១. ឯកធម្មវគ្គោ

១. ឯកធម្មសុត្តវណ្ណនា

៩៧៧. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បឋមសុត្តេ. វុត្តមេវ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

៦. អរិដ្ឋសុត្តវណ្ណនា

៩៨២. នោ-សទ្ទោ បុច្ឆាយំ, តស្មា នូតិ ឥមិនា សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘ភាវេថ នូ’’តិ. កាមច្ឆន្ទោតិ វត្ថុកាមេសុ ឥច្ឆាតិ អាហ ‘‘បញ្ចកាមគុណិករាគោ’’តិ. ទ្វាទសសុ អាយតនធម្មេសុ សបរសន្តតិបរិយាបន្នេសុ. ឥមិនា កាមច្ឆន្ទប្បហានកិត្តនេន បដិឃសញ្ញាបដិវិនយកិត្តនេន ច អនាគាមិមគ្គំ កថេតិ បញ្ចោរម្ភាគិយសញ្ញោជនសមុច្ឆេទស្ស ព្យាកតត្តា. វិបស្សនំ ទស្សេន្តោតិ ‘‘វិបស្សនំ អនុយុញ្ជថា’’តិ ទស្សេន្តោ.

៨. បទីបោបមសុត្តវណ្ណនា

៩៨៤. ‘‘នេវ កាយោបិ កិលមតិ ន ចក្ខូនី’’តិ អដ្ឋកថាយំ បទុទ្ធារោ កតោ. ‘‘កាយោបិ កិលមតិ, ចក្ខូនិបិ វិហញ្ញន្តី’’តិ វត្វា យត្ថ យថា ហោតិ, តានិ ទស្សេតុំ ‘‘ធាតុកម្មដ្ឋានស្មិំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ចក្ខូនិ ផន្ទន្តិ កិលមន្តីតិអាទិ អតិវេលំ ឧបនិជ្ឈាយនេ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. ឥមស្មិំ បន កម្មដ្ឋានេតិ អានាបានកម្មដ្ឋានេ. ឯវមាហាតិ ‘‘ភិក្ខុ ចេបិ អាកង្ខេយ្យ, នេវ កាយោ កិលមេយ្យា’’តិ ឯវមាហ.

លព្ភតីតិ អដ្ឋកថាធិប្បាយេ ឋត្វា វុត្តំ, បរតោ អាគតេន ថេរវាទេន សោ អនិច្ឆិតោ. ន ហិ តារករូបមុត្តាវឡិកាទិសទិសំ និមិត្តូបដ្ឋានាការមត្តំ ខណមត្តដ្ឋាយិនំ កសិណនិមិត្តេសុ វិយ ឧគ្ឃាដនំ កាតុំ សក្កោតិ. តេនាហ ‘‘ន លព្ភតេវា’’តិ. អានិសំសទស្សនត្ថំ គហិតោ, អានាបានស្សតិសមាធិស្មិំ សិទ្ធេ អយំ គុណោ សុខេនេវ ឥជ្ឈតីតិ. យស្មា ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ វារេ នាគតន្តិ យថា បុរិមវារេ ‘‘ភិក្ខុ ចេបិ អាកង្ខេយ្យា’’តិ អាគតំ, ឯវំ ឥធ ‘‘ភាវិតេ ខោ, ភិក្ខវេ, អានាបានស្សតិសមាធិម្ហី’’តិ អាគតវារេ ភិក្ខុគ្គហណមកតំ, តស្មា ‘‘សោ’’តិ ន វុត្តំ.

៩. វេសាលីសុត្តវណ្ណនា

៩៨៥. បាការបរិក្ខេបវឌ្ឍនេនាតិ បាការបរិក្ខេបេន ភូមិយា វឌ្ឍនេន. រាជគហសាវត្ថិយោ វិយ ឥទម្បិ ច នគរំ…បេ… សព្ពាការវេបុល្លតំ បត្តំ. អនេកបរិយាយេនាតិ ឯត្ថ បរិយាយសទ្ទោ ការណវចនោតិ អាហ ‘‘អនេកេហិ ការណេហី’’តិ, អយំ កាយោ អវិញ្ញាណកោបិ សវិញ្ញាណកោបិ ឯវម្បិ អសុភោ ឯវម្បិ អសុភោតិ នានាវិធេហិ ការណេហីតិ អត្ថោ. អសុភាការសន្ទស្សនប្បវត្តន្តិ កេសាទិវសេន តត្ថាបិ វណ្ណាទិតោ អសុភាការស្ស សព្ពសោ ទស្សនវសេន បវត្តំ. កាយវិច្ឆន្ទនីយកថន្តិ អត្តនោ បរស្ស ច ករជកាយេ វិច្ឆន្ទនុប្បាទនកថំ. មុត្តំ វាតិអាទិនា ព្យតិរេកមុខេន កាយស្ស អមនុញ្ញតំ ទស្សេតិ. តត្ថ អាទិតោ តីហិ បទេហិ អទស្សនីយតាយ អសារកតាយ ច, មជ្ឈេ ចតូហិ ទុគ្គន្ធតាយ, អន្តេ ឯកេន លេសមត្តេនបិ មនុញ្ញតាភាវមស្ស ទស្សេតិ. អថ ខោតិអាទិនា អន្វយតោ សរូបេនេវ អមនុញ្ញតាយ ទស្សនំ. ‘‘កេសលោមាទី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘យេបី’’តិអាទិ វុត្តំ.

វណ្ណេន្តោតិ វិត្ថារេន្តោ. អសុភាយាតិ អសុភមាតិកាយ. ផាតិកម្មន្តិ ពហុលីការោ. កិលេសចោរេហិ អនភិភវនីយត្តា ឈានំ ‘‘ចិត្តមញ្ជូស’’ន្តិ វុត្តំ. និស្សាយាតិ បាទកំ កត្វា.

អបរេ បន ‘‘តស្មិំ កិរ អទ្ធមាសេ ន កោចិ ពុទ្ធវេនេយ្យោ អហោសិ, តស្មា ភគវា ឯវមាហ – ‘ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ’តិអាទី’’តិ វទន្តិ. បរេ កិរាតិ កិរ-សទ្ទោ អរុចិសំសូចនត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឥទំ បន ឥច្ឆាមត្ត’’ន្តិ.

អនេកការណសម្មិស្សោតិ ឯត្ថ ការណំ នាម កាយស្ស អសុចិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិកូលតាវ. សព្ពមកំសូតិ បុថុជ្ជនា នាម សាវជ្ជេបិ តត្ថ អនវជ្ជសញ្ញិនោ ហុត្វា ករណការាបនសមនុញ្ញតាភេទំ សព្ពំ បាបំ អកំសុ. កាមំ ទសានុស្សតិគ្គហណេនេវ អានាបានស្សតិ គហិតា, សា បន តត្ថ សន្និបតិតភិក្ខូសុ ពហូនំ សប្បាយា សាត្ថិកា ច, តស្មា បុន គហិតា. តថា ហិ ភគវា តមេវ កម្មដ្ឋានំ ឥមស្មិំ សុត្តេ កថេសិ. អាហារេ បដិកូលសញ្ញា អសុភកម្មដ្ឋានសទិសា, ចត្តារោ បន អារុប្បា អាទិកម្មិកានំ អយោគ្យាតិ តេសំ ឥធ អគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

វេសាលិំ ឧបនិស្សាយាតិ វេសាលីនគរំ គោចរគាមំ កត្វា. មុហុត្តេនេវាតិ សត្ថរិ សទ្ធម្មេ ច គារវេន ឧបគតភិក្ខូនំ វចនសមនន្តរមេវ ឧដ្ឋហិំសូតិ កត្វា វុត្តំ. ពុទ្ធកាលេ កិរ ភិក្ខូ ភគវតោ សន្ទេសំ សិរសា សម្បដិច្ឆិតុំ ឱហិតសោតា វិហរន្តិ.

អានាបានបរិគ្គាហិកាយាតិ អស្សាសបស្សាសេ បរិគ្គណ្ហនវសេន បវត្តាយ សតិយា. សម្បយុត្តោ សមាធីតិ តាយ សម្បយុត្តអញ្ញមញ្ញបច្ចយភូតាយ ឧប្បន្នោ សមាធិ. អានាបានស្សតិយំ វា សមាធីតិ ឥមិនា ឧបនិស្សយបច្ចយសភាវម្បិ ទស្សេតិ, ឧភយត្ថាបិ សហជាតាទីនំ សត្តន្នម្បិ បច្ចយានំ វសេន បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘យថាបដិបន្នា មេ សាវកា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេន្តី’’តិអាទីសុ ឧប្បាទនវឌ្ឍនដ្ឋេន ភាវនាតិ វុច្ចតីតិ តទុភយវសេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភាវិតោតិ ឧប្បាទិតោ វឌ្ឍិតោ វា’’តិ អាហ. តត្ថ ភាវំ វិជ្ជមានតំ ឥតោ គតោតិ ភាវិតោ, ឧប្បាទិតោ បដិលទ្ធមត្តោតិ អត្ថោ. ឧប្បន្នោ បន លទ្ធាសេវនោ ភាវិតោ, បគុណភាវំ អាបាទិតោ វឌ្ឍិតោតិ អត្ថោ. ពហុលីកតោតិ ពហុលំ បវត្តិតោ. តេន អាវជ្ជនាទិវសីភាវប្បត្តិមាហ. យោ ហិ វសីភាវមាបាទិតោ, សោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតព្ពតោ បុនប្បុនំ បវត្តិស្សតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បុនប្បុនំ កតោ’’តិ. យថា ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ (ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១), វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិ (ទី. និ. ១.២២៦; ម. និ. ១.២៧១; សំ. និ. ២.១៥២; អ. និ. ៤.១២៣) ច ឯវមាទីសុ បឋមបទេ វុត្តោ ឯវ-សទ្ទោ ទុតិយាទីសុបិ វុត្តោយេវ ហោតិ, ឯវមិធាបីតិ អាហ ‘‘ឧភយត្ថ ឯវសទ្ទេន និយមោ វេទិតព្ពោ’’តិ. ឧភយត្ថ និយមេន លទ្ធគុណំ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

អសុភកម្មដ្ឋានន្តិ អសុភារម្មណំ ឈានមាហ. តញ្ហិ អសុភេសុ យោគកម្មភាវតោ យោគិនោ សុខវិសេសានំ ការណភាវតោ ច ‘‘អសុភកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. កេវលន្តិ ឥមិនា អារម្មណំ និវត្តេតិ. បដិវេធវសេនាតិ ឈានបដិវេធវសេន. ឈានញ្ហិ ភាវនាវិសេសេន ឥជ្ឈន្តំ អត្តនោ វិសយំ បដិវិជ្ឈន្តមេវ បវត្តតិ យថាសភាវតោ បដិវិជ្ឈិយតិ ចាតិ បដិវេធោតិ វុច្ចតិ. ឱឡារិការម្មណត្តាតិ ពីភច្ឆារម្មណត្តា. បដិកូលារម្មណត្តាតិ ជិគុច្ឆិតព្ពារម្មណត្តា. បរិយាយេនាតិ ការណេន, លេសន្តរេន វា. អារម្មណសន្តតាយាតិ អនុក្កមេន វិចិតព្ពតំ បត្តារម្មណស្ស បរមសុខុមតំ សន្ធាយាហ. សន្តេហិ សន្និសិន្នេ អារម្មណេ បវត្តមានោ ធម្មោ សយម្បិ សន្និសិន្នោវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សន្តោ វូបសន្តោ និព្ពុតោ’’តិ, និព្ពុតសព្ពបរិឡាហោតិ អត្ថោ. អារម្មណសន្តតាយ តទារម្មណានំ ធម្មានំ សន្តតា លោកុត្តរធម្មារម្មណាហិ បច្ចវេក្ខណាហិ វេទិតព្ពា.

នាស្ស សន្តបណីតភាវាវហំ កិញ្ចិ សេចនន្តិ អសេចនកោ. អសេចនកត្តា អនាសិត្តកោ, អនាសិត្តកត្តា ឯវ អព្ពោកិណ្ណោ, អសម្មិស្សោ បរិកម្មាទិនា. តតោ ឯវ បាដិយេក្កោ វិសុំយេវេកោ. អាវេណិកោ អសាធារណោ. សព្ពមេតំ សរសតោ ឯវ សន្តភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, បរិកម្មំ វា សន្តភាវនិមិត្តំ. បរិកម្មន្តិ ច កសិណករណាទិនិមិត្តុប្បាទបរិយោសានំ, តាទិសំ ឯត្ថ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តទា ហិ កម្មដ្ឋានំ និរស្សាទត្តា អសន្តំ អប្បណីតំ សិយា. ឧបចារេ វា នត្ថិ ឯត្ថ សន្តតាតិ យោជនា. យថា ឧបចារក្ខណេ នីវរណាទិវិគមេន អង្គបាតុភាវេន ច បរេសំ សន្តតា ហោតិ, ន ឯវមិមស្ស. អយំ បន អាទិសមន្នា…បេ… បណីតោ ចាតិ យោជនា. កេចីតិ ឧត្តរវិហារវាសិនោ. អនាសិត្តកោតិ ឧបសេចនេន អនាសិត្តកោ. តេនាហ – ‘‘ឱជវន្តោ’’តិ ឱជវន្តសទិសោតិ អត្ថោ. មធុរោតិ ឥដ្ឋោ. ចេតសិកសុខបដិលាភសំវត្តនំ តិកចតុក្កជ្ឈានវសេន, ឧបេក្ខាយ វា សន្តភាវេន សុខគតិកត្តា សព្ពេសម្បិ ឈានានំ វសេន វេទិតព្ពំ. ឈានសមុដ្ឋានបណីតរូបផុដ្ឋសរីរតាវសេន បន កាយិកសុខបដិលាភសំវត្តនំ ទដ្ឋព្ពំ, តញ្ច ខោ ឈានតោ វុដ្ឋិតកាលេ. ឥមស្មិំ បក្ខេ ‘‘អប្បិតប្បិតក្ខណេ’’តិ ឥទំ ហេតុម្ហិ ភុម្មវចនំ ទដ្ឋព្ពំ.

អវិក្ខម្ភិតេតិ ឈានេន សកសន្តានតោ អនីហតេ អប្បហីនេ. អកោសល្លសម្ភូតេតិ អកោសល្លំ វុច្ចតិ អវិជ្ជា, តតោ សម្ភូតេ. អវិជ្ជាបុព្ពង្គមា ហិ សព្ពេ បាបធម្មា. ខណេនេវាតិ អត្តនោ បវត្តិក្ខណេនេវ. អន្តរធាបេតីតិ ឯត្ថ អន្តរធាបនំ វិនាសនំ, តំ បន ឈានកត្តុកំ ឥធាធិប្បេតន្តិ បរិយុដ្ឋានប្បហានំ ហោតីតិ អាហ – ‘‘វិក្ខម្ភេតី’’តិ. វូបសមេតីតិ វិសេសេន ឧបសមេតិ. វិសេសេន ឧបសមនំ បន សម្មទេវ ឧបសមនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សុដ្ឋុ ឧបសមេតី’’តិ. សាសនិកស្ស ឈានភាវនា យេភុយ្យេន និព្ពេធភាគិយា ហោតីតិ អាហ ‘‘និព្ពេធភាគិយត្តា’’តិ. អរិយមគ្គស្ស បាទកភូតោ អយំ សមាធិ អនុក្កមេន វឌ្ឍិត្វា អរិយមគ្គភាវំ ឧបគតោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុបុព្ពេន អរិយមគ្គវុឌ្ឍិប្បត្តោ’’តិ. អយំ បនត្ថោ វិរាគនិរោធបដិនិស្សគ្គានុបស្សនានំ វសេន សម្មទេវ យុជ្ជតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

១០. កិមិលសុត្តវណ្ណនា

៩៨៦. ថេរោតិ អានន្ទត្ថេរោ. អយំ ទេសនាតិ ‘‘កថំ វិភាវិតោ នុ ខោ កិមិលា’’តិអាទិនា បវត្តា ទេសនា. កាយញ្ញតរន្តិ រូបកាយេ អញ្ញតរកោដ្ឋាសេ. ឯវន្តិ យថា អានាបានំ អនុស្សរន្តោ ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី ជាតោ, ឯវំ សព្ពត្ថ វារេសុ វេទនានុបស្សីតិអាទិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទេសនាសីសន្តិ ទេសនាបទេសំ. មនសិការបទេសេន វេទនា វុត្តាតិ តំ សព្ពំ សរូបតោ អញ្ញាបទេសតោ អបទិសតិ. យថេវ ហីតិអាទិនា តត្ថ និទស្សនំ ទស្សេតិ. ចិត្តសង្ខារបទទ្វយេតិ ‘‘ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារ’’ន្តិ ឯតស្មិំ បទទ្វយេ.

ឯវំ សន្តេបីតិ បីតិមនសិការចិត្តសង្ខារបទេសេន យទិ វេទនា វុត្តា, ឯវំ សន្តេបិ. ឯសា យថាវុត្តា វេទនា អារម្មណំ ន ហោតិ. វេទនារម្មណា ច អនុបស្សនា, តស្មា វេទនានុបស្សនា ន យុជ្ជតិ. យទិ ឯវំ មហាសតិបដ្ឋានាទីសុ ‘‘វេទនា វេទិយតី’’តិ វុត្តំ, តំ កថន្តិ អាហ – ‘‘មហាសតិបដ្ឋានាទីសុបី’’តិអាទិ. តត្ថ សុខាទីនំ វត្ថុន្តិ សុខាទីនំ ឧប្បត្តិយា វត្ថុភូតំ រូបសទ្ទាទិំ អារម្មណំ កត្វា វេទនា វេទិយតិ, ន បុគ្គលោ បុគ្គលស្សេវ អភាវតោ. វេទនាប្បវត្តិំ ឧបាទាយ និស្សាយ យថា ‘‘បុគ្គលោ វេទនំ វេទិយតី’’តិ វោហារមត្តំ ហោតិ. ឯវំ ឥធាបិ វេទនាយ អស្សាសបស្សាសេ អារព្ភ បវត្តិ, តថា បវត្តមនសិការសីសេន ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សី ភិក្ខុ តស្មិំ សមយេ វិហរតី’’តិ វុត្តោ. តំ សន្ធាយាតិ តំ វេទនាយ អារម្មណភាវំ សន្ធាយ. អាទីនំ បទានំ. ឯតស្ស ‘‘វេទនានុបស្សនា ន យុជ្ជតី’’តិ វុត្តអនុយោគស្ស.

សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេ សមាបជ្ជតីតិ បីតិសហគតានិ បឋមទុតិយជ្ឈានានិ បដិបាដិយា សមាបជ្ជតិ. តស្សាតិ តេន. បដិសំវិទិតសទ្ទាបេក្ខាយ ហិ កត្តុអត្ថេ ឯតំ សាមិវចនំ. សមាបត្តិក្ខណេតិ សមាបជ្ជនក្ខណេ. ឈានបដិលាភេនាតិ ឈានេន សមង្គីភាវេន. អារម្មណតោតិ អារម្មណមុខេន តទារម្មណឈានបរិយាបន្នា បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ, អារម្មណស្ស បដិសំវិទិតត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. យថា នាម សប្បបរិយេសនំ ចរន្តេន តស្ស អាសយេ បដិសំវិទិតេ សោបិ បដិសំវិទិតោ ហោតិ មន្តាគទពលេន តស្ស គហណស្ស សុករត្តា, ឯវំ បីតិយា អាសយភូតេ អារម្មណេ បដិសំវិទិតេ សា បីតិ បដិសំវិទិតាវ ហោតិ សលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោ ច តស្សា គហណស្ស សុករត្តា. វិបស្សនក្ខណេតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ តិក្ខវិសទភាវប្បត្តាយ វិសយតោ ទស្សនក្ខណេ. លក្ខណប្បដិវេធេនាតិ បីតិយា សលក្ខណស្ស សាមញ្ញលក្ខណស្ស ច បដិវិជ្ឈនេន. យញ្ហិ បីតិយា វិសេសតោ សាមញ្ញតោ ច លក្ខណំ, តស្មិំ វិទិតេ សា យាថាវតោ វិទិតា ឯវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អសម្មោហតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតី’’តិ.

ឥទានិ តមត្ថំ បាឡិយា ឯវ វិភាវេតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ទីឃំ អស្សាសវសេនាតិ ទីឃស្ស អស្សាសស្ស អារម្មណភូតស្ស វសេន. បជានតោ សា បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ អវិក្ខេបំ បជានតោតិ ឈានបរិយាបន្នំ ‘‘អវិក្ខេបោ’’តិ លទ្ធនាមំ ចិត្តស្សេកគ្គតំ តំសម្បយុត្តាយ បញ្ញាយ បជានតោ. យថា ហិ អារម្មណមុខេន បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ, ឯវំ តំសម្បយុត្តធម្មាបិ អារម្មណមុខេន បដិសំវិទិតា ឯវ ហោន្តីតិ. សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតីតិ ទីឃំ អស្សាសវសេន ឈានសម្បយុត្តា សតិ តស្មិំ អារម្មណេ ឧបដ្ឋិតា អារម្មណមុខេន ឈានេបិ ឧបដ្ឋិតា នាម ហោតិ. តាយ សតិយាតិ ឯវំ ឧបដ្ឋិតាយ តាយ សតិយា យថាវុត្តេន តេន ញាណេន សុប្បដិវិទិតត្តា អារម្មណស្ស តស្ស វសេន តទារម្មណា សា បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ. ទីឃំ បស្សាសវសេនាតិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯតេនេវ នយេន អវសេសបទានិបិ អត្ថតោ វេទិតព្ពានី’’តិ.

យថេវាតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ឈានបដិលាភេន យថា អារម្មណតោ បីតិអាទយោ បដិសំវិទិតា ហោន្តិ តេន វិនា តេសំ អប្បវត្តនតោ. ឯវំ ឈានសម្បយុត្តេន តំបរិយាបន្នេន វេទនាសង្ខាតមនសិការបដិលាភេន អារម្មណតោ វេទនា បដិសំវិទិតា ហោតិ អរុណុគ្គមេន វិយ សូរិយស្ស តេន វិនា វេទនាយ អប្បវត្តនតោ. តស្មា វុត្តនយេន អតិសយប្បវត្តិ វេទនា សុប្បដិវិទិតា, តស្មា សុវុត្តមេតន្តិ បុព្ពេ វុត្តចោទនំ និរាករោតិ.

អារម្មណេតិ អស្សាសបស្សាសនិមិត្តំ វទតិ. ចិត្តានុបស្សីយេវ នាមេស ហោតិ អសម្មោហតោ ចិត្តស្ស បដិសំវិទិតត្តា. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ចិត្តបដិសំវិទិតវសេនាតិ អាទិ-សទ្ទេន ឥតរា តិស្សោបិ ចិត្តានុបស្សនា សង្គណ្ហាតិ.

សោតិ ធម្មានុបស្សនំ អនុយុត្តោ ភិក្ខុ. យំ តំ បហានំ បហាយកញាណំ. បញ្ញាយាតិ អបរាយ វិបស្សនាបញ្ញាយ អនិច្ចវិរាគាទិតោ ទិស្វា ទុវិធាយបិ អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតិ. ឥទញ្ហិ ចតុក្កន្តិ អនិច្ចានុបស្សនាទិវសេន វុត្តំ ចតុក្កំ. តស្សាបិ ធម្មានុបស្សនាយ. បជហតីតិ បហានន្តិ អាហ ‘‘និច្ចសញ្ញំ…បេ… បហានករញាណំ អធិប្បេត’’ន្តិ. វិបស្សនាបរម្បរន្តិ បដិបាដិយា វិបស្សនមាហ. បថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតីតិ មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយា សម្មទេវ វីថិបដិបន្នំ ភាវនាចិត្តំ បគ្គហនិគ្គហានំ អករណេន អជ្ឈុបេក្ខតិ. ឯកតោ ឧបដ្ឋានន្តិ យស្មា មជ្ឈិមសមថវីថិនាតិវត្តិយា តត្ថ ច បក្ខន្ទនេន ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសភាវេន, តត្រមជ្ឈត្តតាយ ភាវតោ អវិសេសំ ឯកគ្គភាវូបគមនេន ឯកន្តតោ ឧបដ្ឋាតិ, តស្មា ន តត្ថ កិញ្ចិ កាតព្ពន្តិ អជ្ឈុបេក្ខតិ. តត្ថាតិ ឯវំ អជ្ឈុបេក្ខនេ. សហជាតានម្បិ អជ្ឈុបេក្ខនា ហោតិ តេសំ បវត្តនាការស្ស អជ្ឈុបេក្ខនតោ. ‘‘បញ្ញាយ ទិស្វា’’តិ វុត្តត្តា អារម្មណអជ្ឈុបេក្ខនា អធិប្បេតា. ន កេវលំ នីវរណាទិធម្មេ អជ្ឈុបេក្ខិតា, អថ ខោ អភិជ្ឈា …បេ… បញ្ញាយ ទិស្វា អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតីតិ យោជនា.

បំសុបុញ្ជដ្ឋានិយស្ស កិលេសស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានទស្សនត្ថំ ‘‘ចតុមហាបថោ វិយ ឆ អាយតនានិ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. កាយាទយោ ចត្តារោ អារម្មណសតិបដ្ឋានា. ចតូសុ អារម្មណេសូតិ កាយាទីសុ ចតូសុ អារម្មណេសុ បវត្តា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា បំសុបុញ្ជដ្ឋានិយស្ស កិលេសស្ស ឧបហននតោ.

ឯកធម្មវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.