. បធានសង្ខារាបិ ឆន្ទេន ចេវ ឆន្ទសមាធិនា ច សមន្នាគតាតិ តីសុបិ បទេសុ សមន្នាគតសទ្ទោ យោជេតព្ពោ. តស្មាតិ យស្មា តយោបិ ឆន្ទាទយោ ឯកចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នា, តស្មា សព្ពេ តេ ធម្មា ឯកតោ កត្វា ‘‘អយំ វុច្ចតិ…បេ… ឥទ្ធិបាទោ’’តិ វុត្តន្តិ. ឯវំ ឆន្ទាទីនំយេវ ចេត្ថ ឥទ្ធិបាទភាវោ វុត្តោ, វិភង្គេ បន តេសំ ឥទ្ធិភាវោ សម្បយុត្តានំ ឥទ្ធិបាទភាវោ វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទ្ធិបាទវិភង្គេ បនា’’តិអាទិមាហ.

ឥទានិ នេសំ ឥទ្ធិបាទតាបិ សម្ភវតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឆន្ទញ្ហិ ភាវយតោ បធានំ កត្វា ភាវេន្តស្ស តថា បវត្តបុព្ពាភិសង្ខារវសេន ឥជ្ឈមានោ ឆន្ទោ ឥទ្ធិ នាម, តស្ស និស្សយភូតា បធានសង្ខារា ឥទ្ធិបាទោ នាម. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តថា ភាវយន្តស្ស មុខ្យតាមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឥជ្ឈនត្ថោ បន សព្ពេសំ សមានន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្បយុត្ត…បេ… ឥជ្ឈន្តិយេវា’’តិ អាហ.

ឥទ្ធិបាទេ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឆន្ទាទយោតិ ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារា. សេសិទ្ធិបាទេសូតិ វីរិយិទ្ធិបាទាទីសុ. តត្ថ វីរិយសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតោតិ ទ្វិក្ខត្តុំ វីរិយំ អាគតំ, តត្ថ បុរិមំ សមាធិវិសេសំ, វីរិយាធិបតិសមាធិ ឯវ វីរិយសមាធីតិ ទុតិយំ សមន្នាគមង្គទស្សនំ. ទ្វេយេវ ហិ សព្ពត្ថ សមន្នាគមង្គានិ សមាធិ បធានសង្ខារោ ច, ឆន្ទាទយោ សមាធិវិសេសនានិ, បធានសង្ខារោ បន បធានវចនេនេវ វិសេសិតោ, ន ឆន្ទាទីហីតិ ន ឥធ វីរិយាធិបតិតា បធានសង្ខារស្ស វុត្តា ហោតិ. វីរិយញ្ច សមាធិំ វិសេសេត្វា ឋិតមេវ សមន្នាគមង្គវសេន បធានសង្ខារវចនេន វុត្តន្តិ នាបិ ទ្វីហិ វីរិយេហិ សមន្នាគមោ វុត្តោ ហោតិ. យស្មា បន ឆន្ទាទីហិ វិសិដ្ឋោ សមាធិ, តថាបិ វិសិដ្ឋេនេវ ច តេន សម្បយុត្តោ បធានសង្ខារោ សេសធម្មា ច, តស្មា សមាធិវិសេសនានំ វសេន ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា វុត្តា, វិសេសនភាវោ ច ឆន្ទាទីនំ តំតំអវស្សយទស្សនវសេន ហោតីតិ ‘‘ឆន្ទសមាធិ…បេ… ឥទ្ធិបាទោ’’តិ ឯត្ថ និស្សយត្ថេបិ បាទ-សទ្ទេ ឧបាទាយដ្ឋេន ឆន្ទាទីនំ ឥទ្ធិបាទតា វុត្តា ហោតិ, តេនេវ អភិធម្មេ ឧត្តរចូឡភាជនិយេ ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ឆន្ទិទ្ធិបាទោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៤៥៧) ឆន្ទាទីនំយេវ ឥទ្ធិបាទតា វុត្តា, បញ្ហបុច្ឆកេ ច – ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទសមាធី’’តិអាទិនាវ (វិភ. ៤៣១) ឧទ្ទេសំ កត្វាបិ បុន ឆន្ទាទីនំយេវ កុសលាទិភាវោ វិភត្តោ. ឧបាយិទ្ធិបាទទស្សនត្ថមេវ ហិ និស្សយិទ្ធិបាទទស្សនំ កតំ, អញ្ញថា ចតុព្ពិធតា ន ហោតីតិ អយមេត្ថ បាឡិវសេន អត្ថវិនិច្ឆយោ. តត្ថ ឧបាយិទ្ធិបាទទស្សនត្ថមេវាតិ ឆន្ទាទិកេ ធុរេ ជេដ្ឋកេ បុព្ពង្គមេ កត្វា និព្ពត្តិតសមាធិ ឆន្ទាធិបតិសមាធីតិ ឆន្ទាទីនំ ឥទ្ធិយា អធិគមូបាយទស្សនំ ឧបាយិទ្ធិបាទទស្សនំ, តទត្ថមេវ ‘‘តថាភូតស្ស វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ តត្ថ តត្ថ បាឡិយំ និស្សយិទ្ធិបាទទស្សនំ កតំ ឆន្ទាទិវិសិដ្ឋានំយេវ វេទនាក្ខន្ធាទីនំ អធិប្បេតត្តា. ឯវញ្ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា កេវលំ ឥទ្ធិសម្បយុត្តានំយេវ ខន្ធានំ វសេន ឥទ្ធិបាទភាវេ គយ្ហមានេ តេសំ ចតុព្ពិធតា ន ហោតិ វិសេសការណភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

កេចីតិ ឧត្តរវិហារវាសិនោ. អនិព្ពត្តោតិ ហេតុបច្ចយេហិ ន និព្ពត្តោ, ន សភាវធម្មោ, បញ្ញត្តិមត្តន្តិ អធិប្បាយោ. វាទមទ្ទនត្ថាយ ហោតិ, អភិធម្មេ ច អាគតោ ឧត្តរចូឡវារោតិ យោជនា. ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទាតិអាទិ ឧត្តរចូឡវារទស្សនំ. ឥមេ បន ឧត្តរចូឡវារេ អាគតា ឥទ្ធិបាទា.

រដ្ឋបាលត្ថេរោ ឆន្ទេ សតិ កថំ នានុជានិស្សន្តីតិ សត្តាហានិ ភត្តានិ អភុញ្ជិត្វា មាតាបិតរោ អនុជានាបេត្វា បព្ពជិត្វា ឆន្ទមេវ និស្សាយ អរហត្តំ បាបុណីតិ អាហ – ‘‘រដ្ឋបាលត្ថេរោ ឆន្ទំ ធុរំ កត្វា លោកុត្តរធម្មំ និព្ពត្តេសី’’តិ. សោណត្ថេរោតិ សុខុមាលសោណត្ថេរោ. សោ ហិ អាយស្មា អត្តនោ សុខុមាលភាវំ អចិន្តេត្វា អតិវេលំ ចង្កមនេន បាទេសុ ឧដ្ឋិតេសុបិ ឧស្សាហំ អវិស្សជ្ជេន្តោ វីរិយំ ធុរំ កត្វា លោកុត្តរធម្មំ និព្ពត្តេសិ. សម្ភុតត្ថេរោ ‘‘ចិត្តវតោ ចេ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ ឥជ្ឈេយ្យ, មយ្ហំ ឥជ្ឈេយ្យាតិ ចិត្តំ ធុរំ កត្វា លោកុត្តរធម្មំ និព្ពត្តេសិ. មោឃរាជា ‘‘បញ្ញវតោ ចេ មគ្គភាវនា ឥជ្ឈេយ្យ, មយ្ហំ ឥជ្ឈេយ្យា’’តិ បញ្ញាបុព្ពង្គមំ បញ្ញាធុរំ បញ្ញាជេដ្ឋកំ កត្វា អរហត្តំ បាបុណីតិ អាហ ‘‘មោឃរាជា វីមំសំ ធុរំ កត្វា លោកុត្តរធម្មំ និព្ពត្តេសី’’តិ. ឥទានិ នេសំ អរិយានំ ឧបដ្ឋានុស្សាហមន្តជាតិសម្បទំ និស្សាយ រញ្ញោ សន្តិកេ លទ្ធវិសេសេ អមច្ចបុត្តេ និទស្សនភាវេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យថា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច បុនប្បុនំ ឆន្ទុប្បាទនំ តោសនំ វិយ ហោតីតិ ឆន្ទស្ស ឧបដ្ឋានសទិសតា វុត្តា, ថាមភាវតោ ច វីរិយស្ស សូរត្តសទិសតា, ចិន្តនប្បធានត្តា ចិត្តស្ស មន្តសំវិធានសទិសតា, យោនិសោមនសិការ-សម្ភូតេសុ កុសលធម្មេសុ បញ្ញា សេដ្ឋាតិ វីមំសាយ ជាតិសម្បត្តិសទិសតា វុត្តា.

៤. មោគ្គល្លានសុត្តវណ្ណនា

៨២៦. ឧទ្ធច្ចបកតិកាតិ វិក្ខិត្តសភាវា, វិព្ភន្តចិត្តាតិ អត្ថោ. អនវដ្ឋិតតាយ វិប្ផន្ទិតចិត្តតាយ វិប្ផន្ទមានចិត្តា. តុច្ឆតាយ នឡោ វិយាតិ នឡោ, មានោ, ឧគ្គតោ នឡោ ឯតេសន្តិ ឧន្នឡាតិ អាហ – ‘‘ឧន្នឡាតិ…បេ… វុត្តំ ហោតី’’តិ. ចបលាតិ ចាបល្យតា នាម លោលភាវោ. មុរាតិ ខរវចនា, ផរុសវចនាតិ អត្ថោ. វិកិណ្ណវាចា នាម សម្ផប្បលាបិនោតិ វុត្តំ ‘‘អសំយតវចនា’’តិអាទិ. បដិបត្តិធម្មេ បមុដ្ឋា វិនដ្ឋា បដិវិនដ្ឋា សតិ ឯតេសន្តិ មុដ្ឋសតីតិ អាហ – ‘‘នដ្ឋស្សតិនោ’’តិ. ឧព្ភន្តចិត្តាតិ សមាធិនោ អភាវេន ឧទ្ធច្ចេនេវ ឧបរូបរិ ភន្តចិត្តា. បាកតិន្ទ្រិយា អភាវិតកាយតាយ គាមទារកា វិយ បកតិភូតឥន្ទ្រិយា. នេមោ វុច្ចតិ ភូមិយា ពទ្ធភាវនិមិត្តបទេសោ, គម្ភីរោ នេមោ ឯតស្សាតិ គម្ភីរនេមោ. សុដ្ឋុ និខាតោតិអាទិ តស្ស បាទស្ស សុប្បតិដ្ឋិតភាវទស្សនំ.

៥. ឧណ្ណាភព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៨២៧. បហានត្ថន្តិ អនុប្បាទបហានត្ថំ.

៩. ឥទ្ធាទិទេសនាសុត្តវណ្ណនា

៨៣១. អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ អធិប្បេតំ ‘‘ឥទ្ធិលាភាយ បវត្តតី’’តិ វចនតោ.

១០. វិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៨៣២. ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វាតិ ភាវនាឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា. លីនាការោតិ ភាវនាចិត្តស្ស លយាបត្តិ. កោសជ្ជេន វោកិណ្ណាបជ្ជនំ វុត្តំ.

ឯវំ បសាទាភាវេន ចិត្តស្ស វិក្ខេបាបត្តិ, តត្ថ បសាទុប្បាទនេន យំ សម្បហំសនំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តស្ស ឧប្បាទនាការំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សោ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណេ អាវជ្ជេត្វា’’តិអាទិ. វត្ថុកាមេ អារព្ភ វិក្ខិត្តោ បុនប្បុនំ វិក្ខិត្តោ ហោតិយេវាតិ វុត្តំ ‘‘អនុវិក្ខិត្តោ’’តិ. ឧប្បថំ បដិបន្នស្ស ចិត្តស្ស ទណ្ឌនដ្ឋេន និគ្គណ្ហនដ្ឋេន សុត្តានិ ឯវ ទណ្ឌោតិ សុត្តទណ្ឌោ, តេន សុត្តទណ្ឌេន ចិត្តំ តជ្ជេត្វា. បញ្ចកាមគុណេ អារព្ភ បវត្តោ ចិត្តវិក្ខេបោ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជតេវាតិ វុត្តំ ‘‘អនុវិក្ខិត្តោ អនុវិសដោ’’តិ.

បុរេបច្ឆាភាវោ កម្មដ្ឋានស្ស មនសិការវសេន ឧគ្គហវសេន វាតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អតិលីនាទីសុ ចតូសុ ឋានេសូតិ អតិលីនាតិបគ្គហិតសំខិត្តអនុវិក្ខិត្តសញ្ញិតេសុ ចតូសុ ឋានេសុ. តត្ថ ភាវនំ អនជ្ឈោគាហេត្វាវ សង្កោចោ អតិលីនតា, អជ្ឈោគាហេត្វា អន្តោ សង្កោចោ សំខិត្តតា, អន្តោសង្ខេបោ អតិបគ្គហិតតា, អច្ចារទ្ធវីរិយតា អនុវិក្ខិត្តតា. ពហិទ្ធា វិសមវិតក្កានុភាវនំ អាបជ្ជន្តោ ទ្វត្តិំសាការវសេន អដ្ឋិកសញ្ញាវសេន វា គហេតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘សរីរវសេន វេទិតព្ព’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘ឧទ្ធំ បាទតលា’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០).

អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ អាកិរីយន្តិ បការតោ ឋបីយន្តីតិ អាការា, ភាគាតិ អាហ – ‘‘យេហិ អាការេហីតិ យេហិ កោដ្ឋាសេហី’’តិ. លិង្គីយតិ សល្លក្ខីយតីតិ លិង្គំ, សណ្ឋានំ. និមីយតិ និទ្ធារេត្វា បរិច្ឆិន្ទីយតីតិ និមិត្តំ, ឧបដ្ឋានំ. យោ ភិក្ខូតិអាទិ អាលោកសញ្ញំ យោ ឧគ្គណ្ហាតិ, តំ ទស្សនំ. អង្គណេតិ វិវដង្គណេ. អាលោកសញ្ញំ មនសិករោតិ រត្តិយំ. វីរិយាទីសុបីតិ យថា ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទំ ឧប្បាទេត្វា’’តិ ឆន្ទេ វិត្ថារនយោ វុត្តោ, វីរិយាទីសុបិ ឯសោ ឯវ វិត្ថារនយោ យោជេតព្ពោ.

បាសាទកម្បនវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.