៣. ឧបនិសសុត្តវណ្ណនា

២៣. ជានតោ បស្សតោតិ ឯត្ថ ទស្សនំ បញ្ញាចក្ខុនាវ ទស្សនំ អធិប្បេតំ, ន មំសចក្ខុនាតិ អាហ ‘‘ទ្វេបិ បទានិ ឯកត្ថានី’’តិ. ឯវំ សន្តេបីតិ បទទ្វយស្ស ឯកត្ថត្តេបិ ញាណលក្ខណញាណប្បភាវវិសយស្ស្ស តថាទស្សនភាវាវិរោធនាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ជាននលក្ខណញ្ហិ ញាណ’’ន្តិអាទិ. ញាណប្បភាវន្តិ ញាណានុភាវេន ញាណកិច្ចវិសយោភាសន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ញាណេន វិវដ្ដេ ធម្មេ បស្សតី’’តិ. ជានតោ បស្សតោតិ ច ជាននទស្សនមុខេន បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា បវត្តាតិ អាហ – ‘‘ញាណលក្ខណំ ឧបាទាយា’’តិអាទិ. ជានតោតិ វា បុព្ពភាគញាណេន ជានតោ, អបរភាគេន ញាណេន បស្សតោ. ជានតោតិ វា វត្វា ន ជាននំ អនុស្សវាការបរិវិតក្កមត្តវសេន ឥធាធិប្បេតំ, អថ ខោ រូបានិ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបាទីនិ តេសញ្ច សមុទយាទិកេ បច្ចក្ខេ កត្វា ទស្សនន្តិ វិភាវេតុំ ‘‘បស្សតោ’’តិ វុត្តន្តិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ.

អាសវានំ ខយន្តិ អាសវានំ អច្ចន្តប្បហានំ. សោ បន តេសំ អនុប្បាទនិរោធោ សព្ពេន សព្ពំ អភាវោ ឯវាតិ អាហ ‘‘អសមុប្បាទោ ខីណាការោ នត្ថិភាវោ’’តិ. អាសវក្ខយសទ្ទស្ស ខីណាការាទីសុ អាគតដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ‘‘អាសវានំ ខយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧជុមគ្គានុសារិនោតិ កិលេសវង្កកាយវង្កាទីនំ បហានេន ឧជុភូតេ សវិបស្សនាហេដ្ឋិមមគ្គធម្មេ អនុស្សរន្តស្ស. យទេវ ហិស្ស បរិក្ខីណំ. ខយស្មិំ បឋមំ ញាណំ ‘‘តតោ អញ្ញា អនន្តរា’’តិ ខយសង្ខាតេ អគ្គមគ្គេ តប្បរិយាបន្នមេវ ញាណំ បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, តទនន្តរំ បន អញ្ញា អរហត្តន្តិ. យទិបិ គាថាយ ‘‘ខយស្មិំ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ, សមុច្ឆេទវសេន បន ‘‘អាសវេ ខីណេ មគ្គោ ខយោ’’តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘មគ្គោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ’’តិ. សមណោតិ សមិតបាបោ អធិប្បេតោ, សោ បន ខីណាសវោ ហោតីតិ. ‘‘អាសវានំ ខយា’’តិ ឥធ ផលំ, បរិយាយេន បន អាសវក្ខយោ មគ្គោ, តេន បត្តព្ពតោ ផលំ. ឯតេនេវ និព្ពានស្សបិ អាសវក្ខយភាវោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

ជានតោ ឯវ បស្សតោ ឯវាតិ ឯវមេត្ថ និយមោ ឥច្ឆិតោ, ន អញ្ញថា វិសេសាភាវតោ អនិដ្ឋាបន្នោវាតិ តស្ស និយមស្ស ផលំ ទស្សេតុំ ‘‘នោ អជានតោ នោ អបស្សតោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យោ បន ន ជានាតិ, ន បស្សតិ, តស្ស នោ វទាមីតិ អត្ថោ’’តិ. ឥមិនា ខន្ធានំ បរិញ្ញា អាសវក្ខយស្ស ឯកន្តិកការណន្តិ ទស្សេតិ. ឯតេនាតិ ‘‘នោ អជានតោ, នោ អបស្សតោ’’តិ ឯតេន វចនេន. តេ បដិក្ខិត្តាតិ កេ បន តេតិ? ‘‘ពាលេ ច បណ្ឌិតេ ច សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សន្តិ (ទី. និ. ១.១៦៨; ម. និ. ២.២២៨) អហេតូ អប្បច្ចយា សត្តា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៨; ម. និ. ២.១០១, ២២៧) ឯវមាទិវាទា. តេសុ កេចិ អភិជាតិសង្កន្តិមត្តេន សំសារសុទ្ធិំ បដិជានន្តិ, អញ្ញេ ឥស្សរបជាបតិការណាទិវសេន. តយិទំ សព្ពំ សំសារាទីហីតិ ឯត្ថេវ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បុរិមេន បទទ្វយេនាតិ ‘‘ជានតោ បស្សតោ’’តិ ឥមិនា បទទ្វយេន. ឧបាយោ វុត្តោ ‘‘អាសវក្ខយា’’តិ អធិការតោ. ឥមិនាតិ ‘‘នោ អជានតោ, នោ អបស្សតោ’’តិ ឥមិនា បទទ្វយេន. អនុបាយោ ហោតិ ឯស អាសវានំ ខយស្ស, យទិទំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ អបរិញ្ញាតិ ‘‘ជានតោ បស្សតោ’’តិ ឥមិនាវ អនិយមវចនេន អនុបាយបដិសេធោបិ អត្ថតោ ពោធិតោ ហោតីតិ. តមេវ ហិ អត្ថតោ ពោធិតភាវំ វិភាវេតុំ ឯវំ សំវណ្ណនា កតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ទព្ពជាតិកោតិ ទព្ពរូបោ. សោ ហិ ‘‘ទ្រព្យោ’’តិ វុច្ចតិ ‘‘ទ្រព្យំ វិនស្សតិ នាទ្រព្យ’’ន្តិអាទីសុ. ទព្ពជាតិកោ វា សារសភាវោ, សារុប្បសីលាចារោតិ អត្ថោ. យថាហ ‘‘ន ខោ ទព្ព ទព្ពា ឯវំ និព្ពេឋេន្តី’’តិ (បារា. ៣៨៤). វត្តសីសេ ឋត្វាតិ វត្តំ ឧត្តមំ ធុរំ កត្វា. យោ ហិ បរិសុទ្ធាជីវោ កាតុំ អជានន្តានំ សព្រហ្មចារីនំ អត្តនោ វា វស្សវាតាទិបដិពាហនត្ថំ ឆត្តាទីនិ ករោតិ, សោ វត្តសីសេ ឋត្វា ករោតិ នាម. បទដ្ឋានំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពំ នាថករណធម្មភាវេន មគ្គផលាធិគមស្ស ឧបនិស្សយភាវតោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘យានិ តានិ សព្រហ្មចារីនំ ឧច្ចាវចានិ កិច្ចករណីយានិ, តត្ថ ទក្ខោ ហោតី’’តិអាទិ (ទី. និ. ៣.៣៤៥). ឯវំ ជានតោតិ ឯវំ វេជ្ជកម្មាទីនំ ជាននហេតុ មិច្ឆាជីវបច្ចយា កាមាសវាទយោ អាសវា វឌ្ឍន្តិយេវ, ន បហីយន្តិ. ‘‘ឯវំ ខោ…បេ… អាសវានំ ខយោ ហោតី’’តិ ឥមាយ បាឡិយា អរហត្តស្សេវ គហណំ យុត្តំ ផលគ្គហណេន ហេតុនោ អវុត្តសិទ្ធត្តា. តេនាហ ‘‘អាសវានំ ខយន្តេ ជាតត្តា’’តិ.

អាគមនំ អាគមោ, តំ អាវហតីតិ អាគមនីយា, បុព្ពភាគបដិបទា. ខយស្មិន្តិ ភាវេនភាវលក្ខណេ ភុម្មំ, ខយេតិ បន វិសយេ. តេនាហ ‘‘អាសវក្ខយសង្ខាតេ’’តិ. ឧបនិសីទតិ ផលំ ឯត្ថាតិ ការណំ ឧបនិសា. អរហត្តផលវិមុត្តិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសតោ. សាតិ វិមុត្តិ. អស្សាតិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស. មនស្មិំ វិវដ្ដនិស្សិតេ បន អនន្តរូបនិស្សយាបិ បច្ចយា សម្ភវន្តីតិ ‘‘លព្ភមានវសេន បច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ.

វិរជ្ជតិ អសេសសង្ខារតោ ឯតេនាតិ វិរាគោ, មគ្គោ. និព្ពិន្ទតិ ឯតាយាតិ និព្ពិទា, ពលវវិបស្សនា. តេនាហ ‘‘ឯតេនា’’តិអាទិ. បដិសង្ខានុបស្សនាបិ មុច្ចិតុកម្យតាបក្ខិកា ឯវាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ចតុន្នំ ញាណានំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘យាវ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, តាវ តរុណវិបស្សនា’’តិ ហិ វចនតោ ឧបក្កិលេសវិមុត្តឧទយព្ពយញាណតោ បរំ ពលវវិបស្សនា. រូបារូបធម្មានំ វិសេសភូតោ សាមញ្ញភូតោ ច យោ យោ សភាវោ យថាសភាវោ, តស្ស ជាននំ យថាសភាវជាននំ. តទេវ ទស្សនំ. បច្ចក្ខករណត្ថេន ញាតបរិញ្ញា តីរណបរិញ្ញា ច គហិតា ហោតិ. តេនាហ ‘‘តរុណវិបស្សន’’ន្តិអាទិ. សង្ខារបរិច្ឆេទេញាណន្តិ នាមរូបបរិគ្គហញាណំ វទតិ. កង្ខាវិតរណំ បច្ចយបរិគ្គហោ ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិបិ វុច្ចតិ. នយវិបស្សនាទិកំ អនុបស្សនាញាណំ សម្មសនំ. មគ្គាមគ្គេញាណន្តិ មគ្គាមគ្គំ វវត្ថបេត្វា ឋិតំ ញាណំ. សោ ហិ បាទកជ្ឈានសមាធិ តរុណវិបស្សនាយ បច្ចយោ ហោតិ. ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៥.; ៤.៩៩; ៥.១០៧១) ហិ វុត្តំ.

បុព្ពភាគសុខន្តិ ឧបចារជ្ឈានសហិតសុខំ. ទរថ បដិប្បស្សទ្ធីតិ កាមច្ឆន្ទាទិកិលេសទរថស្ស បដិបស្សម្ភនំ. ‘‘សុខំបាហំ, ភិក្ខវេ, សឧបនិសំ វទាមី’’តិ ឯត្ថ អធិប្បេតសុខំ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បនាបុព្ពភាគស្ស សុខស្សា’’តិ វុត្តំ. ‘‘បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតី’’តិ (ទី. និ. ១.៤៦៦;៣.៣៥៩; អ.និ. ១.៣.៩៦) វុត្តអប្បនាសុខស្ស បស្សទ្ធិយា បច្ចយត្តេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. សុខន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ពលវបីតីតិ ផរណលក្ខណប្បត្តា បីតិ. តាទិសា ហិ វិតក្កវិចារសុខសមាធីហិ លទ្ធប្បច្ចយា នីវរណំ វិក្ខម្ភន្តី តំនិមិត្តំ ទរថំ បរិឡាហំ បដិបស្សម្ភេតិ. តេនាហ ‘‘សា ហិ ទរថប្បស្សទ្ធិយា បច្ចយោ ហោតី’’តិ. ទុព្ពលបីតីតិ តរុណបីតិ. តេនាហ ‘‘សា ហិ ពលវបីតិយា បច្ចយោ ហោតី’’តិ. សទ្ធាតិ រតនត្តយគុណានំ កម្មផលស្ស ច សទ្ទហនវសេន បវត្តោ អធិមោក្ខោ, សា បន យស្មា អត្តនោ វិសយេ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជតិ, ន ឯកវារមេវ, តស្មា អាហ ‘‘អបរាបរំ ឧប្បជ្ជនសទ្ធា’’តិ. យស្មា សទ្ទហន្តោ សទ្ធេយ្យវត្ថុស្មិំ បមុទិតោ ហោតិ, តស្មា អាហ ‘‘សា ហិ ទុព្ពលបីតិយា បច្ចយោ ហោតី’’តិ. ទុក្ខទុក្ខាទិភេទស្ស សព្ពស្សបិ ទុក្ខស្ស វដ្ដទុក្ខន្តោគធត្តា តស្ស ច ឥធាធិប្បេតត្តា វុត្តំ ‘‘ទុក្ខន្តិ វដ្ដទុក្ខ’’ន្តិ. ជរាមរណទុក្ខន្តិ កេចិ, សោកាទយោ ចាតិ អបរេ. តទុភយស្សបិ សង្គណ្ហនតោ បឋមោ ឯវត្ថោ យុត្តោ. យស្មា ទុក្ខប្បត្តោ កម្មស្ស ផលានិ សទ្ទហតិ, រតនត្តយេ ច បសាទំ ឧប្បាទេតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តញ្ហិ អបរាបរសទ្ធាយ បច្ចយោ ហោតី’’តិ. យស្មា ‘‘អាចរិយានំ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បវត្តិទុក្ខ’’ន្តិ ចិន្តយតោ ‘‘ឯកន្តតោ អយំ ធម្មោ ឥមស្ស ទុក្ខស្ស សមតិក្កមាយ ហោតី’’តិ សទ្ធា ឧប្បជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘ធម្មំ សុត្វា តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតី’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៩១). សវិការាតិ ឧប្បាទវិការេន សវិការា ខន្ធជាតិ ជាយនដ្ឋេន. ជាតិយា បន អសតិ តត្ថ តត្ថ ភវេ នត្ថិ ទុក្ខស្ស សម្ភវោតិ អាហ ‘‘សា ហិ វដ្ដទុក្ខស្ស បច្ចយោ’’តិ. កម្មភវោតិ កម្មភវាទិកោ តិវិធោបិ កម្មភវោ. សោ ហិ ឧបបត្តិភវស្ស បច្ចយោ. ឯវមាទិំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯតេនុបាយេនា’’តិ. សេសបទានីតិ ឧបាទានាទិបទានិ. អនុលោមញាណំ សង្ខារុបេក្ខាបក្ខិកត្តា និព្ពានគ្គហណេន គហិតំ, គោត្រភុញាណំ បឋមមគ្គស្ស អាវជ្ជនំ. សោ ហិ តេន វិបស្សនាយ កិញ្ចិ កិញ្ចិ វិសេសដ្ឋានំ កយិរតីតិ តំ អនាមសិត្វា និព្ពិទូបនិសោ វិរាគោតិ ‘‘វិរាគោ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ.

កេន ឧទកេន វិទារយិត្វា គតបទេសោតិ កត្វា កន្ទរោ. និតម្ពោតិបិ ឧទកស្ស. យថា និន្នំ ឧទកំ បវត្តតិ, តថា និវត្តនភាវេន នទីកុញ្ឆោតិបិ វុច្ចតិ. ហេមន្តគិម្ហឧតុវសេន អដ្ឋ មាសេ បវត្តោ បថវីវិវរោតិ កត្វា បទរោ. ខុទ្ទិកា ឧទកវាហិនិយោ សាខា វិយាតិ សាខា, ខុទ្ទកា សោព្ភា កុសុព្ភា ឱ-ការស្ស ឧ-ការំ កត្វា. ឯវមេវ ខោតិអាទិ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា ឧបនីតាយ ឧបមាយ ឧបមេយ្យេន សំសន្ទនន្តិ, តំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អវិជ្ជា បព្ពតោតិ ទដ្ឋព្ពា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អវិជ្ជា ច សន្តានវសេន ចិរំតនកាលប្បវត្តនតោ បចុរជនេហិ ទុប្បជហនតោ ‘‘បព្ពតោ’’តិ វុត្តា. លោកត្តយាភិព្យាបនតោ អភិសន្ទនតោ ច អភិសង្ខារា មេឃសទិសា. អភិសង្ខារា មេឃោតិ ទដ្ឋព្ពាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. តថា សេសបទទ្វយេបិ. វិញ្ញាណាទិវដ្ដំ អនុបវត្តិតោ បរម្បរបច្ចយតោ ច កន្ទរាទិសទិសា. វិមុត្តិ ឯករសត្តា, ហានិវុទ្ធិអភាវតោ ច សាគរសទិសាតិ ឧបមាសំសន្ទនំ.

តត្ថ យស្មា បុរិមសិទ្ធាយ អវិជ្ជាយ សតិ អភិសង្ខារា, នាសតិ, តស្មា តេ ឧបរិបព្ពតេ បវត្តា វិយ ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘អវិជ្ជា…បេ… វស្សនំ វេទិតព្ព’’ន្តិ. អស្សុតវា ហីតិអាទិ វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស សមត្ថនំ. តណ្ហាយ អភិលាសំ កត្វាតិ ឯតេន សព្ពស្សបិ អភិសង្ខារវុដ្ឋិតេមនត្ថំ ទីបេតិ. តណ្ហា ហិ ‘‘ស្នេហោ’’តិ វុត្តា. អន្តិមភវិកស្ស អន្តភវនិព្ពត្តកោ អភិសង្ខារោ និព្ពានំ ន បត្តោ, តទន្តស្ស ភាគស្ស និព្ពានំ អាហច្ច ឋិតោ វិយ ហោតីតិ ‘‘មហាសមុទ្ទំ អាហច្ច ឋិតកាលោ វិយា’’តិ ឧបមានិទស្សនំ កតំ. វិញ្ញាណាទិវដ្ដំ បូរេត្វាបិ ឥមិនាបិ ហិ អន្តិមភវិកស្សេវ វិញ្ញាណប្បវត្តិ ទស្សិតា. សា ហិ បូរិតាតិ វត្តព្ពា តតោ បរំ វិញ្ញាណាទិវដ្ដស្សេវ អភាវតោ. ជាតស្ស បុគ្គលស្ស ជាតិបច្ចយវដ្ដទុក្ខវេទនាយ ធម្មស្សវនំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តំ បន យទិបិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ន អាគតំ, សុត្តន្តរេសុ បន អាគតមេវាតិ តតោ អាហរិត្វា តំ វត្តព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ពុទ្ធវចនំ បនា’’តិអាទិមាហ. តយិទំ សាវកពោធិសត្តានំ វសេនាយំ ទេសនាតិ កត្វា វុត្តំ. ឥតរេសំ បន វសេន វុច្ចមានំ សុត្តន្តរគ្គហណត្ថំ បយោជនំ នត្ថីតិ ‘‘យា ហី’’តិអាទិមាហ. បាឡិយា វសេន គហិតមេវាតិ សង្ខេបតោ វុត្តអត្ថស្ស វិត្ថារតោ ទស្សនំ. និព្ពត្តីតិ និព្ពត្តមានា ខន្ធា គហិតាតិ អាហ ‘‘សវិការា’’តិ. អនិច្ចតាលក្ខណាទិទីបនតោ លក្ខណាហដំ. កម្មាកម្មន្តិ វិនិច្ឆយំ. និជ្ជដន្តិ និគ្គុម្ពំ, សុទ្ធន្តិ អត្ថោ. បថវីកសិណាទីសុ កម្មំ អារភតីតិអាទិ បាឡិយំ សមថបុព្ពង្គមា វិបស្សនា ទស្សិតាតិ កត្វា វុត្តំ. ឯវញ្ហិ បាមោជ្ជាទិទស្សនំ សម្ភវតីតិ. ទេវស្សាតិ មេឃស្ស. កស្មា បនេត្ថ ‘‘ខីណាសវស្ស…បេ… ឋិតកាលោ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, ននុ បុព្ពេ ទេវដ្ឋានិយោ អភិសង្ខារោ វុត្តោ, ន អភិសង្ខារោ ខីណាសវោតិ? នាយំ ទោសោ, ការណូបចារេន ផលស្ស វុត្តត្តា. អភិសង្ខារមូលកោ ហិ ខន្ធសន្តានោ ខន្ធសន្តានេ ច ឧច្ឆិន្នសំយោគេ ខីណាសវសមញ្ញាតិ.

ឧបនិសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.