១. អរហន្តវគ្គោ

១. ធនញ្ជានីសុត្តវណ្ណនា

១៨៧. ធនញ្ជានិគោត្តាតិ ឯត្ថ បុព្ពបុរិសតោ អាគតស្ស កុលវំសស្ស នាមាភិធានសង្ខាតំ គំ តាយតីតិ គោត្តំ. (កិំ បន តន្តិ? អញ្ញកុលបរម្បរាសាធារណំ តស្ស កុលស្ស អាទិបុរិសសមុទាគតំ តំកុលបរិយាបន្នសាធារណំ សាមញ្ញរូបន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.) ធនញ្ជានិគោត្តំ ឯតិស្សន្តិ ធនញ្ជានិគោត្តា. តស្សា ឧទានស្ស ការណំ បុច្ឆិត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ វិភាវេតុំ ‘‘សោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. នានារសភោជនំ ទេតីតិ យោជនា. បញ្ចគោរសសម្បាទិតំ សាលិភត្តំ សូបសាកព្យញ្ជនំ នានារសំ ព្រាហ្មណភោជនំ. មណ្ឌលគ្គខគ្គន្តិ មណ្ឌលគ្គសង្ខាតំ ខគ្គំ. ទុវិធោ ហិ ខគ្គោ មណ្ឌលគ្គោ ទីឃគ្គោតិ. តត្ថ យស្ស អគ្គោ មណ្ឌលាការេន ឋិតោ, សោ មណ្ឌលគ្គោ. យស្ស បន អសិបុត្តិកា វិយ ទីឃោ, សោ ទីឃគ្គោ.

សាសនាតិ អនុសាសនា. ‘‘នមោ…បេ… សម្ពុទ្ធស្សា’’តិ ឯវំ វុត្តា បញ្ចបទិកគាថា. សត្ថុសាសនេ ហិ លោកិយច្ឆន្ទំ អនបេក្ខិត្វា ឯសា បញ្ចបទិកគាថាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឱក្កាវរធរាតិ បុព្ពបុរិសសង្ខាតឧក្កាកវំសវរធារិកា. សក្កាតិ សក្កុណេយ្យំ.

ឯវន្តិ ‘‘សចេ មេ អង្គមង្គានី’’តិអាទិនា ឥមិនា បការេន. ‘‘បញ្ច គាថាសតានិ បន អដ្ឋកថំ អារុឡ្ហានិ, ឥធ បន ទ្វេ ឯវ ឧទ្ធដា’’តិ វទន្តិ. បហរិតុំ វាតិ ឯកវារម្បិ ហត្ថេន វា បាទេន វា បហរិតុម្បិ បរាមសិតុម្បិ អសក្កោន្តោតិ អត្ថោ. សោ ហិ តស្សា អរិយសាវិកាយ អានុភាវេន អត្តនោ សាមត្ថិយេន វសេ វត្តាបនត្ថំ សន្តជ្ជិត្វាបិ តទនុវត្តន្តោ និព្ពិសោ អហោសិ. តេនាហ ‘‘ភោតី’’តិអាទិ.

តស្ស ព្រាហ្មណស្សាតិ អត្តនោ សាមិកព្រាហ្មណស្ស. ឧបសំហរន្តីតិ ឧបនេន្តី. តស្មិំ សមយេតិ តស្មិំ ទុក្ខុប្បត្តិកាលេ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ ភគវតោ វចនំ អនុស្សរិត្វា ‘‘ទសពលស្ស ភគវតោ’’តិអាទីសុ យថាបរិចិតំ គុណបទំ អនុស្សរិ. តេនាហ ‘‘ទសពលំ សរី’’តិ.

ខន្តិសោរច្ចរហិតតាយ កុជ្ឈិត្វា. ភិជ្ជិត្វាតិ សំយតាភាវតោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អន្តរេ មេត្តិភេទេន ភិជ្ជិត្វា. ឯវមេវាតិ យថា ឯតរហិ អការណេន, ឯវមេវ អញ្ញទាបិ អការណេនាតិ អត្ថោ. និក្ការណតាទីបនេ ឯវំ-សទ្ទោ, ឯវ-សទ្ទោ បន អវធារណត្ថោ. និក្ការណតា ច នាម និរត្ថកតា, និរត្ថកវិប្បលាបភាវេនេត្ថ ឯវំ-សទ្ទស្ស គហណេ បវត្តិ គវេសិតព្ពា. គរហត្ថោ វាយំ ឯវំ-សទ្ទោ អនេកត្ថត្តា និបាតានំ. គរហត្ថតា ចស្ស វសលិសទ្ទសន្និធានតោ បាកដា ឯវ.

គាមនិគមរដ្ឋបូជិតោតិ ឥមិនា គាមនិគមរដ្ឋសាមិកេហិ បូជិតភាវោ ទីបិតោ គាមាទីនំ តេសំ វសេ វត្តនតោ. អសុកស្ស នាម បុគ្គលស្ស. សេសន្តិ អភិក្កន្តន្តិអាទិ, យម្បិ ចញ្ញំ ឥធាគតំ ហេដ្ឋា វណ្ណិតញ្ច.

ធនញ្ជានីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អក្កោសសុត្តវណ្ណនា

១៨៨. ភារទ្វាជោវ សោតិ ភារទ្វាជោ នាម ឯវ សោ ព្រាហ្មណោ. គោត្តវសេន ហិ តយិទំ នាមំ, វិសេសេន បនេតំ ជាតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ចមត្តេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ជានិកតាតិ ញាតិវគ្គហានិកតា. បក្ខោ ភិន្នោតិ តតោ ឯវ ញាតិបក្ខោ នដ្ឋោ. យថា ទោមនស្សិតោ អនត្តមនោតិ វត្តព្ពំ លភតិ, ឯវំ កុបិតោតិ អាហ ‘‘ទោមនស្សេន ចា’’តិ. ទសហីតិ អនវសេសបរិយាទានវសេន វុត្តំ បញ្ចហិ គាថាសតេហិ អក្កោសន្តោ តថា អក្កោសេយ្យាតិ កត្វា. តត្ថ បន យេន កេនចិ អក្កោសន្តោបិ អក្កោសតិយេវ នាម. ករោសិ មម ភាតិកស្ស បព្ពជ្ជំ.

សម្ភុញ្ជតីតិ សម្ភោគំ ករោតិ. អក្កោសាទីហិ ឯកតោ ភុញ្ជតិ. វីតិហរតីតិ ព្យតិហារំ ករោតិ, អក្កោសតោ បច្ចក្កោសនាទិនា វិនិមយំ ករោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘កតស្ស បដិការំ ករោតី’’តិ. អស្ស អនុស្សវវសេន សុត្វា ‘‘សបតិ ម’’ន្តិ សញ្ញិនោ ភយំ ឧប្បជ្ជីតិ យោជនា. អស្សាតិ ព្រាហ្មណស្ស. សុត្វាតិ បទំ ឧភយត្ថាបិ យោជេតព្ពំ ‘‘តវេវេតំ ព្រាហ្មណាតិ សុត្វា, អនុស្សវវសេន សុត្វា’’តិ ច. កាមំ កិសវច្ឆាទយោ សបនំ នាទំសុ, ទេវតានំយេវ ហិ សោ អត្ថោ, សត្តានំ បន តថា សញ្ញា ឧប្បន្នា, សោបិ តថាសញ្ញី អហោសិ. តេនាហ ‘‘អនុស្សវវសេនា’’តិ.

ទន្តស្ស សព្ពសោ ទមថំ ឧបគតត្តា. និព្ពិសេវនស្សាតិ រាគទោសាទិហេតុកវិប្ផន្ទនរហិតស្ស. តស្សេវាតិ បដិកុជ្ឈន្តស្សេវ បុគ្គលស្ស តេន កោធេន បាបំ ហោតិ បាបស្ស សន្តានន្តរសង្កន្តិយា អភាវតោ. កេចិ បន ‘‘តស្សេវាតិ តស្សេវ បដិកុជ្ឈន្តបុរិសស្ស តេន បដិកុជ្ឈនេន. បាបិយោតិ បដិកុជ្ឈន្តបុគ្គលស្ស លាមកតរោ’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថំ វទន្តិ. សតិយា សមន្នាគតោ ហុត្វា បដិសង្ខានេ ឋិតោ អធិវាសេតិ, ន សហោ មូឡ្ហោ ហុត្វាតិ អធិប្បាយោ. ឧភិន្នំ តិកិច្ឆន្តន្តិ ឧភិន្នំ ឧប្បន្នកោធសង្ខាតំ កិលេសព្យាធិំ តិកិច្ឆន្តំ វូបសមេន្តំ តំ បុគ្គលំ. យោ បុគ្គលោតិអាទិនា បុរិមាសុ គាថាសុ បវត្តិតានិ បទានិ សម្ពន្ធិត្វា ទស្សេតិ. បញ្ចសុ ខន្ធេសុ យាថាវតោ វិនីតា អរិយធម្មស្ស កោវិទា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ធម្មស្សាតិ បញ្ចក្ខន្ធធម្មស្សា’’តិ. ឥទានិ តមត្ថំ បរិបុណ្ណំ កត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចតុសច្ចធម្មស្ស វា’’តិ.

អក្កោសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អសុរិន្ទកសុត្តវណ្ណនា

១៨៩. តេនេវាតិ ភាតុបព្ពជិតេនេវ. អស្សេវាតិ តិតិក្ខស្ស. ‘‘តំ ជយំ ហោតី’’តិ លិង្គវិបល្លាសវសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សោ ជយោ ហោតី’’តិ, ទុជ្ជយំ កោធំ តិតិក្ខាយ ជិនន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ. យស្មា តិតិក្ខាទយោ ន កោធវសិកំ ធុរំ, តំ បន ពាលានំ មញ្ញនាមត្តន្តិ ឥធ ឥមមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘កតមស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិជានតោវ ជយោ ន អវិជានតោ តិតិក្ខាយ អភាវតោ. ន ហិ អវិជានន្តោ អន្ធពាលោ កោធំ វិជេតុំ សក្កោតិ. កេវលំ ជយំ មញ្ញតិ កិលេសេហិ បរាជិតោ សមានោបីតិ អធិប្បាយោ.

អសុរិន្ទកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ពិលង្គិកសុត្តវណ្ណនា

១៩០. សុទ្ធន្តិ កេវលំ សម្ភារវិរហិតំ. សម្ភារយុត្តន្តិ កដុកភណ្ឌាទិសម្ភារសហិតំ. កញ្ជិតោ និព្ពត្តត្តា កញ្ជិកំ, អារនាលំ, ពិលង្គន្តិ អត្ថោ. នាមំ គហិតំ សង្គីតិកាលេ ‘‘ពិលង្គិកភារទ្វាជោ’’តិ វិសេសនវសេន. តយោតិ ធនញ្ជានិយា សាមិកោ ភារទ្វាជោ, អក្កោសកភារទ្វាជោ, អសុន្ទរិកភារទ្វាជោតិ អាទិតោ តីសុ សុត្តេសុ អាគតា តយោ. មេតិ មយ្ហំ.

ពិលង្គិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អហិំសកសុត្តវណ្ណនា

១៩១. ឯសាតិ ព្រាហ្មណោ. ‘‘អហិំសកោ អហ’’ន្តិ តទត្ថំ សាធេតុំ ឥច្ឆាយ កថេសីតិ វុត្តំ ‘‘អហិំសកបញ្ហំ បុច្ឆី’’តិ. តថា ចេ អស្សាតិ យថា តេ នាមស្ស អត្ថោ, តថា ចេតំ ភវេយ្យាសិ អន្វត្ថនាមកោ ភវេយ្យាសិ អហិំសកោ ឯវ សិយាតិ. ន ទុក្ខាបេតិ ទុក្ខមត្តម្បិ ន ឧប្បាទេតិ, ទុក្ខតោ អបនេតីតិ អត្ថោ.

អហិំសកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ជដាសុត្តវណ្ណនា

១៩២. ជដាបញ្ហស្សាតិ ‘‘អន្តោជដា ពហិជដា’’តិ ឯវំ ជដាបរិយាយស្ស បញ្ហស្ស.

ជដាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សុទ្ធិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៣. សុទ្ធិកបញ្ហស្សាតិ ‘‘នាព្រាហ្មណោ សុជ្ឈតី’’តិ ឯវំ សុទ្ធសន្និស្សិតស្ស បញ្ហស្ស. សីលសម្បន្នោតិ បញ្ចវិធនិយមលក្ខណេន សីលេន សមន្នាគតោ. តបោកម្មន្តិ អនសនបញ្ចាតបតប្បនាទិបរិភេទនតបោកម្មំ ករោន្តោបិ. វិជ្ជាតិ តយោ វេទាតិ វទន្តិ ‘‘តាយ ឥធលោកត្ថំ បរលោកត្ថំ ញាយន្តី’’តិ កត្វា. គោត្តចរណន្តិ គោត្តសង្ខាតំ ចរណំ. ព្រាហ្មណោ សុជ្ឈតិ ជេដ្ឋជាតិកត្តា. តថា ហិ សោ ឯវ តបំ អាចរិតុំ លភតិ, ន ឥតរោ. អញ្ញា លាមិកា បជាតិ ឥតរវណ្ណំ វទតិ. វចនសហស្សម្បីតិ គាថានេកសហស្សម្បិ. អន្តោ កិលេសេហិ បូតិកោ សភាវេន បូតិកោ. កិលិដ្ឋេហិ កាយកម្មាទីហិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ.

សុទ្ធិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អគ្គិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៤. អគ្គិបរិចរណវសេនាតិ អគ្គិហុត្តជុហនវសេន. សន្និហិតោតិ មិស្សីភាវំ សម្បាបិតោ. តថាភូតោ ច សោ សប្បិនា សទ្ធិំ យោជិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘សំយោជិតោ’’តិ. អបាយមគ្គំ ឱក្កមតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិមិច្ឆាសង្កប្បាទីនំ អត្តនោ សន្តានេ សមុប្បាទនតោ. តេនាហ ‘‘ឥមំ លទ្ធិ’’ន្តិអាទិ.

ជាតិយាតិ សទោសកិរិយាបរាធស្ស អសម្ភវេន បរិសុទ្ធាយ ជាតិយា. នានប្បការេ អដ្ឋារសវិជ្ជាដ្ឋានសញ្ញិតេ គន្ថេ. សុតវាតិ សុត្វា និដ្ឋំ បត្តោ អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តាតិ អធិប្បាយោ.

បុព្ពេនិវាសញាណេនាតិ ឥទំ លោកេ សាសនេ ច និរុឡ្ហតាវសេន វុត្តំ. អញ្ញេ ហិ បុព្ពេនិវាសំ ជានន្តា បុព្ពេនិវាសញាណេនេវ ជានន្តិ, ភគវា បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនបិ ជានាតិ. ទិព្ពេន ចក្ខុនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពសោ ជាតិ ខីយតិ ឯតេនាតិ ជាតិក្ខយោ, អគ្គមគ្គោ, តេន បត្តព្ពត្តា អាបន្នត្តា ច ជាតិក្ខយោ អរហត្តំ. ជានិត្វា វោសិតវោសានោតិ វិជានិតព្ពំ ចតុសច្ចធម្មំ មគ្គញាណេន ជានិត្វា សោឡសន្នម្បិ កិច្ចានំ វោសិតវោសានោ.

ឧប្បត្តិំ ទីបេត្វាតិ បាយសទានស្ស អាគមនំ បកាសេត្វា. គាថាហិ អភិគីតន្តិ ទ្វីហិ គាថាហិ មយា អភិគីតំ. អភុញ្ជិតព្ពន្តិ ភុញ្ជិតុំ ន យុត្តំ. ‘‘អភោជនេយ្យ’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ភគវតោ អជ្ឈាសយោ អច្ចន្តមេវ សុទ្ធោតិ? សច្ចមេតំ, ព្រាហ្មណោ បន បុព្ពេ អទាតុកាមោ បច្ឆា គាថា សុត្វា ធម្មទេសនាយ មុទុហទយោ ហុត្វា ទាតុកាមោ អហោសិ, តស្មា តំ ភិក្ខូនំ អនាគតេ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនត្ថំ បដិក្ខិបិ. តថា ហិ អនន្តរសុត្តេ កសិភារទ្វាជសុត្តេ ច ឯវមេវ បដិបជ្ជិ. តេនាហ ‘‘ត្វំ ព្រាហ្មណា’’តិអាទិ. កិលញ្ជម្ហិ…បេ… បកាសិតាតិ ឯតេន គាថំ ឧទ្ទេសដ្ឋានេវ ឋបេត្វា ភគវា ព្រាហ្មណស្ស វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេសីតិ ទស្សេតិ. គាយនេនាតិ គាយនកេន, គានេន វា. អត្ថញ្ច ធម្មញ្ចាតិ សទេវកស្ស លោកស្ស ហិតញ្ចេវ តស្ស ការណញ្ច. សម្បស្សន្តានន្តិ សម្មទេវ បស្សន្តានំ. ធម្មោតិ បវេណិអាគតោ ចារិត្តធម្មោ ន ហោតិ. ភោជនេសុ ឧក្កំសគតំ ទស្សេតុំ ‘‘សុធាភោជន’’ន្តិ អាហ. ធម្មេ សតីតិ អរិយានំ អាចារធម្មេ សតិ តំ អាលម្ពិត្វា ជីវន្តានំ ឯតទេវ សេដ្ឋន្តិ ‘‘សោមំ ភុញ្ជេយ្យ បាយស’’ន្តិ តំ អារព្ភ កថាយ ឧប្បន្នត្តា.

សល្លក្ខេតិ អយំ ព្រាហ្មណោ. សេសា បច្ចយា និទ្ទោសា តេ អារព្ភ កថាយ អប្បវត្តិតត្តា. កុក្កុច្ចវូបសន្តន្តិ អគ្គិអាហិតបទស្ស វិយ សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. អន្នេន បានេនាតិ លក្ខណវចនមេតំ យថា ‘‘កាកេហិ សប្បិ រក្ខិតព្ព’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘ទេសនាមត្តមេត’’ន្តិ. ពហុសស្សផលទាយកំ សុខេត្តំ វិយ បដិយត្តន្តិ សម្មា កសនពីជនឧទកានយនាបនយនាទិនា សុសជ្ជិតំ ខេត្តំ វិយ សីលាទិគុណវិសេសសម្បាទនេន បដិយត្តំ បុញ្ញក្ខេត្តំ ឯតំ.

អគ្គិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សុន្ទរិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៥. អានេត្វា ហុនិតព្ពតោ អាហុតិ. សប្បិមធុបាយសាទីហិ អគ្គិំ ជុហោតិ ឯត្ថាតិ អគ្គិហុត្តំ, សាធិដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘អគ្យាយតន’’ន្តិអាទិ. សុវិសោធិតោ ចស្សាតិ និហីនជាតិកានំ អនេន សុដ្ឋុ វិសោធិតោ ច ភវេយ្យ. ‘‘មេ’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ.

អផលំ ករោតីតិ ឥតោ បដ្ឋាយ យាវ ទេមីតិ បទំ. តាវ អនន្តរសុត្តវណ្ណនាយ អាគតសទិសមេវាតិ បេយ្យាលវសេន ឋបេសិ, ន សប្បិសង្ខារដ្ឋបនំ. ហិមបាតស្ស ច សីតវាតស្ស ច បដិពាហនត្ថន្តិ អការណមេតន្តិ តំ អនាទិយិត្វា អញ្ញមេវ សុការណំ ទស្សេតុំ ‘‘បដិពលោវា’’តិអាទិ វុត្តំ. សញ្ជានិត្វាតិ ‘‘នាយំ ព្រាហ្មណោ’’តិ សញ្ជានិត្វា.

នីចកេសន្តន្តិ រស្សកេសន្តំ. ព្រាហ្មណានំ សុទ្ធិអត្ថា សិខាតិ អាហ ‘‘បវត្តមត្តម្បិ, សិខំ អទិស្វា’’តិ, ‘‘បរមហំសបរិក្ខាទិនា’’តិ កេចិ.

អការណំ ទក្ខិណេយ្យភាវស្ស ជាតិ អទក្ខិណេយ្យភាវហេតូនំ បាបធម្មានំ អបដិក្ខេបភាវតោ. ឯតន្តិ សីលាទិភេទំ ចរណំ. ទក្ខិណេយ្យភាវស្ស ការណំ អទក្ខិណេយ្យភាវការកបាបធម្មានំ តទង្គាទិវសេន បជហនតោ. អស្សាតិ ព្រាហ្មណស្ស. តមត្ថន្តិ តំ ទក្ខិណេយ្យភាវស្ស ការណតាសង្ខាតមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ. សាលាទិកដ្ឋា ជាតោវាតិ សាលាទិវិសុទ្ធកដ្ឋាវ ជាតោ. សាបានទោណិអាទិអវិសុទ្ធកដ្ឋា ជាតោ អគ្គិកិច្ចំ ន ច ន ករោតិ. ឯវន្តិ យថា អគ្គិ យតោ កុតោចិ ជាតោបិ អគ្គិកិច្ចំ ករោតិយេវ, ឯវំ ចណ្ឌាលកុលាទីសុ ជាតោបិ ទក្ខិណេយ្យោ ន ន ហោតិ គុណសម្បទាវសេន អរិយានំ វំសេ បជាតត្តាតិ អាហ ‘‘គុណសម្បត្តិយា ជាតិមា’’តិ. ធិតិយា គុណសម្បត្តិយា បមុខភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ធិតិយាតិ វីរិយេន. តញ្ហិ អនុប្បន្នានំ កុសលធម្មានំ ឧប្បាទនបរិព្រូហនេហិ តេ ធារេតិ. ហិរិយា ទោសេ និសេធេតិ, សម្មទេវ បាបានំ ជិគុច្ឆនេ សតិ តេសំ បវត្តិយា អវសរោ ឯវ នត្ថិ. មោនធម្មេន ញាណសង្ខាតេន ឱត្តប្បធម្មេន. ការណាការណជាននកោតិ តេសំ តេសំ ធម្មានំ យថាភូតំ ឋានំ, បាបធម្មានំ វា វិប្បការសភាវដ្ឋានំ ជាននកោ.

បរមត្ថសច្ចេន និព្ពានេន អារម្មណបច្ចយភូតេន អរិយមគ្គេន ទន្តោ. ឥន្ទ្រិយទមេនាតិ តតោ ឯវ អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន ឧបគតោ. វិទន្តិ តេហិ សច្ចានីតិ វេទា. មគ្គវេទានំ អន្តន្តិ អរិយផលំ. កិលេសានំ អន្តន្តិ តេសំ អនុប្បាទនិរោធដ្ឋានំ. យញ្ញោតិ អគ្គផលំ. និរត្ថកន្តិ អផលំ តេសំ អនាគមនតោ, អាគតានម្បិ អគ្គទក្ខិណេយ្យាភាវតោ. ជុហតិ ទេតិ.

សុយិដ្ឋន្តិ សុទានំ អគ្គទក្ខិណេយ្យលាភេន. សុហុតន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. អថ វា សុយិដ្ឋន្តិ សុដ្ឋុ សម្មទេវ យិដ្ឋំ សារេ ឧបនីតំ មម ឥទំ ទេយ្យវត្ថុ. សុហុតន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

ឧបហដមត្តេតិ ព្រាហ្មណេន ‘‘ភុញ្ជតុ ភវ’’ន្តិ ឧបនីតមត្តេ. និព្ពត្តិតោជមេវាតិ សវត្ថុកំ អគ្គហេត្វា វត្ថុតោ វិវេចិតឱជមេវ. តេន តំ សុខុមត្តំ គតន្តិ តំ ហព្យសេសំ សព្ពសោ សុខុមភាវំ គតន្តិ ឱជាយ អនោឡារិកតាយ បុរិមាការេនេវ បញ្ញាយមានតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន ឱជាយ ឯវ កេវលាយ គហណំ សន្ធាយ. សា ហិ អវិនិព្ភោគវុត្តិតាយ វិសុំ គណ្ហិតុំ ន សក្កា, តស្មា ទេវតាហិបិ សវត្ថុកា គយ្ហតិ. មនុស្សានំ វត្ថូតិ ករជកាយមាហ. ឱឡារិកវត្ថុតាយ ទេវានំ វិយ គហណី ន តិក្ខាតិ ទិព្ពោជសម្មិស្សតាយ សម្មា បរិណាមំ ន គច្ឆតិ. សុខុមាបិ សមានា ទិព្ពោជា តេន បាយសេន មិស្សិតា ឱឡារិកសម្មិស្សតាយ សុខុមវត្ថុកានំ ទេវានំ សុខទា ន ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘គោយូសេ បនា’’តិអាទិនា. បរិភោគវត្ថុនោ ឱឡារិកតាយ វា ទេវានំ ទុក្ករំ សម្មា បរិណាមេតុំ, ទិព្ពោជាយ គរុតរភាវេន មនុស្សានំ. តេនាហ ភគវា ‘‘ន ខ្វាហ’’ន្តិអាទិ. សមាបត្តិចិត្តសមុដ្ឋិតា តេជោធាតុ ឈានានុភាវសន្តេជិតា តិក្ខតរា ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អដ្ឋ…បេ… បរិណាមេយ្យា’’តិ. ភគវតោ បន សុទ្ធេនេវ បរិណមតីតិ វុត្តំ ‘‘បាកតិកេនេវា’’តិ, ឈានានុភាវប្បត្តេន ឈានេន វិនា សភាវសិទ្ធេនេវ.

‘‘អប្បហរិតេ’’តិ ឯត្ថ អប្ប-សទ្ទោ ‘‘អប្បិច្ឆោ’’តិអាទីសុ វិយ អភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘អប្បហរិតេតិ អហរិតេ’’តិ. បាតិសតេបិ បាយសេ. ន អាលុឡតីតិ ន អាវិលំ ហោតិ. អនាគន្តាវ គច្ឆេយ្យ ‘‘អត្តនាបិ ន បរិភុញ្ជិ, អញ្ញេសំ ន ទាបេសិ, កេវលំ បាយសំ នាសេសី’’តិ ទោមនស្សប្បត្តោ.

ទារុ សមាទហានោតិ ទារុហរិទ្ទិ ទារុស្មិំ តស្ស ទហន្តោ. យទីតិអាទិ ទារុឈាបនស្ស ពហិទ្ធភាវសាធនំ អសុទ្ធហេតូនំ បដិបក្ខាភាវតោ តស្ស. ខន្ធាទីសុ កុសលាតិ តេសុ សភាវតោ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ និស្សរណតោ ជាននតោ ឆេកា បណ្ឌិតា. ញាណជោតិន្តិ ញាណមយំ ជោតិំ. ជាលេមីតិ បជ្ជលិតំ ករោមិ. និច្ចំ បជ្ជលិតគ្គិ សព្ពត្ថកមេវ វិគតសម្មោហន្ធការតាយ ឯកោភាសភាវតោ. សព្ពសោ វិក្ខេបាភាវតោ និច្ចសមាហិតត្តោ. ឯវំ វទតីតិ ចរិតំ ព្រហ្មចរិយំ គហេត្វា ចរាមីតិ ឯវំ វត្តមានំ វិយ វទតិ អាសន្នតំ ហទយេ ឋបេត្វា.

ខារិភារោតិ ខារិភារសទិសោ. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. ខន្ធេន វយ្ហមានោតិ កាជេ បក្ខិបិត្វា ខន្ធេន វយ្ហមានោ. បថវិយា សទ្ធិំ ផុសេតិ ភារស្ស គរុកភាវេន កាជស្ស បរិណមនេន. មានេន អត្តនោ ជាតិអាទីនិ បគ្គណ្ហតោ អញ្ញស្ស តានិ ន សហតីតិ អាហ – ‘‘តត្ថ តត្ថ ឥស្សំ ឧប្បាទេន្តោ’’តិ, តត្ថ តត្ថ ជាតិអាទិមានវត្ថុស្មិំ គរុតរគ្គហណេន សំសីទេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. កោធោ ធូមោតិ យថាបិ ភាសុរោ អគ្គិ ធូមេន ឧបក្កិលិដ្ឋោ, ឯវំ កោធេន ឧបក្កិលិដ្ឋោ. ញាណគ្គីតិ តស្ស កោធោ ធូមោ. មុសាវាទោវ មោសវជ្ជំ. យថា ញាណេ សតិ មុសាវាទោ នត្ថិ, ឯវំ មុសាវាទេ សតិ ញាណម្បីតិ តេន តំ និរោធិតំ វិយ ហោតីតិ អាហ – ‘‘មុសាវាទេន បដិច្ឆន្នំ ញាណ’’ន្តិ. យថា សុជាយ វិនា ព្រាហ្មណានំ យាគោ ន ឥជ្ឈតិ, ឯវំ បហូតជិវ្ហាយ វិនា សត្ថុ ធម្មយាគោ ន ឥជ្ឈតីតិ ជិវ្ហា សុជាបរិយាយា វុត្តា. ជោតិ ឋិយតិ ឯត្ថាតិ ជោតិដ្ឋានំ វេទិ, យំ អគ្គិកុណ្ឌំ. សត្តានំ ហទយំ ជោតិដ្ឋានំ ញាណគ្គិនោ តត្ថ សមុជ្ជលនតោ. អត្តាតិ ចិត្តំ ‘‘អាហិតោ អហំ មានោ ឯត្ថា’’តិ កត្វា.

ធម្មោ រហទោតិ អស្សទ្ធិយាទិអាលសិយាភាវតោ កិលេសមលបក្ខាលនតោ បរមគ្គិនិព្ពុតាវហនតោ អរិយមគ្គធម្មោ អនាវិលោ រហទោ. ហេដ្ឋុបរិយវាលុកាតិ វិបរិវត្តិតវាលុកា ហុត្វា. អាលុឡាតិ អាកុលជាតា. បណ្ឌិតានំ បសត្ថោតិ បណ្ឌិតានំ បុរតោ សេដ្ឋោ. សេដ្ឋភាវេន សន្តោ បាសំសោ ហុត្វា កិលេសេ ភិន្ទតិ សមុច្ឆិន្ទតីតិ សព្ភីតិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘ឧត្តមដ្ឋេនា’’តិ. តថា ចាហ ភគវា ‘‘មគ្គានដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ’’តិ (ធ. ប. ២៧៣).

វចីសច្ចន្តិ ឥមិនា ‘‘ចតុរង្គសមន្នាគតា វាចា សុបរិសុទ្ធា ហោតី’’តិ សម្មាវាចំ ទស្សេតិ. សច្ចសំយមបទេហិ ទស្សិតា មគ្គធម្មា ឥធ ‘‘ធម្មោ’’តិ អធិប្បេតាតិ អាហ – ‘‘ធម្មោតិ ឥមិនា…បេ… ទស្សេតី’’តិ. មគ្គសច្ចំ គហិតំ អនន្តរគាថាយ អនេកេហិ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា. អត្ថតោតិ បុព្ពង្គមត្តាទិអត្ថតោ. តាយ ហិ សកិច្ចំ ករោន្តិយា ឥតរេ សព្ពេបិ តទនុវត្តិកា ហោន្តិ. តគ្គតិកត្តាតិ សម្មាទិដ្ឋិយា ឧបការកភាវេន តាយ សមានគតិកត្តា. អារម្មណញ្ហិ វិតក្កេនាហដំ បញ្ញា វិចិនិតុំ សក្កោតិ. តថា ហិ សោ បញ្ញាក្ខន្ធេន សង្គហំ គតោ. ធម្មោតិ សភាវតោ សមាធិ គហិតោ, ឥតរេ ទ្វេ តទុបការត្តា. តថា ហិ ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣; ម. និ. ៣.១៩៧; សំ. និ. ៥.៣៧៨) សមាធិ ‘‘ធម្មោ’’តិ វុត្តោ. បរមត្ថសច្ចំ គហិតំ សព្ពេសំ សេដ្ឋភាវតោ. យថាហ – ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤). អត្ថតោតិ តតោ ឯវ បរមត្ថតោ, អនន្តរំ វុច្ចមានានំ វា មគ្គធម្មានំ អារម្មណភាវតោ. បញ្ចង្គានិ គហិតានិ តាសំ មគ្គភាវតោ. តីណិ អង្គានិ. ព្រហ្មចរិយំ នាមាតិ ឯតំ និព្ពានគាមិ ឧត្តមដ្ឋេន មគ្គព្រហ្មចរិយំ នាម. មជ្ឈេ សិតាតិ លីនុទ្ធច្ចាទិអន្តទ្វយវិវជ្ជនេន មជ្ឈេ មជ្ឈិមបដិបទាភាវនំ និស្សិតា. សស្សតុច្ឆេទគ្គហណំ ហេត្ថ បធានតាយ និទស្សនមត្តំ. សេដ្ឋប្បត្តីតិ សេដ្ឋភាវប្បត្តិ. ត-ការោ បទសន្ធិករោតិ ‘‘ស ឧជុភូតេសូ’’តិ វត្តព្ពេ មជ្ឈេ ត-ការោ បទសន្ធិករោ, ‘‘ស ទុជ្ជុភូតេសូតិ កេចិ បឋន្តិ, តេសំ ទ-ការោ បទសន្ធិករោ. ស-ឥតិ សុន្ទរិកោ ព្រាហ្មណោ វុត្តោតិ កត្វា អាហ ‘‘ស ត្វ’’ន្តិ, សោ ត្វន្តិ អត្ថោ. ធម្មោ សារិយោ បរិធានភូតា អលង្ការា ឯតស្សាតិ ធម្មសារី. អថ វា ធម្មេហិ សារិតវាតិ ធម្មសារី, តេហិ សារេត្វា ឋិតវាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘កុសលធម្មេហី’’តិអាទិ.

សុន្ទរិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ពហុធីតរសុត្តវណ្ណនា

១៩៦. សមន្តតោតិ ទក្ខិណវាមានំ វសេន សមន្តតោ. ឩរុពទ្ធាសនន្តិ ឩរូនំ ពន្ធនវសេន និសជ្ជនំ. ទ្វិន្នំ ឩរូនំ អញ្ញមញ្ញពន្ធនវសេន អាភុជិតាការំ សន្ធាយាហ ‘‘អាភុជិត្វាតិ ពន្ធិត្វា’’តិ. ហេដ្ឋិមកាយស្ស អនុជុកំ ឋបនំ និសជ្ជាវចនេនេវ ពោធិតន្តិ ‘‘ឧជុំ កាយ’’ន្តិ ឯត្ថ កាយ-សទ្ទោ ឧបរិមកាយវិសយោតិ អាហ ‘‘ឧបរិមំ សរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា’’តិ. តំ បន ឧជុកដ្ឋបនំ សរូបតោ បយោជនតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋារសា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិមុខន្តិ ឯត្ថ បរិ-សទ្ទោ អភិសទ្ទេន សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ, ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណតោ និវារេត្វា កម្មដ្ឋានំយេវ បុរេក្ខតោតិ អត្ថោ. បរិគ្គហដ្ឋោ ‘‘បរិណាយិកា’’តិអាទីសុ វិយ. មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ ‘‘សុញ្ញតវិមោក្ខមុខ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. បដិបក្ខតោ និគ្គមនដ្ឋោ ហិ និយ្យានដ្ឋោ, តស្មា បរិគ្គហិតនិយ្យានន្តិ សព្ពថា គហិតសម្មោសំ បរិច្ចត្តសម្មោសំ សតិំ កត្វា បរមំ សតិនេបក្កំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. ឆព្ពណ្ណា…បេ… និសីទិ ព្រាហ្មណស្ស បសាទសញ្ជាននត្ថំ. អដវិមុខា ចរមានាតិ គោចរំ គណ្ហន្តា.

អជ្ជសដ្ឋិន្តិ អជ្ជ ឆន្នំ បូរណី សដ្ឋី ទិវសវុត្តិ, អជ្ជ អាទិំ កត្វា ឆ ទិវសេតិ អត្ថោ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. អជ្ជ ឆទិវសមត្តកាតិ អជ្ជតោ ឆដ្ឋទិវសមត្តកា. លាមកាតិ និហីនា និប្ផលា. តេនាហ ‘‘តិលខាណុកា’’តិអាទិ.

ឧស្សាហេនាតិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ បសារេន អភិភវនេន. តំ បន នេសំ អភិភវនំ ទស្សេតុំ ‘‘កណ្ណនង្គុដ្ឋាទីនី’’តិអាទិមាហ.

‘‘ឧប្បាដកបាណកា’’តិ តចំ ឧប្បាដេត្វា វិយ ខាទកបាណកា ឩកាមង្គុលាទយោ.

កឡារបិង្គលាតិ និក្ខន្តបិង្គលក្ខិកា, កឡារបិង្គលាតិ វា រត្តគត្តា ច បិង្គលចក្ខុកា ច. តិលកាហតាតិ អាហតតិលកា, តិលប្បមាណេហិ ពិន្ទូហិ សមន្តតោ សន្ថតសរីរា.

បដិគាថាហិ ព្រាហ្មណស្ស ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេសីតិ បកតិយា តស្ស អត្តនា កថេតព្ពំ ធម្មទេសនំ បព្ពជ្ជាគុណកិត្តនវសេន សត្តហិ វឌ្ឍេសិ. បព្ពជិត្វាតិ ឥណាយិកានំ អត្តនោ បលិពោធំ តថា តថា ជានាបេត្វា បព្ពជិត្វា.

យថា ច តត្ថ ភគវា បដិបជ្ជិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បុន ទិវសេ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តំ តំ កុលឃរំ បេសេត្វាតិ តំ តំ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស ធីតរំ តស្ស តស្សានុច្ឆវិកស្ស ព្រាហ្មណស្ស ទេន្តោ តំ តំ កុលឃរំ បេសេត្វា ព្រាហ្មណធម្មេ គរុករណាភាវតោ.

‘‘នដ្ឋេ មតេ បព្ពជិតេ, នបុំសកេបិ ភត្តរិ;

ឥត្ថិយា បតិសេដ្ឋាយ, ន អញ្ញោ បតិ ឥច្ឆិយោ’’តិ. –

អយញ្ហិ ព្រាហ្មណធម្មោ. អយ្យិកដ្ឋានេតិ មាតាមហិដ្ឋានេ ឋបេសិ សត្ថុ ចិត្តារាធនវសេនាតិ.

ពហុធីតរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.