២. ទុតិយវគ្គោ

១. វតបទសុត្តវណ្ណនា

២៥៧. សមាទាតព្ពតោ វតានិ, អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករសភាវេន បព្ពជិតព្ពតោ បទានិ, តតោ ឯវ អសំកិណ្ណភាគាតិ កត្វា ‘‘វតកោដ្ឋាសានី’’តិ វុត្តំ. សមត្តានីតិ បុញ្ញវិសេសតាយ បុជ្ជភវផលនិព្ពត្តនេន កិត្តិសញ្ញានេន ច សមំ អត្តានិ សមត្តានិ. បរិបុណ្ណានីតិ អខណ្ឌាទិភាវេន សព្ពសោ បុណ្ណានិ. សមាទិន្នានីតិ តត្ថ សក្កច្ចការិតាយ សម្មា អាទិន្នានិ. មាតុលានីតិ បិតុភគិនី, ន យា កាចិ មាតុលស្ស ភរិយា កុលជេដ្ឋកានំ អធិប្បេតត្តា, ភរិយាបិ វា មាតុលសម្ពន្ធតោ គហេតព្ពា, តថា សតិ មហាបិតុភរិយាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អាទិ-សទ្ទេន ជេដ្ឋភគិនីនំ សង្គហោ. អបចិតិការកោតិ តេសំ បច្ចុដ្ឋានករោ. យោ កោចិ ទទន្តោបិ សាបេក្ខោ ទេតិ, សោ មុត្តចាគោ ន ហោតិ, អយំ បន ន ឯវន្តិ ‘‘មុត្តចាគោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. វិស្សដ្ឋចាគោតិ និរបេក្ខបរិច្ចាគោតិ អត្ថោ. យថា បាណាតិបាតពហុលោ ‘‘លោហិតបាណី’’តិ វុច្ចតិ, តថា ទានពហុលោ ‘‘បយតបាណី’’តិ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ទេយ្យធម្មទានត្ថាយ សទា ធោតហត្ថោ’’តិ. វោស្សគ្គរតោតិ ទេយ្យធម្មស្ស បរិច្ចជនេ អភិរតោ. បរេហិ យាចិតព្ពារហោតិ បរេហិ យាចិតុំ យុត្តោ ឥច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស តាវទេវ វិស្សជ្ជនតោ. ទានេនេវ យុត្តោតិ សព្ពកាលំ ទានេនេវ យុត្តោ អភិណ្ហំ បវត្តមហាទានត្តា. ទានេ ច សំវិភាគេ ចាតិ បរស្ស សម្បុណ្ណំ កត្វា បរិច្ចជនសង្ខាតេ ទានេ ច អត្តនា បរិភុញ្ជិតព្ពតោ សំវិភជនសង្ខាតេ សំវិភាគេ ច រតោ អភិរតោ.

វតបទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សក្កនាមសុត្តវណ្ណនា

២៥៨. មនុស្សភូតោតិ មនុស្សេសុ ភូតោ, មនុស្សត្តំ វា បត្តោ. អាវសថន្តិ និវាសដ្ឋានំ ការេត្វា អទាសិ, តស្មា វាសំ អទាសីតិ វាសវោ. អត្ថ-សទ្ទោ ឥធ ការណបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សហស្សម្បិ ការណាន’’ន្តិ. ស្វាយមត្ថោ ហេដ្ឋា វិភាវិតោវ. វិនិច្ឆិនតិ, តស្មា សហស្សំ បញ្ញាអក្ខីនិ ឯតស្សាតិ សហស្សក្ខោ. មឃំ វុច្ចតិ ធនំ, តំ បន សទ្ធាសង្ខាតំ មឃំ អស្ស អត្ថីតិ មឃវា. បុរេ ទានំ ទទាតីតិ បុរិន្ទទោ អនុនាសិកលោបំ អកត្វា. បុញ្ញានិ កាតុំ សក្កោតីតិ សក្កោ.

សក្កនាមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មហាលិសុត្តវណ្ណនា

២៥៩. សោតិ សក្កោ ទេវរាជា. ពហុវចនេ វត្តព្ពេ ឯកវចនំ វុត្តំ. វុច្ចតីតិ វចនំ, អត្ថោ. តស្មា ពហុវចនេតិ ពហុម្ហិ អត្ថេតិ អត្ថោ. យថា បដិបជ្ជន្តោ អនុក្កមេន តេ ធម្មេ សមាទិយិត្វា សក្កោ សក្កត្តំ អជ្ឈគា, តំ បដិបត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘សក្កោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនន្តរេតិ សក្កភាវស្ស អតីតានន្តរេ អត្តភាវេ. តំ សព្ពន្តិ សក្កស្ស មឃមាណវកាលេ សម្មាបដិបត្តិំ, តាយ សក្កភាវូបគមនញ្ចាតិ តំ សព្ពំ. វុត្តោ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

មហាលិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទលិទ្ទសុត្តវណ្ណនា

២៦០. មនុស្សទលិទ្ទោតិ មនុស្សេសុ ទុគ្គតោ. មនុស្សការុញ្ញតន្តិ មនុស្សេសុ បរមនិហីនតំ. មនុស្សកបណោតិ មនុស្សេសុ វា បរមនិហីនោ. តស្មិំ ឋានេតិ តស្ស ទេវបុត្តស្ស តស្មិំ ឧប្បជ្ជនដ្ឋានេ. លាមកតោ ចិន្តេន្តីតិ តស្ស បុរិមវត្ថុំ និស្សាយ ហីនតោ ចិន្តេន្តិ. កថេន្តីតិ តមេវ បរេសំ កថេន្តិ. វិត្ថារេន្តីតិ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារិកំ ករោន្តិ. សព្ពទា បរិច្ឆិជ្ជ បរិវារសម្បន្នោ ហុត្វា អឌ្ឍដ្ឋរតនេ ហត្ថិក្ខន្ធេ មហច្ចរាជានុភាវេន និសិន្នត្តា ជនកាយេន សមុល្លោកិយមានោ. អវលម្ពន្តីតិ ឱលម្ពន្តិ. វន្ទនមត្តំ វា នាហោសិ, អញ្ញទត្ថុ បច្ចេកពុទ្ធតោ អត្តនោ សមានាទរកិរិយំ បច្ចាសីសតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សោ’’តិអាទិ. ក្វាយន្តិ កោ អយន្តិ ព្យាបន្នវសេន វទតិ. កាឡរត្តេហិ សុត្តេហិ សិព្ពិតត្តា វណ្ណវិការំ ទិស្វា ‘‘កុដ្ឋិចីវរានិ បារុតោ’’តិ អាហ. មហានិរយេ និព្ពត្តិត្វា មហាទុក្ខំ បច្ចនុភោតិ. តទនុរូបបាបកម្មស្ស វិបាកាវសេសេន លទ្ធោកាសេន រាជគហេ…បេ… បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. កាមញ្ច ឯត្ថ បដិសន្ធិគ្គហណំ កុសលកម្មេនេវ, តស្ស បន អកុសលកម្មស្ស វិបាកិនោ ពលវភាវតោ វុត្តំ ‘‘វិបាកាវសេសេនា’’តិ. តេនាហ ‘‘គហិតកាលតោ…បេ… និក្ខន្តោ’’តិ. ភិក្ខាយ ចរិតុំ សមត្ថកាលតោ បដ្ឋាយ រោគស្ស ពលវតាយ មំសានិ…បេ… បតន្តិ. ញាណំ បេសេត្វាតិ វិបស្សនាបដិបាដិយា ភាវនាញាណំ និព្ពានំ បដិបេសេត្វា បវត្តេត្វា. ឥន្ទ្រិយានំ បរិបក្កត្តា សត្ថុ ទេសនាវិលាសេន សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ. ចុម្ពដន្តិ បាទចុម្ពដំ. កុដ្ឋិនោ ហិ សកលបាទតលំ មា រុជីតិ ចុម្ពដំ កត្វា តំ បាទតលេ ពន្ធិត្វា គច្ឆន្តិ, មត្តិកបាតិំ ភិន្ទិត្វា វិយ តថា និហីនមនុស្សត្តភាវតោ ចវិត្វា សុវណ្ណបាតិំ បដិលភន្តោ វិយ ទេវត្តភាវំ គណ្ហន្តោ ចុតិចិត្តតោ ទុតិយចិត្តវារេ អាទានចិត្តក្ខណេ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ.

មគ្គេនាគតាតិ មគ្គាធិគមនេន អាគតា ឧប្បន្នា. អរិយកន្តសីលន្តិ អរិយានំ កន្តំ មនាបំ មនោរមំ សីលធម្មំ. អរិយានំ អធិចិត្តអធិបញ្ញាសិក្ខា វិយ អធិសីលសិក្ខាបិ សព្ពា អតិវិយ កន្តា ឯវាតិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេតិ ឥមស្មិំ សោតាបន្នស្ស ភវសង្ខាតេ អត្ថេ និទ្ធារេត្វា វុច្ចមានេ. បញ្ចសីលម្បិ យស្មា ទិដ្ឋិ វិយ ភវន្តរេបិ អប្បហីនំ.

ទលិទ្ទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. រាមណេយ្យកសុត្តវណ្ណនា

២៦១. អារមន្តិ ឯត្ថ សត្តាតិ អារាមា, មនោរមា ឧបវនាទយោ. តេ ឯវ ចេតេន្តិ ឯត្ថ សទ្ធាយ អត្តនោ បីតិសោមនស្សំ សន្ធហន្តីតិ ចេតិយាតិ ច វុច្ចន្តិ. មនុស្សរមណីយភាវស្សាតិ មនុស្សានំ អារមណីយភាវស្ស. តស្ស បន សីលាទិគុណវសេន អចិន្តេយ្យាបរិមេយ្យានុភាវតាបិ ហោតីតិ ភគវា ‘‘នាគ្ឃន្តិ សោឡសិ’’ន្តិ អវោច. អចេតនាយ ភូមិយា រមណីយតា នាម គុណវិសិដ្ឋានំ អរិយានំ សេវនវសេន វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ ‘‘ឥទានិ…បេ… គាមេ វាតិអាទិមាហា’’តិ.

រាមណេយ្យកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. យជមានសុត្តវណ្ណនា

២៦២. យជន្តានន្តិ ទក្ខិណេយ្យំ ឧទ្ទិស្ស ទេន្តានំ. អដ្ឋុប្បត្តិកោ សុត្តនិក្ខេបោតិ ទស្សេត្វា អត្ថវណ្ណនំ កាតុំ ‘‘តទា កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. អគ្គន្តិ សេដ្ឋំ. តេហិ តេហិ វា យថាលទ្ធសប្បិអាទយោ មា នស្សន្តុ, អគ្គភាវេន គហិតានិ សប្បិអាទីនិ កេវលំ អគ្គិម្ហិ ឈាបនេន, ទេវា មនុស្សា មិច្ឆាគាហេន មា នស្សន្តុ. តក្កេនាតិ តក្កមត្តេន. ‘‘កថេមា’’តិ អម្ហេ មញ្ញថ, ឥទានិ បស្សថ, បច្ចក្ខតោ អយំ វោ…បេ… អាគច្ឆតីតិ អាហំសូតិ យោជនា.

ឧបធិវិបាកន្តិ ឧបធីសុ វា វិបច្ចតិ, ឧបធយោ វា វិបាកា ឯតស្សាតិ ឧបធិវិបាកំ. វិប្ផារវន្តំ ហោតិ វិបុលបក្ខតាយ. ភិក្ខុសង្ឃស្ស អទំសុ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេន មហាព្រហ្មុនា ច ឯវំ ឱវាទោ ទិន្នោ’’តិ.

យជមានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ពុទ្ធវន្ទនាសុត្តវណ្ណនា

២៦៣. ឧដ្ឋហាតិ ឧដ្ឋានំ កាយិកវីរិយំ ករោហិ. តេនាហ ‘‘វិចរ, លោកេ’’តិ. ចេតសិកវីរិយំ បន ភគវតា មត្ថកំ បាបិតមេវ. តេនាហ ‘‘វិជិតសង្គាមា’’តិ. ទ្វាទសយោជនិកស្ស ឧច្ចភាវេន. វិត្ថារតោ បន អាយាមតោ ច អនេកយោជនសតសហស្សបរិមាណចក្កវាឡំ អតិព្យាបេត្វា ឋិតស្ស. បន្នភារាតិ បាតិតភារ. និក្ខេបិតព្ពតោ ភារាតិ អាហ ‘‘ឱរោបិតខន្ធា’’តិអាទិ. តេ ហិ តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស សម្បាតនដ្ឋេន ភារា នាម. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ (សំ. និ. ៣.២២). តទេកទេសា ច កិលេសាភិសង្ខារា. បន្នរសាយ បុណ្ណមាយ រត្តិន្តិ យថា បន្នរសបុណ្ណមាយ រត្តិយំ បរិបុណ្ណកាលេ ឧបក្កិលេសវិមុត្តោ ចន្ទោ សោភតិ, ឯវំ តវ ចិត្តំ សព្ពសោ ឧបក្កិលេសវិមុត្តំ សោភតីតិ អធិប្បាយោ.

ពុទ្ធវន្ទនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. គហដ្ឋវន្ទនាសុត្តវណ្ណនា

២៦៤. បុថុទ្ទិសាតិ ពហុទិសា. កា បន តាតិ អាហ ‘‘ចតស្សោ ទិសា ចតស្សោ អនុទិសា ចា’’តិ. អនុទិសាគហណេន ចេត្ថ ឧទ្ធំ អធោបិ គយ្ហតីតិ ច ទស្សេតិ. ភូមិវាសិនោតិ ភូមិបដិពទ្ធវុត្តិនោ. ឯតេន រុក្ខបព្ពតនិវាសិនោបិ គហិតា ហោន្តិ. ចិររត្តសមាហិតចិត្តេតិ ឧបចារប្បនាឈានានិ ឧប្បាទេត្វា អបរិហីនជ្ឈានតាយ ចិរកាលំ សមាហិតចិត្តេ. អាបាណកោដិកន្តិ ជីវិតបរិយន្តំ យាវជីវំ. ឯវមាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អវសេសបុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ សង្គណ្ហាតិ. និច្ចសីលវសេន បញ្ចហិ, និយមសីលវសេន ទសហិ. បិ-សទ្ទេន តតោ កតិបយេហិ ឧបោសថសីលវសេន អដ្ឋហិបីតិ ទស្សេតិ. ធម្មិកេហីតិ ធម្មតោ អនបេតេហិ. បមុខោតិ បមោក្ខោ.

គហដ្ឋវន្ទនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សត្ថារវន្ទនាសុត្តវណ្ណនា

២៦៥. ព្រហ្មជាណុកោតិ ទក្ខិណជាណុមណ្ឌលំ បថវិយំ ឋបេត្វា វន្ទមានោ ព្រហ្មជាណុកោ នាម តថាភូតោ ហុត្វា. យជិតព្ពតោ យក្ខោ, បូជនីយោ. ឯវំ បូជាវិសេសយោគតោ សក្កោតិ អាហ ‘‘សោ យក្ខោតិ សោ សក្កោ’’តិ. សក្កស្ស នមក្ការភាជនភូតញ្ហិ បុច្ឆន្តោ មាតលិ ‘‘កោ នាម សោ យក្ខោ’’តិ អាហ. គុណនេមិត្តកេហីតិ គុណហេតុកេហិ អនន្តានិ ហិ ពុទ្ធានំ នាមានិ, តានិ ច ខោ សព្ពានិបិ គុណនេមិត្តកានេវ. អនន្តគុណត្តា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អសង្ខ្យេយ្យានិ នាមានិ, សគុណេន មហេសិនោ;

គុណេន នាមមុទ្ធេយ្យំ, អបិ នាមសហស្សតោ’’តិ. –

តស្មា អនោមនាមន្តិ បរិបុណ្ណគុណនាមន្តិ អត្ថោ. សមតិក្កមេនាតិ សម្មា សមុច្ឆិន្ទនវសេន អតិក្កមនេន. កិលេសារីនំ អបេតចយោតិ អបចយោ, សោ អារមិតព្ពដ្ឋេន អារាមោ ឯតេសន្តិ អបចយារាមា. តេនាហ ‘‘វដ្ដវិទ្ធំសនេ រតា’’តិ.

សត្ថារវន្ទនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សង្ឃវន្ទនាសុត្តវណ្ណនា

២៦៦. បូតិម្ហិ ទេហេ មាតុ សរីរេ សយនតោ, អត្តនោ ឯវ វា បូតិទេហំ សរីរំ តស្មិំ ឋិតតាយ អវត្ថរិត្វា សយនតោ បូតិទេហសយាតិ យោជនា. កុណបម្ហេតេតិ ឯតេ មនុស្សា អសុចិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិក្កូលេ មាតុកុច្ឆិសង្ខាតេ កុណបស្មិំ ទស មាសេ និមុគ្គា. តេសំ កិន្នាម ត្វំ បិហយសីតិ យោជនា. ឯតេសំ ឯតំ វិហយាមីតិ ឯតេសំ ឥសីនំ ឯតំ សម្មាបដិបត្តិំ វិហយាមិ. ឥទានិ តំ បដិបត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘ន តេ សំ កោដ្ឋេ ឱបេន្តី’’តិ វុត្តំ. ធញ្ញំ កោដ្ឋេ ន បក្ខិបន្តិ បក្ខិបិតព្ពស្ស ច អភាវតោ. តេនាហ ‘‘ន ហិ ឯតេសំ ធញ្ញ’’ន្តិ. បរេសំ និដ្ឋិតន្តិ បរេសំ គហិតំ សន្តកំ តេសំ បាកាយ និដ្ឋិតំ. ភិក្ខាចារវត្តេនាតិ បិណ្ឌាចរិយាយ. ឯសមានា បរិយេសន្តា. ឯវំ បរិយិដ្ឋេន. យាបេន្តិ, ន ឯសន្តិ អនេសនំ. សុសមាទិន្នសុន្ទរវតាតិ សុដ្ឋុ សមាទិន្នសោភនវតា.

ឯវំ សុភាសិតភាសិនោតិ គន្ថធុរវិបស្សនាធុរានំ វសេន គុណបរិមាណសុភាសិតស្សេវ ភាសនសីលា. អរិយេន តុណ្ហីភូតេន តុណ្ហីភូតា. តតោ ឯវ មនស្ស សាតិសយំ សមញ្ចរា. គហិតទណ្ឌេសុ បរាមាសាទិបយុត្តេសុ ទណ្ឌាទានាទិហេតុ ឧប្បជ្ជនកកិលេសបរិឡាហាភាវតោ និព្ពុតា. តេនាហ ‘‘វិស្សដ្ឋទណ្ឌា’’តិ. សាទានេសូតិ សភវាទានេសុ. អនាទានាតិ តព្ពិរហិតា. តេនាហ ‘‘ភវយោនី’’តិអាទិ.

សង្ឃវន្ទនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.