៣. សព្ពវគ្គោ

១. សព្ពសុត្តវណ្ណនា

២៣. សព្ព-សទ្ទោ បករណវសេន កត្ថចិ សប្បទេសេបិ បវត្តតីតិ តតោ និវត្តនត្ថំ អនវសេសវិសយេន សព្ព-សទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘សព្ពសព្ព’’ន្តិ, សព្ពមេវ ហុត្វា សព្ពន្តិ អត្ថោ. អាយតនភាវំ សព្ពំ អាយតនសព្ពំ, សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

តស្ស អវិសយាភាវតោ ន អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចីតិ. ឥធាតិ និបាតមត្តំ, ឥធ វា សទេវកេ លោកេ, ទស្សនភូតេន ញាណេន អទិដ្ឋំ នាម កិញ្ចិ នត្ថីតិ អត្ថោ. យទិ ឯវំ អនុមានវិសយំ នុ ខោ កថន្តិ អាហ ‘‘អថោ អវិញ្ញាត’’ន្តិ. អញ្ញេសំ អបច្ចក្ខម្បិ អវិញ្ញាតំ តស្ស កិញ្ចិ នត្ថីតិ អទិដ្ឋំ អវិញ្ញាតំ នត្ថិ. បច្ចុប្បន្នំ អតីតមេវ ញេយ្យំ គហិតំ, អនាគតំ នុ ខោ កថន្តិ អាហ – ‘‘អជានិតព្ព’’ន្តិ, តស្ស កិញ្ចិ នត្ថីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ជានិតុំ ញាតុំ អសក្កុណេយ្យំ នាម តស្ស កិញ្ចិ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពំ អភិញ្ញាសី’’តិអាទិ.

សកលស្ស សក្កាយធម្មស្ស បរិគ្គហិតត្តា សក្កាយសព្ពំ. សព្ពធម្មេសូតិ បញ្ចន្នំ ទ្វារានំ អារម្មណភូតេសុ សព្ពេសុ ធម្មេសុ. យស្មា ឆសុបិ អារម្មណេសុ គហិតេសុ បទេសសព្ពំ នាម ន ហោតិ, តស្មា ‘‘បញ្ចារម្មណមត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. បទេសសព្ពំ សក្កាយសព្ពំ ន បាបុណាតិ តស្ស តេភូមកធម្មេសុ ឯកទេសស្ស អសង្គណ្ហនតោ. សក្កាយសព្ពំ អាយតនសព្ពំ ន បាបុណាតិ លោកុត្តរធម្មានំ អសង្គណ្ហនតោ. អាយតនសព្ពំ សព្ពសព្ពំ ន បាបុណាតិ. យស្មា អាយតនសព្ពេន ចតុភូមកធម្មាវ បរិគ្គហិតា, ន លក្ខណបញ្ញត្តិយោ, យស្មា សព្ពសព្ពំ ទស្សេន្តេន ពុទ្ធញាណវិសយោ ទស្សិតោ, តស្មា ‘‘សព្ពសព្ពំ ន បាបុណាតី’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘កស្មា…បេ… នត្ថិតាយា’’តិ សព្ពំ ញាតារម្មណេនេវ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ កតំ. ‘‘អាយតនសព្ពេបិ ឥធ វិបស្សនុបគធម្មាវ គហេតព្ពា អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសវសេនបិ សម្មសនចារស្សេវ ឥច្ឆិតត្តា’’តិ វទន្តិ.

បដិក្ខិបិត្វាតិ ‘‘ឥទំ សព្ពំ នាម ន ហោតី’’តិ ឯវំ បដិក្ខិបិត្វា. តស្សាតិ ‘‘អញ្ញំ សព្ពំ បញ្ញាបេស្សាមី’’តិ វទន្តស្ស. វាចាយ វត្តព្ពវត្ថុមត្តកមេវាតិ វញ្ឈាបុត្តគគនកុសុមាទិវាចា វិយ ឯតស្ស វាចាយ កេវលំ វត្តព្ពវត្ថុកមេវ ភវេយ្យ, ន អត្ថោ, វចនមត្តកមេវាតិ អត្ថោ. អតិក្កមិត្វាតិ អនាមសិត្វា អគ្គហេត្វា. តំ កិស្ស ហេតូតិ វិឃាតាបជ្ជនំ កេន ហេតុនា. យថា តំ អវិសយស្មិន្តិ យថា អញ្ញោបិ កោចិ អវិសយេ វាយមន្តោ, ឯវន្តិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន យស្មា បាឡិយំ ‘‘តំ កិស្ស ហេតូ’’តិ វុត្តការណមេវ ឧបនយនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ការណោបនយនញ្ច ការណមេវាតិ ‘‘យថាតិ ការណវចន’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ឯវំ ឥមស្មិម្បិ អវិសយេ’’តិអាទិ.

សព្ពសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បហានសុត្តវណ្ណនា

២៤. សព្ពស្សាតិ ទ្វារារម្មណេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តស្ស. បហានាយាតិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគបហានវសេន បជហនាយ. ចក្ខុសម្ផស្សន្តិ ចក្ខុសន្និស្សិតផស្សំ. មូលបច្ចយន្តិ មូលភូតំ បច្ចយំ កត្វា, សហជាតវេទនាយ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ឯសេវ នយោតិ អបទេសេន ‘‘សោតសម្ផស្សំ មូលបច្ចយំ កត្វា’’តិអាទិនា វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. មនោតិ ភវង្គចិត្តំ មនោទ្វារស្ស អធិប្បេតត្តា. អារម្មណន្តិ ធម្មារម្មណំ. សហាវជ្ជនកជវនន្តិ សហមនោទ្វារាវជ្ជនកំ ជវនំ. តំបុព្ពកត្តា មនោវិញ្ញាណផស្សវេទនានំ មូលបច្ចយភូតា សព្ពេស្វេវ ចក្ខុទ្វារាទីសុ វុត្តិត្តា តទនុរូបតោ ‘‘ភវង្គសហជាតោ សម្ផស្សោ’’តិ វុត្តំ. សហាវជ្ជនវេទនាយ ជវនវេទនា ‘‘វេទយិត’’ន្តិ អធិប្បេតា, ភវង្គសម្បយុត្តាយ បន វេទនាយ គហណេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ភវង្គតោ អមោចេត្វា ភវង្គចិត្តេន សទ្ធិំយេវ អាវជ្ជនំ គហេត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនំ ភវង្គំ ទដ្ឋព្ពំ. យា បនេត្ថ ទេសនាតិ យា ឯត្ថ ‘‘បហានាយា’’តិអាទិនា បវត្តទេសនា សត្ថុ អនសិដ្ឋិ អាណា. អយំ បណ្ណត្តិ នាម តស្ស តស្ស អត្ថស្ស បការតោ ញាបនតោ. ឯត្ថ សព្ពគ្គហណេន សព្ពេ សភាវធម្មា គហិតា, បញ្ញត្តិ បន កតមាតិ វិចារណាយ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យា បនេត្ថា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បហានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អភិញ្ញាបរិញ្ញាបហានសុត្តវណ្ណនា

២៥. អភិញ្ញាតិ អភិញ្ញាយ. យ-ការលោបវសេនាយំ និទ្ទេសោ ‘‘សយំ អភិញ្ញា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៨, ៤០៥; ម. និ. ១.១៥៤) វិយ, តថា ‘‘បរិញ្ញា’’តិ ឯត្ថាបិ. សព្ពន្តិ អាយតនសព្ពំ. តញ្ហិ អភិញ្ញេយ្យំ. អភិជានិត្វាតិ អភិញ្ញាយ ជានិត្វា. បរិជានិត្វាតិ តីរណបរិញ្ញាយ អនិច្ចាទិតោ បរិជានិត្វា. បជហនត្ថាយាតិ បហានបរិញ្ញាយ អនវសេសតោ បជហនាយ.

អភិញ្ញាបរិញ្ញាបហានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បឋមអបរិជាននសុត្តវណ្ណនា

២៦. ‘‘អភិជាន’’ន្តិអាទិនា ឯត្ថ ភគវា បឋមំ កណ្ហបក្ខំ ទស្សេត្វា សុក្កបក្ខំ ទស្សេតិ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន. តេនេត្ថ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

បឋមអបរិជាននសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយអបរិជាននសុត្តវណ្ណនា

២៧. ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពធម្មោ នាម រូបាយតនមេវាតិ អាហ ‘‘ហេដ្ឋា គហិតរូបមេវា’’តិ. ឥធ អនាបាថគតំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញាតព្ពា ធម្មា’’តិ វុត្តត្តា. ហេដ្ឋា អាបាថគតម្បិ អនាបាថគតម្បិ គហិតមេវ ‘‘យេ ច រូបា’’តិ អនវសេសតោ វុត្តត្តា. តេ ហិ វេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធា សហ ចក្ខុវិញ្ញាណេន វិញ្ញាតព្ពត្តា. តថា ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ តេហិ ឯកុប្បាទំ ឯកវត្ថុកំ ឯកនិរោធំ ឯការម្មណមេវ. សេសបទេសូតិ សេសេសុ ‘‘យញ្ច សោតំ យេ ច សទ្ទា’’តិអាទិនា អាគតេសុ កណ្ហបក្ខេ បញ្ចសុ, សុក្កបក្ខេ ឆសុបិ បទេសុ. ឯសេវ នយោតិ យ្វាយំ ‘‘ហេដ្ឋា គហិតរូបមេវ គណ្ហិត្វា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. ឯសោ ឯវ តត្ថបិ អត្ថវណ្ណនានយោ.

ទុតិយអបរិជាននសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អាទិត្តសុត្តវណ្ណនា

២៨. គយានាមិកាយ នទិយា អវិទូរេ បវត្តោ គាមោ គយា នាម, តស្សំ គយាយំ វិហរតីតិ សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. គយាគាមស្ស ហិ អាសន្នេ គយាសីសនាមកេ បិដ្ឋិបាសាណេ ភគវា តទា វិហាសិ. តេនាហ ‘‘ភគវា តត្ថ វិហរតី’’តិ.

តត្រាតិ ‘‘ភិក្ខូ អាមន្តេសី’’តិ យេ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ, យថា ចាយំ ទេសនា តេសំ សប្បាយា ជាតា, តត្រ តស្មិំ អត្ថទ្វយេ វិភាវេតព្ពេ អយំ អនុបុព្ពិកថា សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ អនុបដិបាដិកថា. ឥតោតិ ឥមស្មា កប្បតោ. កិរាតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ. បារមិតាបរិភាវនាយ បរិបាកគតេ. ញាណេតិ ពោធិញាណេ. កនិដ្ឋបុត្តោ វេមាតិកភាតា ភគវតោ. វេឡុភិត្តិកុដិកាហិ បរិក្ខិបិត្វា ពហិទ្ធា, អន្តោ បន បដសាណីហិ.

សព្ពេសំ សត្តានំ. បុញ្ញចេតនំ អន្តោ អព្ភន្តរេ បវេសេតិ. ភគវាបិ តស្ស បុត្តោតិ កត្វា ‘‘អញ្ញេ តយោ បុត្តា’’តិ វុត្តំ. អវិប្បកិរិត្វាតិ បរាជយេន អវិប្បកិរិយ អបលាយិត្វា. បិទហីតិ ទាតុំ ន សក្កោមីតិ តថា អកាសិ. សច្ចវាទិតាយ គណ្ហិំសូតិ រាជកុលស្ស សច្ចវាទិតាយ អត្តនោ វរំ គណ្ហិំសុ.

វិនិវត្តិតុន្តិ បដិញ្ញាយ និវត្តិតុំ. អន្តរាតិ តុម្ហេហិ បរិច្ឆិន្នកាលស្ស អន្តរា ឯវ មតា. អដ្ឋវីសតិហត្ថដ្ឋានំ ឧសភំ នាម. ឧសភេ អដ្ឋវីសតិហត្ថប្បមាណេ ឋានេ. ទានគ្គេ ព្យាវដោតិ បសុតោ.

សោតិ ភគវា. តថារូបញ្ហិ ពុទ្ធានំ ទេសនាបាដិហារិយំ, យថា ទេសនាយ គហិតោ អត្ថោ បច្ចក្ខតោ វិភូតោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. តេនាហ ‘‘ឥមេសំ…បេ… ទេសេស្សាមី’’តិ. សន្និដ្ឋានន្តិ ចិរកាលបរិចិតាទិត្តអគ្គិកានំ អាទិត្តបរិយាយទេសនាវ សប្បាយាតិ និច្ឆយមកាសិ. បទិត្តន្តិ បទីបិតំ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ ឯកជាលីភូតំ. តេនាហ ‘‘សម្បជ្ជលិត’’ន្តិ. ទុក្ខលក្ខណំ កថិតំ ចក្ខាទីនំ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តភាវេន ទុក្ខមតាយ ទុក្ខស្ស កថិតត្តា.

អាទិត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អទ្ធភូតសុត្តវណ្ណនា

២៩. អធិសទ្ទេន សមានត្ថោ អទ្ធសទ្ទោតិ អាហ ‘‘អទ្ធភូតន្តិ អធិភូត’’ន្តិអាទិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អទ្ធភូតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សមុគ្ឃាតសារុប្បសុត្តវណ្ណនា

៣០. មញ្ញិតំ នាម តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ គហេតព្ពំ មញ្ញិតំ. សព្ពស្មិំ មញ្ញិតន្តិ សព្ពមញ្ញិតំ, តស្ស សមុគ្ឃាតោ សេតុឃាតោ, តទាវហំ សព្ពមញ្ញិតសមុគ្ឃាតសារុប្បំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘មញ្ញិតំ នាម ចក្ខាទីសុ ឯវ ឧប្បជ្ជតិ, នាញ្ញស្មិ’’ន្តិ ទុតិយនយោ វុត្តោ. អនុច្ឆវិកន្តិ អនុរូបំ អវិលោមំ. ឥធាតិ ឥធេវ សាសនេ អញ្ញត្ថ តទភាវតោ. ‘‘តណ្ហា-មានទិដ្ឋិមញ្ញិតាន’’ន្តិ វុត្តំ មញ្ញិតត្តយំ សបរសន្តានេសុ បដិបក្ខវសេន យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុំ អហន្តិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ចក្ខុំ អហ’’ន្តិ ឥមិនា អជ្ឈត្តវិសយំ ទិដ្ឋិមញ្ញិតញ្ច ទស្សេតិ អត្តាភិនិវេសាហំការទីបនតោ. ‘‘មម’’ន្តិ ឥមិនា តណ្ហាមញ្ញិតំ មានមញ្ញិតម្បិ វា, បរិគ្គហមុខេនបិ សេយ្យាទិតោ មានុប្បជ្ជនតោ. សេសបទទ្វយេបិ ឥមិនា នយេន មញ្ញិតវិភាគោ វេទិតព្ពោ. អហន្តិ អត្តាវ, សោ ច ចក្ខុស្មិំ តទធីនវុត្តិត្តា ‘‘បរោ’’តិ ន មញ្ញតិ. មម កិញ្ចនបលិពោធោ ចក្ខុស្មិំ សតិ លព្ភនតោ, អសតិ ន មញ្ញតិ តថាមញ្ញិតស្ស បច្ចយឃាតតោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

អហំ ចក្ខុតោ និគ្គតោតិ ‘‘អហ’’ន្តិ វត្តព្ពោ អយំ សត្តោ ចក្ខុតោ និគ្គតោ តត្ថ សុខុមាការេន ឧបលព្ភនតោ. មម កិញ្ចនបលិពោធោ ចក្ខុតោ និគ្គតោ តស្មិំ សតិ ឯវ ឧបលព្ភនតោ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ បរោតិ បរោ សត្តោ. មម ចក្ខូតិ ន មញ្ញតិ យស្ស តំ ចក្ខុ, តស្ស ‘‘អហ’’ន្តិ វត្តព្ពស្សេវ អភាវតោ. មមត្តភូតន្តិ មម ការណំ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ឯវមេតស្មិំ សុត្តេ ចក្ខុរូប-ចក្ខុវិញ្ញាណ-ចក្ខុសម្ផស្ស-សុខទុក្ខាទុក្ខមសុខវសេន សត្ត វារា ចក្ខុទ្វារេ, តថា សោតទ្វារាទីសូតិ ឆ សត្តកា ទ្វេចត្តាលីស. បុន សក្កាយវសេន ‘‘សព្ពំ ន មញ្ញតី’’តិអាទិនា វុត្តំ, តេន តេចត្តាលីស. បុន តេភូមកវដ្ដំ ‘‘លោកោ’’តិ គហេត្វា ‘‘ន កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតី’’តិ វុត្តំ, តេន ចតុចត្តាលីស ហោន្តិ. ឯវំ សព្ពថាបិ ចតុចត្តាលីសាយ ឋានេសុ អរហត្តំ បាបេត្វា វិបស្សនា កថិតាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘ចតុចត្តាលីសាធិកសតេសូ’’តិ កេសុចិ បោត្ថកេសុ លិខន្តិ, សា ច បមាទលេខា.

សមុគ្ឃាតសារុប្បសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមសមុគ្ឃាតសប្បាយសុត្តវណ្ណនា

៣១. ឧបការភូតា តទាវហត្តា. តតោតិ មញ្ញិតាការតោ. តន្តិ មញ្ញនាវត្ថុំ. អញ្ញេនាការេនាតិ យថា មញ្ញតិ អនិច្ចាទិអាការតោ, អញ្ញេន អនិច្ចាទិនា អាការេន ហោតិ. អញ្ញថាភាវំ វិបរិណាមន្តិ ឧប្បាទវយតាយ អញ្ញថាភាវំ ជរាយ មរណេន ច ទ្វេធា វិបរិណាមេតព្ពំ. តំ ឧបគមនេន អញ្ញថាភាវី, ឯវំភូតោ ហុត្វាបិ ជីរណភិជ្ជនសភាវេសុ. ភវេសុ សត្តោ លោកោ ឧបរិបិ ភវំយេវ អភិនន្ទតិ. ហេដ្ឋា គហិតមេវ សង្កឌ្ឍិត្វាតិ ‘‘ចក្ខុំ ន មញ្ញតី’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា គហិតមេវ ខន្ធធាតុអាយតនាតិ ខន្ធាទិបរិយាយេន ឯកតោ គហេត្វា បុនបិ មញ្ញនាវត្ថុំ ទស្សេតិ. អវសានេ ‘‘តតោ តំ ហោតី’’តិ វុត្តបទេន សទ្ធិំ សព្ពវារេសុ អដ្ឋ អដ្ឋ ហោន្តីតិ ‘‘អដ្ឋចត្តាលីសាយ ឋានេសូ’’តិ វុត្តំ.

បឋមសមុគ្ឃាតសប្បាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយសមុគ្ឃាតសប្បាយសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទស្សេត្វាតិ ឯត្ថ លក្ខណេ អយំ ត្វា-សទ្ទោ, ហេតុម្ហិ វា. អនាទិសត្តសន្តានគតគាហត្តយលក្ខិតា ហិ សត្ថុ, តិបរិវដ្ដទេសនា តំនិមិត្តំ យាវទេវ តប្បហានាយ បវត្តិតភាវតោ. អរហត្តំ បាបេត្វា វិបស្សនា កថិតាតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘សហ វិបស្សនាយ ចត្តារោបិ មគ្គា កថិតា’’តិ.

ទុតិយសមុគ្ឃាតសប្បាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សព្ពវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.