៣. ទិដ្ឋិសំយុត្តំ

១. សោតាបត្តិវគ្គោ

១. វាតសុត្តវណ្ណនា

២០៦. ន ឯតេ វាតាតិ យេ ឥមេ រុក្ខសាខាទិភញ្ជនករា, ឯតេ សត្តកាយត្តា វាតា នាម ន ហោន្តិ. តេ ហិ និច្ចា ធុវា សស្សតា. តេនាហ ‘‘វាតោ បនា’’តិអាទិ. តេន សត្តសុ កាយេសុ ចតុត្ថំ កាយមាហ. រុក្ខសាខាទិភញ្ជនកោ ឯសោ វាតលេសោ នាម, វាតសទិសោតិ អត្ថោ. ឯសិកត្ថម្ភោ វិយាតិ ឥមិនា និច្ចលភាវមេវ ទស្សេតិ, បព្ពតកូដំ វិយាតិ ឥមិនា បន សស្សតិសមំវាបិ. អយញ្ហិ វាយុ កាយស្ស និច្ចតំ អភិនិវិស្ស ឋិតោ ‘‘មា ច អនិច្ចតា បរោ ហោតូ’’តិ ន វាតា វាយន្តីតិ ពាធតិ. ឯស នយោ នទិយោ សន្ទន្តីតិអាទីសុ. ឧទកំ បនាតិ ទុតិយំ កាយំ សន្ធាយាហ. គព្ភោ បន ន និក្ខមតិ កូដដ្ឋាទិភាវេនេវ តស្ស លព្ភនតោ. នេវ តេ ឧទេន្តិ យថា វាតា, ឯវំ តិដ្ឋនតោ លោកស្ស បន តថា មតិមត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

វាតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២-៤. ឯតំមមសុត្តាទិវណ្ណនា

២០៧-២០៩. ទិដ្ឋំ រូបាយតនំ ចក្ខុនា ទដ្ឋព្ពតោ. សុតំ សទ្ទាយតនំ សោតេន សោតព្ពតោ. មុតំ គន្ធាយតនាទិ តិវិធំ សម្បត្តគាហីហិ ឃានាទីហិ បត្វា គហេតព្ពតោ. អវសេសានិ ចក្ខាទីនិ សត្តាយតនានិ វិញ្ញាតំ នាម កេវលំ មនោវិញ្ញាណេន វិជានិតព្ពតោ. បត្តន្តិ អនុប្បត្តំ, យំ កិញ្ចិ បាបុណិតព្ពំ បរិយេសិត្វា គវេសិត្វា សម្បត្តន្តិ អនុប្បត្តំ. បរិយេសិតន្តិ បរិយិដ្ឋំ. ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតន្តិ មនសា ចិន្តិតំ. ‘‘បត្តំ បរិយេសិត’’ន្តិ ឯតស្មិំ បទទ្វយេ ចតុក្កំ សម្ភវតីតិ តំ ទស្សេត្វា តស្ស វសេន បត្តបរិយេសិតបទានិ, តតោ មនសា អនុវិចរិតញ្ច នីហរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘លោកស្មិំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បរិយេសិត្វា បត្តំ នាម បរិយេសនាយ បរិគ្គាហភាវតោ. បរិយេសិតំ នាម កេវលំ បរិយេសិតមេវាតិ កត្វា បរិយេសិត្វា បត្តស្ស មនុស្សានុវិចរិតស្ស វុត្តត្តា. បឋមវិកប្បេ សង្ករោ អត្ថីតិ អសង្ករតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. សព្ពន្តិ វិញ្ញាតាទិ. តញ្ហិ មនោវិញ្ញាណេន គហិតត្តា មនសា អនុវិចរិតំ នាម ន ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ.

ឯតំមមសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. នត្ថិទិន្នសុត្តវណ្ណនា

២១០. ទិន្នន្តិ ទេយ្យធម្មសីសេន ទានំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទិន្នស្ស ផលាភាវំ សន្ធាយា’’តិ, ទិន្នំ បន អន្នាទិវត្ថុំ កថំ បដិក្ខិបន្តិ. ឯស នយោ ‘‘យិដ្ឋំ ហុត’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. មហាយាគោតិ សព្ពសាធារណំ មហាទានំ. បហេណកសក្ការោតិ បាហុនកានំ កាតព្ពសក្ការោ. ផលន្តិ អានិសំសផលំ និស្សន្ទផលញ្ច. វិបាកោតិ សទិសផលំ. បរលោកេ ឋិតស្ស អយំ លោកោ នត្ថីតិ បរលោកេ ឋិតស្ស កម្មុនា លទ្ធព្ពោ អយំ លោកោ ន ហោតិ. ឥធលោកេ ឋិតស្សបិ បរលោកោ នត្ថីតិ ឥធលោកេ ឋិតស្ស កម្មុនា លទ្ធព្ពោ បរលោកោ ន ហោតិ. តត្ថ ការណមាហ – ‘‘សព្ពេ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តី’’តិ. ឥមេ សត្តា យត្ថ យត្ថ ភវេ យោនិអាទីសុ ច ឋិតា, តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តិ និរុទយវិនាសវសេន នស្សន្តិ. ផលាភាវវសេនាតិ មាតាបិតូសុ សម្មាបដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តីនំ ផលស្ស អភាវវសេន ‘‘នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា’’តិ វទន្តិ, ន មាតាបិតូនំ, នាបិ តេសុ ឥទានិ ករិយមានសក្ការាសក្ការានំ អភាវវសេន តេសំ លោកបច្ចក្ខត្តា. បុព្ពុឡកស្ស វិយ ឥមេសំ សត្តានំ ឧប្បាទោ នាម កេវលោ, ន ភវតោ ចវិត្វា អាគមនបុព្ពកោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘ចវិត្វា ឧប្បជ្ជនកសត្តា នាម នត្ថី’’តិ. សមណេន នាម យាថាវតោ ជានន្តេន កស្សចិ អកថេត្វា សញ្ញតេន ភវិតព្ពំ, អញ្ញថា អាហោបុរិសិកា នាម សិយា. កិញ្ហិ បរោ បរស្ស ករិស្សតិ, តថា ច អត្តនោ សម្បាទនស្ស កស្សចិ អវស្សយោ ឯវ ន សិយា តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជនតោតិ អាហ ‘‘យេ ឥមញ្ច…បេ… បវេទេន្តី’’តិ.

ចតូសុ មហាភូតេសុ និយុត្តោតិ ចាតុមហាភូតិកោ. យថា បន មត្តិកាយ និព្ពត្តំ ភាជនំ មត្តិកាមយំ, ឯវមយំ ចតូហិ មហាភូតេហិ និព្ពត្តោតិ អាហ ‘‘ចតុមហាភូតមយោ’’តិ. អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតូតិ សត្តសន្តានគតា បថវីធាតុ. ពាហិរំ បថវីធាតុន្តិ ពហិទ្ធា មហាបថវិំ. អនុយាតីតិ តស្ស អនុរូបភាវេន យាតិ ឧបេតិ. ឧបគច្ឆតីតិ បុព្ពេ ពាហិរបថវីកាយតោ តទេកទេសភូតា បថវី អាគន្ត្វា អជ្ឈត្តិកភាវប្បត្តិយា សត្តភាវេន សណ្ឋិតា ឥទានិ ឃដាទិបថវី វិយ តមេវ ពាហិរបថវីកាយំ ឧបេតិ ឧបគច្ឆតិ, សព្ពសោ តេន និព្ពិសេសតំ ឯកីភាវមេវ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. អាបាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ ឯត្ថ បជ្ជុន្នេន មហាសមុទ្ទតោ គហិតអាបោ វិយ វស្សោទកភាវេន បុនបិ មហាសមុទ្ទំ, សូរិយរំសិតោ គហិតឥន្ទគ្គិសង្ខាតតេជោ វិយ បុនបិ សូរិយរំសិំ, មហាវាយុខន្ធតោ និគ្គតមហាវាយោ វិយ តមេវ វាយុខន្ធំ ឧបេតិ ឧបគច្ឆតីតិ ទិដ្ឋិគតិកោ សយមេវ អត្តនោ វាទំ ភិន្ទតិ. ឧម្មត្តកបច្ឆិសទិសញ្ហិ ទិដ្ឋិគតិកទស្សនំ. មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ អាកាសំ បក្ខន្ទន្តិ តេសំ វិសយភាវា វិសយាបីតិ វទតិ. វិសយិគ្គហណេន ហិ វិសយា គហិតា ឯវ ហោន្តីតិ. គុណាគុណបទានីតិ គុណទោសកោដ្ឋាសា. សរីរមេវ បទានីតិ អធិប្បេតំ សរីរេន តំតំកិរិយាយ បជ្ជិតព្ពតោ. ទព្ពន្តិ មុយ្ហន្តីតិ ទត្តូ, មូឡ្ហបុគ្គលា. តេហិ ទត្តូហិ ពាលមនុស្សេហិ បញ្ញត្តំ.

នត្ថិទិន្នសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ករោតោសុត្តវណ្ណនា

២១១. សហត្ថា ករោន្តស្សាតិ សហត្ថេន ករោន្តស្ស. និស្សគ្គិយថាវរាទយោបិ ឥធ សហត្ថករណេនេវ សង្គហិតា. ហត្ថាទីនីតិ ហត្ថបាទកណ្ណនាសាទីនិ. បចនំ ទហនំ វិពាធនន្តិ អាហ ‘‘ទណ្ឌេន បីឡេន្តស្សា’’តិ. បបញ្ចសូទនិយំ ‘‘តជ្ជេន្តស្ស ចា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, ឥធ បន សុមង្គលវិលាសិនិយំ វិយ តជ្ជនំ បរិភាសនំ ទណ្ឌេនេវ សង្គហេត្វា ‘‘ទណ្ឌេន បីឡេន្តស្ស’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. សោកំ សយំ ករោន្តស្សាតិ បរស្ស សោកការណំ សយំ ករោន្តស្ស, សោកំ វា ឧប្បាទេន្តស្ស. បរេហិ អត្តនោ វចនករេហិ. សយម្បិ ផន្ទតោតិ បរស្ស វិពាធនប្បយោគេន សយម្បិ ផន្ទតោ. អតិបាតយតោតិ បទំ សុទ្ធកត្តុអត្ថេ ហេតុកត្តុអត្ថេ ច វត្តតីតិ អាហ – ‘‘ហនន្តស្សបិ ហនាបេន្តស្សបី’’តិ. ការណវសេនាតិ ការាបនវសេន.

ឃរស្ស ភិត្តិ អន្តោ ច ពហិ ច សន្ធិតា ហុត្វា ឋិតាវ ឃរសន្ធិ. កិញ្ចិបិ អសេសេត្វា និរវសេសោ លោបោ និល្លោបោ. ឯកាគារេ និយុត្តោ វិលោបោ ឯកាគារិកោ. បរិតោ សព្ពសោ បន្ថេ ហននំ បរិបន្ថោ. បាបំ ន ករីយតិ បុព្ពេ អសតោ ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា, តស្មា នត្ថិ បាបំ. យទិ ឯវំ កថំ សត្តា បាបេ បវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘សត្តា បន ករោមាតិ ឯវំសញ្ញិនោ ហោន្តី’’តិ ឯវំ កិរស្ស ហោតិ ឥមេសញ្ហិ សត្តានំ ហិំសាទិកិរិយា ន អត្តានំ ផុសតិ តស្ស និច្ចតាយ និព្ពិការត្តា, សរីរំ បន អចេតនំ កដ្ឋកលិង្គរូបមំ, តស្មិំ វិកោបិតេបិ ន កិញ្ចិ បាបន្តិ. ខុរនេមិនាតិ និសិតខុរមយនេមិនា, ខុរសទិសនេមិនាតិ អត្ថោ.

គង្គាយ ទក្ខិណា ទិសា អប្បតិរូបទេសោ, ឧត្តរទិសា បតិរូបទេសោតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទក្ខិណញ្ចេបី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទក្ខិណតីរេ មនុស្សា កក្ខឡា’’តិអាទិ. មហាយាគន្តិ មហាវិជិតយញ្ញសទិសំ មហាយាគំ. ឧបោសថកម្មេនាតិ ឧបោសថកម្មេន ច. ច-សទ្ទោ ហេត្ថ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. ទមសទ្ទោ ហិ ឥន្ទ្រិយសំវរស្ស ឧបោសថសីលស្ស ច វាចកោ ឥធាធិប្បេតោ. កេចិ បន ‘‘ឧបោសថកម្មេនា’’តិ ឥទំ ឥន្ទ្រិយទមនស្ស វិសេសនំ, តស្មា ‘‘ឧបោសថកម្មភូតេន ឥន្ទ្រិយទមេនា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. សីលសំយមេនាតិ សីលសំវរេន. សច្ចវចនេនាតិ សច្ចវាចាយ. តស្សា វិសុំ វចនំ លោកេ គរុតរបុញ្ញសម្មតភាវតោ. យថា ហិ បាបធម្មេសុ មុសាវាទោ គរុ, ឯវំ បុញ្ញធម្មេសុ សច្ចវាចា. តេនាហ ភគវា – ‘‘ឯកំ ធម្មំ អតីតស្សា’’តិអាទិ (ឥតិវុ. ២៥). បវត្តីតិ យោ ករោតីតិ វុច្ចតិ, តស្ស សន្តានេ ផលស្ស និព្ពត្តិយា បច្ចយភាវេន បវត្តិ. សព្ពថាតិ ‘‘ករោតោ’’តិអាទិនា វុត្តេន សព្ពប្បការេន កិរិយមេវ បដិក្ខិបន្តិ.

ករោតោសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ហេតុសុត្តវណ្ណនា

២១២. ឧភយេនាតិ ហេតុបច្ចយបដិសេធវចនេន. សំកិលេសបច្ចយន្តិ សំកិលិសនស្ស មលីនភាវស្ស ការណំ. វិសុទ្ធិបច្ចយន្តិ សំកិលេសតោ វិសុទ្ធិយា វោទានស្ស ការណំ. នត្ថិ ពលន្តិ សត្តានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកនិព្ពានសម្បត្តិអាវហំ ពលំ នាម កិញ្ចិ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘យម្ហី’’តិអាទិ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ, សំកិលេសិកម្បិ ចាយំ បដិក្ខិបតេវ. អញ្ញមញ្ញវេវចនានីតិ តស្សា តស្សា កិរិយាយ ឧស្សន្នដ្ឋេន ពលំ, សូរវីរភាវាវហដ្ឋេន វីរិយំ, តមេវ ទឡ្ហគ្គាហភាវតោ បោរិសំ ធុរំ វហន្តេន បវត្តេតព្ពតោ បុរិសថាមោ, បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនប្បវត្តិយា បុរិសបរក្កមោតិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ.

សត្វយោគតោ, រូបាទីសុ វា សត្តតាយ សត្តា, បាណនតោ អស្សាសនបស្សាសនវសេន បវត្តិយា បាណា, តេ បន សោ ឯកិន្ទ្រិយាទិវសេន វិភជិត្វា វទតីតិ អាហ ‘‘ឯកិន្ទ្រិយោ’’តិអាទិ. អណ្ឌកោសាទីសុ ភវនតោ ភូតាតិ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘អណ្ឌ…បេ… វទន្តី’’តិ. ជីវនតោ បាណំ ធារេន្តា វិយ វឌ្ឍនតោ ជីវាតិ សាលិយវាទិកេ វទន្តិ. នត្ថិ ឯតេសំ សំកិលេសវិសុទ្ធីសុ វសោតិ អវសា. នត្ថិ តេសំ ពលំ វីរិយន្តិ អពលា អវីរិយា. និយតតាតិ អច្ឆេជ្ជសុត្តាវុតាភេជ្ជមណិនោ វិយ និយតប្បវត្តិតាយ គតិជាតិពន្ធាបវគ្គវសេន និយមោ. តត្ថ តត្ថ គមនន្តិ ឆន្នំ អភិជាតីនំ វសេន តាសុ តាសុ គតីសុ ឧបគមនំ. សមវាយេន សមាគមោ សង្គតិ. សភាវោយេវាតិ យថា កណ្ដកស្ស តិក្ខតា, កបិត្ថផលានំ បរិមណ្ឌលតា, មិគបក្ខីនំ វិចិត្តាការតា, ឯវំ សព្ពស្សបិ លោកស្ស ហេតុបច្ចយេហិ វិនា តថា តថា បរិណាមោ, អយំ សភាវោ ឯវ អកិត្តិមោ ឯវ. តេនាហ ‘‘យេន ហី’’តិអាទិ. ឆឡភិជាតិយោ បរតោ វិត្ថារីយន្តិ. សុខញ្ច ទុក្ខញ្ច បដិសំវេទេន្តីតិ វទន្តា អទុក្ខមសុខភូភិំ សព្ពេន សព្ពំ ន ជានន្តីតិ ឧល្លិង្គេន្តោ ‘‘អញ្ញា សុខទុក្ខភូមិ នត្ថីតិ ទស្សេន្តី’’តិ អាហ.

ហេតុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨-១០. មហាទិដ្ឋិសុត្តាទិវណ្ណនា

២១៣-២១៥. អកតាតិ សមេន វា វិសមេន វា កេនចិ ហេតុនា ន កតា ឯវ. កេនចិ កតំ ករណំ វិធានំ នត្ថិ ឯតេសន្តិ អកតវិធានា. បទទ្វយេនបិ លោកេ កេនចិ ហេតុបច្ចយេន នេសំ អភិនិព្ពត្តិតាភាវំ ទស្សេតិ. ឥទ្ធិយាបិ ន និម្មិតាតិ កស្សចិ ឥទ្ធិមតោ ទេវស្ស ព្រហ្មុនោ វា ឥទ្ធិយាបិ ន និម្មិតា. អនិម្មិតាតិ វា កស្សចិ អនិម្មាបកា. អជនកាតិ ឯតេន បថវីកាយាទីនំ រូបាទិជនកភាវំ បដិក្ខិបតិ. រូបសទ្ទាទយោ ហិ បថវីកាយាទីហិ អប្បដិពទ្ធវុត្តិកាតិ តស្ស លទ្ធិ. យថា បព្ពតកូដំ កេនចិ អនិព្ពត្តិតំ កស្សចិ ច អនិព្ពត្តកំ, ឯវមេតេបីតិ អាហ ‘‘កូដដ្ឋា’’តិ. យមិទំ ‘‘ពីជាទិតោ អង្កុរាទិ ជាយតី’’តិ វុច្ចតិ, តញ្ច វិជ្ជមានមេវ តតោ និក្ខមតិ, នាវិជ្ជមានំ, អញ្ញថា យតោ កុតោចិ យស្ស កស្សចិ ឧប្បត្តិ សិយាតិ អធិប្បាយោ. ឋិតាតិ និព្ពិការភាវេន ឋិតា. ន ចលន្តីតិ ន វិការំ អាបជ្ជន្តិ. វិការាភាវេន ហិ តេសំ សត្តន្នំ កាយានំ ឯសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតតា. អនិញ្ជនញ្ច អត្តនោ បកតិយា អវដ្ឋានមេវ. តេនាហ ‘‘ន វិបរិណមន្តី’’តិ. អវិបរិណាមធម្មត្តា ឯវ ច នេ អញ្ញមញ្ញំ ន ព្យាពាធេន្តិ. សតិ ហិ វិការំ អាបាទេតព្ពតាយ ព្យាពាធកតាបិ សិយា, តថា អនុគ្គហេតព្ពតាយ អនុគ្គាហកតាតិ តទភាវំ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘នាល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បថវី ឯវ កាយេកទេសត្តា បថវិកាយោ. ជីវសត្តមានំ កាយានំ និច្ចតាយ និព្ពិការាភាវតោ ន ហន្តព្ពតា, ន ឃាដេតព្ពតា ចាតិ នេវ កោចិ ហន្តា ឃាតេតា វា. តេនាហ ‘‘សត្តន្នន្ត្វេវា’’តិអាទិ. យទិ កោចិ ហន្តា នត្ថិ, កថំ សត្ថប្បហារោតិ អាហ ‘‘យថា មុគ្គរាសិអាទីសូ’’តិអាទិ. កេវលំ សញ្ញាមត្តមេវ ហោតិ, ន ឃាតនាទិ, បរមត្ថតោ សត្តន្នន្ត្វេវ កាយានំ អវិកោបនីយភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

បមុខយោនីនន្តិ មនុស្សតិរច្ឆានាទីសុ ខត្តិយព្រាហ្មណាទិសីហព្យគ្ឃាទិវសេន បធានយោនីនំ. សដ្ឋិសតានិ ឆសហស្សានិ. ‘‘បញ្ច ច កម្មុនោ សតានី’’តិ បទស្ស អត្ថទស្សនំ ‘‘បញ្ច កម្មសតានិ ចា’’តិ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ‘‘កេវលំ តក្កមត្តេន និរត្ថកទិដ្ឋិំ ទីបេតី’’តិ ឥមមេវ អត្ថំ អតិទិសតិ. ឯត្ថ ច តក្កមត្តកេនាតិ ឥមិនា យស្មា តក្កិកា និរង្កុសតាយ បរិកប្បនស្ស យំ កិញ្ចិ អត្តនោ បរិកប្បិតំ សារតោ មញ្ញមានា តថេវ អភិនិវិស្ស តក្កទិដ្ឋិគាហំ គណ្ហន្តិ, តស្មា ន តេសំ ទិដ្ឋិវត្ថូសុ វិញ្ញូហិ វិចារណា កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. កេចីតិ ឧត្តរវិហារវាសិនោ. តេ ហិ ‘‘បញ្ច កម្មានីតិ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយា, ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ‘បញ្ច កម្មានីតិ បញ្ញាបេន្តី’’តិ វទន្តិ. កម្មន្តិ លទ្ធីតិ ឱឡារិកភាវតោ បរិបុណ្ណកម្មន្តិ លទ្ធិ. មនោកម្មំ អនោឡារិកត្តា ឧបឌ្ឍកម្មន្តិ លទ្ធីតិ យោជនា. ‘‘ទ្វាសដ្ឋិបដិបទា’’តិ វត្តព្ពេ សភាវនិរុត្តិំ អជានន្តា ‘‘ទ្វដ្ឋិបដិបទា’’តិ វទន្តិ. ឯកស្មិំ កប្បេតិ ឯកស្មិំ មហាកប្បេ. តត្ថាបិ ច វិវដ្ដដ្ឋាយិសញ្ញិតេ ឯកស្មិំ អសង្ខ្យេយ្យកប្បេ.

ឧរព្ភេ ហនន្តីតិ ឱរព្ភិកា. ឯវំ សូករិកាទយោ វេទិតព្ពា. លុទ្ទាតិ អញ្ញេបិ យេ កេចិ មាគវិកនេសាទាទយោ, តេ បាបកម្មបសុតតាយ កណ្ហាភិជាតីតិ វទន្តិ. ភិក្ខូតិ ពុទ្ធសាសនេ ភិក្ខូ. តេ កិរ ‘‘សច្ឆន្ទរាគា បរិភុញ្ជន្តី’’តិ អធិប្បាយេន ចតូសុ បច្ចយេសុ កណ្ដកេ បក្ខិបិត្វា ខាទន្តីតិ វទន្តិ. កស្មាតិ ចេ? យស្មា តេ បណីតបណីតេ បច្ចយេ បដិសេវន្តីតិ តស្ស មិច្ឆាគាហោ. ញាយលទ្ធេបិ បច្ចយេ បរិភុញ្ជមានា អាជីវកសមយស្ស វិលោមគាហិតាយ បច្ចយេសុ កណ្ដកេ បក្ខិបិត្វា ខាទន្តិ នាមាតិ វទន្តីតិ អបរេ. ឯកេ បព្ពជិតា, យេ វិសេសតោ អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តា. តថា ហិ តេ កណ្ដកេ វត្តន្តា វិយ ហោន្តីតិ កណ្ដកវុត្តិកាតិ វុត្តា. ឋត្វា ភុញ្ជននហានបដិក្ខេបាទិវតសមាយោគេន បណ្ឌរតរា. អចេលកសាវកាតិ អាជីវកសាវកេ វទតិ. តេ កិរ អាជីវកសមយេ អាជីវកលទ្ធិយា ទឡ្ហគាហិតាយ និគណ្ឋេហិបិ បណ្ឌរតរា. នន្ទាទយោ កិរ តថារូបំ អាជីវកបដិបត្តិំ ឧក្កំសំ បាបេត្វា ឋិតា, តស្មា និគណ្ឋេហិ អាជីវកសាវកេហិ ច បណ្ឌរតរា វុត្តា. បរមសុក្កាភិជាតីតិ អយំ តេសំ លទ្ធិ.

បុរិសភូមិយោតិ បធានបុគ្គលេន និទ្ទេសោ. ឥត្ថីនម្បេតា ភូមិយោ ឥច្ឆន្តេវ. ភិក្ខុ ច បន្នកោតិអាទិ តេសំ បាឡិ ឯវ. តត្ថ បន្នកោតិ ភិក្ខាយ វិចរណកោ, តេសំ វា បដិបត្តិយា បដិបន្នកោ. ជិនោតិ ជិណ្ណោ ជរាវសេន ហីនធាតុកោ, អត្តនោ វា បដិបត្តិយា បដិបក្ខេ ជិនិត្វា ឋិតោ. សោ កិរ តថាភូតោ ធម្មម្បិ កស្សចិ ន កថេតិ. តេនាហ ‘‘ន កិញ្ចិ អាហា’’តិ. និដ្ឋុហនាទិវិប្បការេ កេនចិ កតេបិ ខមនវសេន ន កិញ្ចិ វទតីតិ វទន្តិ. អលាភិន្តិ ‘‘សោ ន កុម្ភិមុខា បដិគ្គណ្ហាតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៣៩៤) នយេន វុត្តអលាភហេតុសមាយោគេន អលាភិំ. តតោ ឯវ ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យបរេតតាយ សយនបរាយណំ សមណំ បន្នភូមីតិ វទន្តិ.

អាជីវវុត្តិសតានីតិ សត្តានំ អាជីវភូតានិ ជីវិកាវុត្តិសតានិ. បសុគ្គហណេន ឯឡកជាតិ គហិតា, មិគគ្គហណេន រុរុគវយាទិសព្ពមិគជាតិ. ពហូ ទេវាតិ ចាតុមហារាជិកាទិព្រហ្មកាយិកាទិវសេន តេសំ អន្តរភេទវសេន ពហូ ទេវា. តត្ថ ចាតុមហារាជិកានំ ឯកច្ចេ អន្តរភេទា មហាសមយសុត្តវសេន (ទី. និ. ២.៣៣១ អាទយោ) ទីបេតព្ពា. មនុស្សាបិ អនន្តាតិ ទីបទេសកុលវំសាជីវាទិវិភាគេន មនុស្សាបិ អនន្តភេទា. បិសាចា ឯវ បេសាចា, តេ មហន្តមហន្តា អជគរបេតាទយោ. ឆទ្ទន្តទហមន្ទាកិនិយោ កុឡីរមុចលិន្ទនាមេន វទន្តិ.

បវុដាតិ សព្ពគណ្ឋិកា. បណ្ឌិតោបិ…បេ… ឧទ្ធំ ន គច្ឆតិ. កស្មា? សត្តានំ សំសរណកាលស្ស និយតភាវតោ.

អបរិបក្កំ សំសរណនិមិត្តំ សីលាទិនា បរិបាចេតិ នាម សីឃំយេវ វិសុទ្ធិប្បត្តិយា. បរិបក្កំ កម្មំ ផុស្ស ផុស្ស បត្វា បត្វា កាលេ បរិបក្កភាវាបាទនេន ព្យន្តី ករោតិ នាម. សុត្តគុឡេតិ សុត្តវដ្ដិយំ. និព្ពេឋិយមានមេវ បលេតីតិ ឧបមាយ សត្តានំ សំសារោ អនុក្កមេន ខីយតេវ, ន តស្ស វឌ្ឍីតិ ទស្សេតិ បរិច្ឆិន្នរូបត្តា. និព្ពេឋិយមានមេវ សុត្តគុឡំ គច្ឆតីតិ វុច្ចតិ. តញ្ច ខោ សុត្តបមាណេន, សុត្តេ បន អសតិ កុតោ គច្ឆតិ សុត្តគុឡំ. តេនាហ – ‘‘សុត្តេ ខីណេ ន គច្ឆតី’’តិ. តត្ថេវ តិដ្ឋតិ សុត្តបរិយន្តន្តិ អធិប្បាយោ. កាលវសេនាតិ អត្តនិ វេឋេត្វា ឋិតំ សុខទុក្ខំ យថាវុត្តស្ស កាលស្ស វសេន និព្ពេឋិយមានោ ពាលោ ច បណ្ឌិតោ ច បលេតិ គច្ឆតិ, នាតិក្កមតិ សំសារំ.

មហាទិដ្ឋិសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១-១៨. អន្តវាសុត្តាទិវណ្ណនា

២១៦-២២៣. ឯកតោ វឌ្ឍិតនិមិត្តន្តិ ឯកបស្សេន វឌ្ឍិតំ កសិណនិមិត្តំ. គាហេនាតិ លាភី ឈានចក្ខុនា បស្សិត្វា គហណេន. តក្កេនាតិ ន លាភី តក្កមត្តេន. ឧប្បន្នទិដ្ឋីតិ ‘‘លោកោ’’តិ ឧប្បន្នទិដ្ឋិ. សព្ពតោ វឌ្ឍិតន្តិ សមន្តតោ អប្បមាណកសិណនិមិត្តំ. ឯកមេវាតិ ‘‘ឯកមេវ វត្ថូ’’តិ ឧប្បន្នទិដ្ឋិ. អដ្ឋារស វេយ្យាករណានីតិ វេយ្យាករណលក្ខណប្បត្តានិ អដ្ឋារស សុត្តានិ. ឯកំ គមនន្តិ ឯកំ វេយ្យាករណគមនំ.

អន្តវាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយគមនាទិវគ្គវណ្ណនា

២២៤-៣០១. ទុក្ខវសេន វុត្តន្តិ ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខេ សតិ ទុក្ខំ ឧបាទាយា’’តិអាទិទុក្ខវសេន វុត្តំ. តាទិសមេវ ទុតិយំ វេយ្យាករណគមនំ. តេនាហ ‘‘តត្រាបិ អដ្ឋារសេវ វេយ្យាករណានី’’តិ. តេហីតិ ‘‘រូបី អត្តា ហោតី’’តិអាទិនយបវត្តេហិ វេយ្យាករណេហិ សទ្ធិំ. តន្តិ ទុតិយំ គមនំ.

អារម្មណមេវាតិ កសិណសង្ខាតំ អារម្មណមេវ. តក្កិសទ្ទេន សុទ្ធតក្កិកានំ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

អនិច្ចទុក្ខវសេនាតិ ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ, តស្មិំ សតិ តទុបាទាយ ឯវំ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តអនិច្ចទុក្ខវសេនាតិ. តេហិយេវាតិ ទុតិយេ បេយ្យាលេ វុត្តប្បការេហិយេវ. តិបរិវដ្ដវសេនាតិ តេហិយេវ ឆព្ពីសតិយា សុត្តេហិ ចតុត្ថបេយ្យាលេ តិបរិវដ្ដវសេន វុត្តោតិ យោជនា.

ទុតិយគមនាទិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ទិដ្ឋិសំយុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.