១. បឋមវគ្គោ

១. សុវីរសុត្តវណ្ណនា

២៤៧. អភិយំសូតិ យុទ្ធសជ្ជាភិមុខា ហុត្វា គច្ឆិំសុ. តត្រាតិ តស្មិំ អសុរានំ អភិយានេ អយំ ទានិ វុច្ចមានា អនុបុព្ពតោ កថា. តេត្តិំស បុរិសេ គហេត្វាតិ តេត្តិំស បុរិសេ បុញ្ញកិរិយាយ សហាយភូតេ គហេត្វា. ‘‘យាវជីវំ មាតាបិតុភរោ អស្ស’’ន្តិអាទិនា សមាទិន្នានិ សត្ត វតបទានិ បូរេត្វា. អធិគណ្ហន្តំ អភិភវន្តំ. បុត្តហតាយាតិ ហតបុត្តាយ. សា សុរា ន ហោតិ, ន សុរំ បិវិម្ហាតិ អធិប្បាយោ. តតោ បដ្ឋាយាតិ ‘‘ន សុរា’’តិ វុត្តកាលតោ បដ្ឋាយ. ‘‘ន សុរន្តិ ន ទិព្ពន្តីតិ អសុរា’’តិ កេចិ. ហេដ្ឋិមតលេ អន្តោភូមិយំ អាយាមតោ ទសយោជនសហស្សំ.

ឧរគាទិសហចរិតានិ ឋានានិ ឧរគាទីនីតិ អាហ ‘‘ឧរគាទីសុ បញ្ចសុ ឋានេសូ’’តិ. បឋមាលិន្ទេតិ បឋមេ បរិភណ្ឌេ. បញ្ចយោជនសហស្សវិត្ថារបុថុពហលាហិ សិនេរុស្ស ចតូសុបិ បស្សេសុ ចត្តារោ បរិភណ្ឌា. សិនេរុស្ស ហិ តស្មិំ តស្មិំ បស្សេ យុគន្ធរាទីសុ បញ្ចសតបរិត្តទីបបរិវារេ មហាទីបេ ច លភិតព្ពស្ស មហតោ អត្ថស្ស វសេន មហត្ថា. កុបិតាវិលចិត្តាតិ កុបិតេន កោបេន អាកុលចិត្តា. យុទ្ធេសីតិ យុទ្ធេសិនោ. សេសេសូតិ សេសេសុ បរិភណ្ឌេសុ. សេសាតិ សុបណ្ណាទយោ.

វម្មិកមក្ខិកាតិ សបក្ខិកឧបចិកា. ឱសក្កិត្វាតិ បិដ្ឋិភាគេន និវត្តិត្វា.

បមាទំ អាបាទេសីតិ សក្កស្ស អាណាយ បមាទំ អាបជ្ជិ. សដ្ឋិយោជនំ វិត្ថារេន. សុវណ្ណមហាវីថិន្តិ សុវណ្ណមយភូមិជគតិវីថិំ.

អនុដ្ឋហន្តោតិ ឧដ្ឋានំ កាយិកវីរិយំ អករោន្តោ. អវាយមន្តោតិ វាយាមំ ចេតសិកវីរិយំ អករោន្តោ. កិញ្ចិ កិច្ចន្តិ កសិវាណិជ្ជាទិភេទំ អញ្ញតរំ កិច្ចំ កត្តព្ពកម្មំ. វរន្តិ បវរំ. តេនាហ ‘‘ឧត្តម’’ន្តិ. តញ្ច ខោ កសិតព្ពដ្ឋានំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ឱកាស’’ន្តិ. កម្មំ អកត្វាតិ កិញ្ចិបិ ជីវិតហេតុភូតំ កម្មំ អកត្វា. ជីវិតដ្ឋានំ នាមាតិ តស្ស ជីវិតស្ស ហេតុ នាម. និព្ពានស្ស មគ្គោតិ និព្ពានស្ស អធិគមុបាយភូតោ មគ្គោ.

សុវីរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុសីមសុត្តវណ្ណនា

២៤៨. អន្តរេតិ អព្ភន្តរេ. ឯវំនាមកន្តិ ‘‘សុសីមោ’’តិ ឯវំនាមកំ. ឯកំ បុត្តមេវ អញ្ញតរំ អត្តនោ បុត្តមេវ.

សុសីមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ធជគ្គសុត្តវណ្ណនា

២៤៩. សមុបព្យូឡ្ហោតិ ឧភិន្នំ សហ ឯវ សមាគមោ, ភុសំ វា ព្យូឡ្ហោតិ អត្ថោ. ភុសា បនស្ស ព្យូឡ្ហតា ទ្វិន្នំ សេនានំ សមាគន្ត្វា សម្បិណ្ឌិតភាវេនាតិ អាហ ‘‘សម្បិណ្ឌិតោ រាសិភូតោ’’តិ. បច្ឆិមន្តោតិ រថបញ្ជរស្ស បរន្តោ បច្ឆិមន្តោ បច្ឆិមកោដ្ឋាសោ. រថសន្ធិតោតិ រថបញ្ជរស្ស កុព្ពរេន សទ្ធិំ សម្ពន្ធនដ្ឋានតោ. តទេវ បមាណន្តិ តទេវ ‘‘ទិយឌ្ឍយោជនសតាយាមោ’’តិ វុត្តប្បមាណមេវ. ទិគុណំ កត្វាតិ ‘‘បច្ឆិមន្តោ សតយោជនោ’’តិអាទិនា ទិគុណំ កត្វា. ចន្ទមណ្ឌលសូរិយមណ្ឌលកិង្កិណិកជាលាទិភេទស្ស សេសាលង្ការស្ស. បស្សន្តានំ ទេវានំ. រាជា នោតិ អម្ហាកំ រាជា ទេវសេដ្ឋោ. ទុតិយំ អាសនំ លភតីតិ សក្កេ និសិន្នេ តស្ស អនន្តរំ ទុតិយំ អាសនំ លភតិ. តស្មា ទេវសេដ្ឋតាយ សក្កោ វិយ គារវដ្ឋានិយោ, យតោ សក្កោ ‘‘តស្ស ធជគ្គំ ឧល្លោកេយ្យាថា’’តិ អាហ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អសុរេហិ បរាជិតោតិ អសុរេហិ បរាជយំ អាបាទិតោ. រជធជំ ទិស្វាតិ បរសេនាយ ឧបគច្ឆន្តិយា ឧដ្ឋិតរជមត្តម្បិ ទិស្វា ឋិតោបិ តំ រជធជំ ទិស្វា ភីរុភាវេន បលាយនធម្មោ.

យស្ស ធជគ្គបរិត្តស្ស. អានុភាវោ វត្តតិ អសម្មុខីភូតាហិបិ ទេវតាហិ សិរសា សម្បដិច្ឆិតព្ពតោ. ចោរភយាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន រោគភយាទីនញ្ចេវ វដ្ដទុក្ខស្ស ច សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ វិធិនា ភាវិតេ បរិត្តស្ស អត្ថេ ឧបចារជ្ឈានាទីនម្បិ ឥជ្ឈនតោ.

ទីឃវាបីនាមកេ គាមេ ចេតិយំ ទីឃវាបិចេតិយំ. មុទ្ធវេទិកា នាម ហម្មិយំ បរិក្ខិបិត្វា កតវេទិកា. ពុទ្ធគតំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា បរិត្តរក្ខគុត្តិំ អាហ. បរិត្តស្ស អានុភាវេន ទ្វេ ឥដ្ឋកា…បេ… អដ្ឋំសុ. តថា ហិ តស្មិំ និស្សេណិយំ ឋិតេ…បេ… អដ្ឋំសូតិ.

ធជគ្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វេបចិត្តិសុត្តវណ្ណនា

២៥០. ‘‘មហានុភាវតាយ អសុរានំ ចិត្តវេបនេន វេបចិត្តី’’តិ វទន្តិ. ឥសីហិ បន អភយំ យាចិតេ ‘‘ភយមេវ ទទាមី’’តិ វត្វា តេហិ ‘‘អក្ខយំ ហោតុ តេ ភយ’’ន្តិ អភិសបវសេន វុត្តកាលតោ បដ្ឋាយ វេបនចិត្តតាយ ‘‘វេបចិត្តី’’តិ វុច្ចតិ, យំ លោកិយា ‘‘បុលោមោ’’តិ ច វទន្តិ. និបាតបទានិបិ កានិចិ អត្ថវិសេសជោតកានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘និបាតមត្ត’’ន្តិ ហេតុអត្ថាទីនមេត្ថ អសម្ភវតោ. តន្តិ សក្កំ ទេវានមិន្ទំ. កណ្ឋេ បញ្ចមេហីតិ កណ្ឋពន្ធនបញ្ចមេហិ, វិភត្តិអលោបេន និទ្ទេសោ. ចិត្តេនេវាតិ ‘‘ឥមំ ពន្ធាមិ, អយំ ពជ្ឈតូ’’តិ ឧប្បន្នចិត្តេនេវ. ពជ្ឈតិ ពទ្ធោ ហោតិ, អយំ ទេវានុភាវោ. មុច្ចតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ទសហីតិ ‘‘ចោរោសី’’តិអាទិនា ឥធ វុត្តេហិ ទសហិ. តេនាហ ‘‘ឥមេហី’’តិ. និព្ពត្តិត្វា ចិរកាលតំ ឧបាទាយ ខុំសនវសេន វទតិ ‘‘ជរសក្កា’’តិ. ន តំ អក្កោសំ មនសិ ករោតិ ទីឃរត្តំ ខន្តិសោរច្ចេសុ និរុឡ្ហអជ្ឈាសយត្តា. មហាបដិគ្គហណន្តិ មហន្តំ ឧបសមព្យញ្ជនំ. អស្សាតិ វេបចិត្តស្ស.

បដិសំយុជេតិ បដិសត្តុ ហុត្វា សំយុទ្ធំ ករេយ្យ. តេនាហ ‘‘បដិប្ផរេយ្យា’’តិ. ឧបសមំ…បេ… មញ្ញេ ឧបសមេនេវ បច្ចត្ថិកស្ស នាយកភូតស្ស កោធស្ស បដិសេធនតោ. តាទិសេ ហិ កោធោ បដិកិរិយំ អលភន្តោ អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ វូបសម្មតិ. យទា-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ, ន កាលត្ថោតិ អាហ ‘‘យស្មា តំ មញ្ញតី’’តិ. តាវទេវ ទ្វេ គាវោ យុជ្ឈន្តេតិ តស្មិំយេវ ខណេ ទ្វីសុ គោណេសុ យុជ្ឈន្តេសុ.

ខន្តិតោ ឧត្តរិតរោ អញ្ញោ អត្ថោ ន វិជ្ជតិ អនន្តរេវ អស្ស វិរោធំ អនត្ថំ បដិពាហិត្វា ទិដ្ឋធម្មិកស្ស ចេវ សម្បរាយិកស្ស ច សំវិធានតោ. តំ ខន្តិំ បរមំ អាហុ សេដ្ឋពលំ វិរោធបច្ចយំ អភិភុយ្យ បវត្តនតោ. ពាលយោគតោ ពាលោ, តស្ស ពលំ ពាលពលំ, អញ្ញាណន្តិ អាហ ‘‘ពាលពលំ នាម អញ្ញាណពល’’ន្តិ. តំ យស្ស ពលន្តិ តំ អញ្ញាណពលំ យស្ស បុគ្គលស្ស ពលំ, អពលមេវ តំ បញ្ញាពលេន វិទ្ធំសេតព្ពតោ. បដិវត្តា ន វិជ្ជតីតិ ធម្មដ្ឋំ បដិប្ផរិត្វា អភិភវិត្វា បវត្តា នត្ថិ. បដិវចនមត្តំ បន កោចិ វទេយ្យាបិ, តំ អការណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បដិប្ផរិត្វា វា’’តិអាទិមាហ. ពាលពលន្តិ ‘‘បដិប្ផរិត្វា’’តិ វចនស្ស ការណវចនំ. តស្សេវ បុគ្គលស្ស បដិកុជ្ឈនកស្ស. នានត្តាវិតក្កនតោ ឧភិន្នំ អត្ថំ. តិកិច្ឆន្តន្តិ អនត្ថបដិពាហនមុខេន បណ្ឌិតកិច្ចករណេន បដិសេធេន្តំ. ‘‘ពាលោ អយ’’ន្តិ ឯវំ បញ្ញបេតុំ ហេតុផលានំ អនវពោធតោ ចតុសច្ចធម្មេ អឆេកាតិ.

វេបចិត្តិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សុភាសិតជយសុត្តវណ្ណនា

២៥១. ‘‘ឆេកតាយា’’តិ វត្វា តស្ស វត្តុំ ឆេកភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ កិរស្សា’’តិអាទិមាហ. គាហន្តិ លទ្ធិំ. មោចេត្វាតិ យស្ស បុន ‘‘ចោរោ’’តិ ឧត្តរិ វត្តុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ វិមោចេត្វាតិ បឋមំ វត្តុំ ន សក្កា. គរូតិ ភារិយំ, ទុក្ករន្តិ អត្ថោ. បច្ឆាតិ ‘‘បរស្សា’’តិ វុត្តោ សោ កិញ្ចិ បឋមំ វទន្តោ អត្តនោ អធិប្បាយំ បវេទេតិ នាម, តំ យថាសត្តិ វិទិតមនោ តស្ស ឧត្តរិ វត្តុំ សក្កោតិ. តេនាហ ‘‘បរស្ស វចនំ អនុគន្ត្វា បន បច្ឆា សុខំ វត្តុ’’ន្តិ. អបិ ច អសុរិន្ទេន ‘‘ហោតុ, ទេវានមិន្ទ, សុភាសិតេន ជយោ’’តិ បឋមំ វុត្តំ, វិសេសោ ច បុព្ពំ ឧបនេន្តំ អនុវត្តតិ. វចសិ កុសលោ សក្កោ ទេវរាជា តំ វិសេសំ តេនេវ បុព្ពំ ឧបនយាបេន្តោ ឧបលាបនវសេន ‘‘តុម្ហេ ខ្វេត្ថា’’តិអាទិមាហ. បុព្ពទេវាតិ សក្កបមុខាយ ទេវបរិសាយ លោកេ បុព្ពេវ ឧប្បន្នត្តា ‘‘បុព្ពទេវា’’តិ បសំសវចនំ. វេបចិត្តិំ សន្ធាយ ‘‘តុម្ហេ’’តិ ‘‘បុព្ពទេវា’’តិ ច វុត្តត្តា ‘‘តុម្ហាកំ តាវ បវេណិអាគតំ ភណថា’’តិ វុត្តំ. គារវដ្ឋានិយត្តា វេបចិត្តិនោ ពហុវចនបយោគោ. ទណ្ឌេន អវចារោ អវចរណំ ទណ្ឌាវចរោ, នត្ថិ ឯត្ថ វុត្តោ ទណ្ឌាវចរោតិ អទណ្ឌាវចរា, សក្កេន វុត្តា គាថាយោ.

សុភាសិតជយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កុលាវកសុត្តវណ្ណនា

២៥២. រថសទ្ទោតិ រថាលង្ការភូតានំ កិង្កិណិកជាលាទីនំ សទ្ទោ. តថា ធជសទ្ទោ. អាជានីយសទ្ទោតិ អាជានីយានំ ហសិតសទ្ទោ ច. ករុណាសមាវជ្ជិតហទយោតិ បាណានំ អនុបរោធេន បណាមិតចិត្តោ. ឦសាមុខេនាតិ រថកប្បរមុខេន. បុញ្ញបច្ចយនិព្ពត្តោតិ ឧឡារំ សុវិបុលំ បុញ្ញំ បច្ចយំ កត្វា និព្ពត្តោ. ន សជ្ជតិ កត្ថចិ អប្បដិឃដ្ដនេន គច្ឆន្តោ. សិម្ពលិវនេនាតិ សិម្ពលិវនមជ្ឈេន. វិភគ្គំ និម្មថិតន្តិ ឥតោ ចិតោ វិភគ្គញ្ចេវ និរវសេសតោ មថិតញ្ច ហោតិ.

កុលាវកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. នទុព្ភិយសុត្តវណ្ណនា

២៥៣. សុបច្ចត្ថិកោតិ សុដ្ឋុ អតិវិយ បច្ចត្ថិកោ បដិសត្តុ. គហិតោសីតិ ទេវបាសេន ពន្ធិត្វា គហិតោ អសិ. ពទ្ធោវ អហោសិ សក្កស្ស បុញ្ញានុភាវេន. ចេតិយរាជា កិរ ឥមស្មិំ កប្បេ តតោ បុព្ពេ កេនចិ អវុត្តបុព្ពំ ខរមុសាវាទំ អភាសិ, តាវទេវ វិរជ្ឈិត្វា មហាបថវិយា វិវរេ ទិនេ និបតិត្វា អវីចិអគ្គិជាលានមិន្ទនមហោសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចេតិយរញ្ញោ បាបំ សន្ធាយា’’តិ. មហាបាបានីតិ មហន្តានិ គរុតរានិ បាបានិ. តថា ហិ វេបចិត្តិនោ សបថករណេ និទស្សនភាវេន ឯតានិ អដ្ឋកថាយំ អាគតានីតិ.

នទុព្ភិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វេរោចនអសុរិន្ទសុត្តវណ្ណនា

២៥៤. ទ្វារបាលរូបកានិ វិយាតិ ទ្វារបាលាការេន កតបដិមាយោ វិយ. វាយមេថេវ, ន អន្តរា សំកោចំ អាបជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. និប្ផន្នសោភនេសូតិ និប្ផន្នភាវេន សុន្ទរេសុ. សព្ពេ ហិ អនិប្ផន្នា អត្ថា ន សោភន្តិ. កិច្ចជាតាតិ វិប្បកតភាវេន សញ្ជាតកិច្ចា. អកិច្ចជាតោតិ អសញ្ជាតកិច្ចោ កិច្ចរហិតោ នាម នត្ថិ គមនដ្ឋិតសយននិសជ្ជាទិវសេន ឧប្បជ្ជនកទុក្ខវិនោទនភាវតោ. សំយោគបរមាត្វេវ សម្ភោគាតិ ឥមេសំ សត្តានំ សំភុញ្ជិតព្ពវត្ថូនិ នាម បកតិយា វិរោធសីលានិបិ អសំយោគេន វា អសុន្ទរានិបិ, តានិ អភិសង្ខរណបចនសំយោជនបរមានិ វេទិតព្ពានិ តថា សតិ សម្ភោគារហភាវូបគមនតោ. តេនាហ ‘‘បារិវាសិកឱទនាទីនី’’តិអាទិ. ឧណ្ហាបេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពយុត្តេ បរិភជ្ជិត្វាតិ អធិប្បាយោ.

វេរោចនអសុរិន្ទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អរញ្ញាយតនឥសិសុត្តវណ្ណនា

២៥៥. ជាមាតិកា វុច្ចតិ ធីតុបតិ, សសុរោ ភរិយាយ បិតា, តស្មា ឥមេ អន្តរវត្តិនោ ទ្វេ ជនា សក្កវេបចិត្តិនោ សុជាយ វសេន ជាមាតិកសសុរា. ‘‘ចិរទិក្ខិតាន’’ន្តិ ទិក្ខិត្វា បព្ពជិត្វា ចិរកាលានំ វតសមាទានវសេន ឥតោ ពាហិរកានំ បព្ពជិតានន្តិ អាហ ‘‘ចិរសមាទិន្នវតាន’’ន្តិ. ឥតោ បដិក្កមាតិ ឥតោ យថាឋិតដ្ឋានតោ អបេហិ អបក្កម. ន បដិក្កូលសញ្ញិនោ គុណេ គារវយោគតោ. ទេវា ហិ យេភុយ្យេន ‘‘មយំ បុព្ពេ គុណវន្តេ បយិរុបាសិត្វា តេសំ ឱវាទេ ឋត្វា បុញ្ញានិ ឧបចិនិត្វា ឥធូបបន្នា’’តិ គុណវន្តេសុ អាទរភាវំ ឧបដ្ឋបេន្តិ.

អរញ្ញាយតនឥសិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សមុទ្ទកសុត្តវណ្ណនា

២៥៦. ចក្កវាឡមហាសមុទ្ទបិដ្ឋិយន្តិ ចក្កវាឡបព្ពតបាទសមន្តា មហាសមុទ្ទតីរបិដ្ឋិយំ. យថេវ សិនេរុសមីបេ មហាសមុទ្ទោ អនុបុព្ពនិន្នោ អនុបុព្ពបោណោ អនុបុព្ពបព្ភារោ, ឯវំ យេភុយ្យេន ចក្កវាឡបាទសមីបេបិ. តេនាហ ‘‘រជតបដ្ដវណ្ណេ វាលុកបុលិនេ’’តិ. វុត្តប្បការាសូតិ អនន្តរសុត្តេ វុត្តប្បការាសុ. អស្សមបទេនាតិ អស្សមបទវេមជ្ឈេន. ឯវំ ចិន្តយិំសូតិ ‘‘យំ នូន មយ’’ន្តិអាទិនា យថា បាឡិយំ អាគតំ, ឯវំ មន្តយិំសុ.

ឥច្ឆិតករោតិ យទិច្ឆិតករណំ. ទុដ្ឋានន្តិ ទុរាសយានំ. តេ បន ទុដ្ឋជ្ឈាសយា វិរុទ្ធា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ទុដ្ឋានំ វិរុទ្ធាន’’ន្តិ. បវុត្តន្តិ ពីជំ សន្ធាយ វបិតំ. តេនាហ ‘‘ខេត្តេ បតិដ្ឋាបិត’’ន្តិ.

សាយមាសភត្តន្តិ សាយំ អសិតព្ពភោជនំ. យថាវារំ ភក្ខិតមេតំ ទេវានំ វិយ សុខុមំ គុរុវាសញ្ច ន ហោតីតិ ‘‘ភត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. គេលញ្ញជាតន្តិ សញ្ជាតគេលញ្ញំ. វេបតីតិ កម្បតិ បវេធតិ.

សមុទ្ទកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.