៥. ភូមិជសុត្តវណ្ណនា

២៥. បុរិមសុត្តេតិ អនន្តរេ បុរិមេ សុត្តេ. វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ បទត្ថេ តតោ វិសិដ្ឋំ អនិទ្ទិសិត្វា ឥតរំ អត្ថតោ វិភាវេតុំ ‘‘អយំ បន វិសេសោ’’តិអាទិមាហ. ន កេវលំ ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ, អថ ខោ ផស្សស្ស សហការីការណភូតអញ្ញបច្ចយា ច ឧប្បជ្ជតីតិ. កាយេនាតិ ចោបនកាយេន, កាយវិញ្ញត្តិយាតិ អត្ថោ. សា ហិ កាមំ បដ្ឋានេ អាគតេសុ ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ កេនចិ បច្ចយេន ចេតនាយ បច្ចយោ ន ហោតិ. យស្មា បន កាយេ សតិ ឯវ កាយកម្មំ នាម ហោតិ, នាសតិ, តស្មា សា តស្សា សាមគ្គិយភាវេន ឥច្ឆិតព្ពាតិ វុត្តំ ‘‘កាយេនបិ ករិយមានំ ករីយតី’’តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘កាយេ វា, ហានន្ទ, សតិ កាយសញ្ចេតនាហេតុ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិ. វាចាយបីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. មនសាតិ បាតុភូតេន មនសា, ន មនមត្តេនាតិ. អត្តនា បរេហិ អនុស្សាហិតេន. បរេនាតិ បរេន អនុស្សាហេន. សម្បជានេនាតិ ញាណសម្បយុត្តចិត្តវសេន បជានន្តេន. អសម្បជានេនាតិ តថា ន សម្បជានន្តេន. តស្សាតិ សុខទុក្ខស្ស. កាយសញ្ចេតនាហេតូតិ កាយកម្មនិមិត្តំ, កាយិកស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសសញ្ចេតនាសុបិ. ឧទ្ធច្ចសហគតចេតនា បវត្តិយំ វិបាកំ ទេតិយេវាតិ ‘‘វីសតិ ចេតនា លព្ភន្តី’’តិ វុត្តំ. តថា វចីទ្វារេតិ ឯត្ថ ‘‘កាមាវចរកុសលាកុសលវសេន វីសតិ ចេតនា លព្ភន្តី’’តិ ឥទំ តថា-សទ្ទេន ឧបសំហរតិ. រូបារូបចេតនាហីតិ រូបាវចរារូបាវចរកុសលចេតនាហិ. តប្បច្ចយំ យថារហន្តិ អធិប្បាយោ. តាបិ ចេតនាតិ យថាវុត្តា ឯកូនវីសតិ ចេតនា អវិជ្ជាបច្ចយា ហោន្តិ កុសលានម្បិ បគេវ ឥតរាធិដ្ឋហិតាវិជ្ជស្សេវ ឧប្បជ្ជនតោ, អញ្ញថា អនុប្បជ្ជនតោ. យថាវុត្តចេតនាភេទន្តិ យថាវុត្តំ កាយចេតនាទិវិភាគំ. បរេហិ អនុស្សាហិតោ សរសេនេវ បវត្តមានោ. បរេហិ ការិយមានោតិ បរេហិ ឧស្សាហិតោ ហុត្វា កយិរមានោ. ជានន្តោបីតិ អនុស្សវាទិវសេន ជានន្តោបិ. កម្មមេវ ជានន្តោតិ តទា អត្តនា ករិយមានកម្មមេវ ជានន្តោ.

ចតូសូតិ ‘‘សាមំ វា បរេ វា សម្បជានោ វា អសម្បជានោ វា’’តិ ឯវំ វុត្តេសុ ចតូសុ ឋានេសុ. យថាវុត្តេ ឯកូនវីសតិចេតនាធម្មេ អសង្ខារិកសសង្ខារិកភាវេន សម្បជានកតាសម្បជានកតភាវេន ចតុគុណេ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឆសត្តតិ ទ្វេសតា ចេតនាធម្មា’’តិ. យេសំ សហជាតកោដិ លព្ភតិ, តេសម្បិ ឧបនិស្សយកោដិ លព្ភតេវាតិ ‘‘ឧបនិស្សយកោដិយា អនុបតិតា’’តិឥច្ចេវ វុត្តា. តេតិ យថាវុត្តា សព្ពេបិ ធម្មា. សោ កាយោ ន ហោតីតិ ឯត្ថ បសាទកាយោបិ គហេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘យស្មិំ កាយេ សតី’’តិអាទិ. សោ កាយោ ន ហោតីតិ សោ កាយោ បច្ចយនិរោធេន ន ហោតិ. វាចាតិ សទ្ទវាចា. មនោតិ យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ. ឥទានិ កម្មវសេនេវ យោជេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯសេវ នយោ ‘‘វាចាបិ ទ្វារភូតា មនោបិ ទ្វារភូតោ’’តិ. ខីណាសវស្ស កថំ កាយោ ន ហោតិ, ន តស្ស កាយកម្មាធិដ្ឋានន្តិ អធិប្បាយោ. អវិបាកត្តាតិ អវិបាកធម្មត្តាតិ អត្ថោ. កាយោ ន ហោតីតិ វុត្តំ អកម្មករណភាវតោ.

តន្តិ កម្មំ. ខេត្តំ ន ហោតីតិ តស្ស ទុក្ខស្ស អវិរុហនដ្ឋានត្តា. វិរុហនដ្ឋានាទយោ ព្យតិរេកវសេន វុត្តា. តេនាហ ‘‘ន ហោតី’’តិ. ការណដ្ឋេនាតិ អាធារភូតការណភាវេន. សញ្ចេតនាមូលកន្តិ សញ្ចេតនានិមិត្តំ. វិរុហនាទីនំ អត្ថានន្តិ ‘‘វិរុហនដ្ឋេនា’’តិអាទិនា វុត្តានំ អត្ថានំ. ឥមិនា វិរុហនាទិភាវេន វេទនា ‘‘សុខទុក្ខវេទនា’’តិ កថិតា, នយិធ ជេដ្ឋលក្ខណំ សុខទុក្ខំ និប្បយោជកស្ស សុខស្ស ទុក្ខស្ស ច អធិប្បេតត្តា. ឧបេក្ខាវេទនាបេត្ថ សុខសណ្ហសភាវវិបាកភូតា វេទនាវ.

ភូមិជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.