៤. បឋមសេនាសនសិក្ខាបទំ

១០៨. ចតុត្ថេ ហិមមេវ ហិមន្តោ, ហិមន្តេ និយុត្តោ ហេមន្តិកោ, កាលោតិ អាហ ‘‘ហេមន្តកាលេ’’តិ. ឱតាបេន្តា បក្កមិំសូតិ សម្ពន្ធោ. កាលសទ្ទស្ស សម្ពន្ធិសទ្ទត្តា សម្ពន្ធាបេក្ខោតិ អាហ ‘‘យស្ស កស្សចី’’តិ. ហិមវស្សេនាតិ ហិមេន ច វស្សេន ច.

១១០. ‘‘វស្សិកោ’’តិ ន សង្កេតាតិ អវស្សិកសង្កេតា. ‘‘អដ្ឋ មាសេ’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ ‘‘អវស្សិកសង្កេតេ’’តិ វិសេសិតត្តា ហេមន្តិកគិម្ហិកមាសាយេវ គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ហេមន្តិកេ’’តិអាទិ. យត្ថាតិ យស្មិំ រុក្ខេ. ន ឩហទន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កាកា វា’’តិ ឯត្ថ វាសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេនាហ ‘‘អញ្ញេ វា សកុន្តា’’តិ. តស្មាតិ យស្មា អនុជានាតិ, តស្មា. យត្ថាតិ យស្មិំ រុក្ខេ, វិស្សមិត្វា គច្ឆន្តីតិ យោជនា. យស្មិន្តិ រុក្ខេ, កត្វា វសន្តីតិ យោជនា. អដ្ឋ មាសេ ឯវាតិ សម្ភវតោ អាហ ‘‘យេសុ ជនបទេសូ’’តិអាទិ. តេសុបីតិ ជនបទេសុបិ. អវស្សិកសង្កេតេ ឯវាតិ សម្ភវតោ អាហ ‘‘យត្ថា’’តិអាទិ. យត្ថាតិ យេសុ ជនបទេសុ. ‘‘វិគតវលាហកំ វិសុទ្ធំ នភំ ហោតី’’តិ ឥមិនា សចេ អវិគតវលាហកំ អវិសុទ្ធំ នភំ ហោតិ, និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. ‘‘ឯវរូបេ កាលេ’’តិ បទំ ‘‘និក្ខិបិតុំ វដ្ដតី’’តិ បទេ អាធារោ.

អព្ភោកាសិកេនាបីតិ អព្ភោកាសធុតង្គយុត្តេនាបិ. បិសទ្ទោ រុក្ខមូលិកស្ស អបេក្ខកោ. វត្តំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិ. តស្សាតិ អព្ភោកាសិកស្ស. ហិសទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ. តត្ថេវាតិ បុគ្គលិកមញ្ចកេយេវ. សង្ឃិកំ មញ្ចន្តិ សម្ពន្ធោ. វីតមញ្ចកោតិ វាយិតមញ្ចកោ. តស្មិន្តិ វីតមញ្ចកេ. បុរាណមញ្ចកោ នស្សន្តោបិ អនគ្ឃោតិ អាហ ‘‘បុរាណមញ្ចកោ គហេតព្ពោ’’តិ. ចម្មេន អវនហិតព្ពោតិ ឱនទ្ធោ, សោ ឯវ ឱនទ្ធកោ. គហេត្វា ច បន បញ្ញបេត្វា និបជ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា. អសមយេតិ វស្សិកសង្ខាតេ អកាលេ. ចតុគ្គុណេនាបីតិ ចតុបដលេនបិ. វដ្ដន្តិ វលាហកា អាវដ្ដន្តិ អស្មិំ សមយេតិ វដ្ដុលោ, សោ ឯវ វដ្ដលិកោ, សត្តាហំ វដ្ដលិកោ, សត្តាហោ វា វដ្ដលិកោ សត្តាហវដ្ដលិកោ, សោ អាទិ យេសំ តានីតិ សត្តាហវដ្ដលិកាទីនិ. អាទិសទ្ទេន សត្តាហតោ ឩនាធិកានិ គហេតព្ពានិ. កាយានុគតិកត្តាតិ កាយំ អនុគមកត្តា កាយសទិសត្តាតិ អត្ថោ.

បណ្ណកុដីសូតិ បណ្ណេន ឆាទិតកុដីសុ. សភាគភិក្ខូនន្តិ អត្តនា សភាគភិក្ខូនំ, សន្តិកន្តិ សម្ពន្ធោ. អនោវស្សកេ ឋានេតិ យោជនា. លគ្គេត្វាតិ លម្ពេត្វា, អយមេវ វា បាឋោ. ‘‘សម្មជ្ជនិ’’ន្តិ បទំ ‘‘គហេត្វា’’តិ បទេ អវុត្តកម្មំ, ‘‘ឋបេតព្ពា’’តិ បទេ វុត្តកម្មំ. ធោវិត្វាតិ សម្មជ្ជនិំ សុទ្ធំ កត្វា. ឧបោសថាគារាទីសូតិអាទិសទ្ទេន បរិវេណាទីនិ គហេតព្ពានិ.

យោ បន ភិក្ខុ គន្តុកាមោ ហោតិ, តេនាតិ យោជនា. តត្ថាតិ សាលាយំ. យត្ថ កត្ថចីតិ យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ឋានេ. បាកតិកដ្ឋានេតិ បកតិយា គហិតដ្ឋានេ. តត្រ តត្រេវាតិ តេសុ តេសុ ចេតិយង្គណាទីសុយេវ. អសនសាលន្តិ អសន្តិ ភក្ខន្តិ អស្សំ សាលាយន្តិ អសនា, អសនា ច សា សាលា ចេតិ អសនសាលា, ភោជនសាលាតិ អត្ថោ. តត្រាតិ តស្ស សម្មជ្ជន្តស្ស, តស្មិំ ‘‘វត្តំ ជានិតព្ព’’ន្តិ បាឋេ វា. មជ្ឈតោតិ បវិត្តតោ, សុទ្ធដ្ឋានតោតិ អត្ថោ. បាទដ្ឋានាភិមុខាតិ សម្មជ្ជន្តស្ស បាទដ្ឋានំ អភិមុខា. វាលិកា ហរិតព្ពាតិ បំសុ ច វាលិកា ច អបនេតព្ពា. សម្មុញ្ចនីសលាកាយ បរំ បេល្លេតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. ពហីតិ សម្មជ្ជិតព្ពតលតោ ពហិ.

១១១. មសារកោតីតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ នាមបរិយាយោ, មសារកោ នាមាតិ អត្ថោ. ឯវំ ពុន្ទិកាពទ្ធោតីតិអាទីសុបិ. បាទេ មសិត្វា វិជ្ឈិត្វា តត្ថ អដនិយោ បវេសេតព្ពា ឯត្ថាតិ មសារកោ. ពុន្ទោ ឯវ ពុន្ទិកោ, បាទោ, តស្មិំ អាពទ្ធា ពន្ធិតា អដនី យស្សាតិ ពុន្ទិកាពទ្ធោ. កុឡីរស្ស បាទោ វិយ បាទោ យស្សាតិ កុឡីរបាទកោ, យថា កុឡីរោ វង្កបាទោ ហោតិ, ឯវំ វង្កបាទោតិ វុត្តំ ហោតិ. អាហច្ច អង្គេ វិជ្ឈិត្វា តត្ថ បវេសិតោ បាទោ យស្សាតិ អាហច្ចបាទកោ. អាណិន្តិ អគ្គខិលំ. មញ្ចតិ បុគ្គលំ ធារេតីតិ មញ្ចោ. បីឋតិ វិសមទុក្ខំ ហិំសតីតិ បីឋំ. បណវោតិ ឯកោ តូរិយវិសេសោ, តស្ស សណ្ឋានំ កត្វាតិ អត្ថោ. តញ្ហិ ឯតរហិ ពុទ្ធបដិមស្ស បល្លង្កសណ្ឋានំ ហោតិ. តន្តិ កោច្ឆំ. ករោន្តិ កិរាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ សេនាសនបរិភោគេ. ហីតិ សច្ចំ. តន្តិ កោច្ឆំ មហគ្ឃំ ហោតិ, មហគ្ឃត្តា ភទ្ទបីឋន្តិបិ វុច្ចតិ. យេនាតិ យេន ភិក្ខុនា. ‘‘ថាមមជ្ឈិមស្សា’’តិ បទេន បមាណមជ្ឈិមំ និវត្តេតិ.

ឯត្ថាតិ ‘‘អនាបុច្ឆំ វា គច្ឆេយ្យា’’តិ បទេ. ថេរោ អាណាបេតីតិ យោជនា. អាណាបេតីតិ ច អាណ-ធាតុយា ឯវ បេសនសង្ខាតស្ស ហេត្វត្ថស្ស វាចកត្តា ណាបេសទ្ទោ ស្វត្ថោវ. សោតិ ទហរោ. តថាតិ យថា ថេរេន វុត្តោ, តថា កត្វាតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ ទិវាដ្ឋានេ, មញ្ចបីឋេ វា. តតោតិ ឋបនកាលតោ. បរិពុន្ធេតិ ហិំ សេតីតិ បលិពោធោ, បរិសទ្ទោ ឧបសគ្គោ, សោ វិការវសេន អញ្ញថា ជាតោ. សោ បលិពោធោ អញ្ញត្ថ អាវាសាទិកោ, ឥធ បន សន្ថរាបិតមញ្ចាទិកោ. សាយន្តិ សាយន្ហេ, ភុម្មត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. ថេរោ ភណតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ មញ្ចបីឋេ. ‘‘ពាលោ ហោតី’’តិ វត្វា តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនុគ្គហិតវត្តោ’’តិ. អនុគ្គហិតំ វត្តំ យេនាតិ អនុគ្គហិតវត្តោ, ថេរោ. តជ្ជេតីតិ ឧព្ពេជេតិ. តស្មិន្តិ ទហរេ. អស្សាតិ ថេរស្ស.

អាណត្តិក្ខណេយេវាតិ ថេរស្ស បេសនក្ខណេយេវ. ទហរោ វទតីតិ យោជនា. ‘‘ថេរោ’’តិ បទំ ‘‘វត្វា គច្ឆតី’’តិ បទទ្វយេ កត្តា, ‘‘ការេតព្ពោ’’តិ បទេ កម្មំ. នន្តិ មញ្ចបីឋំ, ‘‘បញ្ញបេត្វា’’តិបទមបេក្ខិយ ឯវំ វុត្តំ. នន្តិ ទហរំ វា. ‘‘វត្វា’’តិ បទមបេក្ខិយ ឯវំ វុត្តំ. តត្ថេវាតិ មញ្ចបីឋេយេវ. អស្សាតិ ថេរស្ស. តត្ថាតិ ទិវាដ្ឋានេ. ភោជនសាលតោ អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តោតិ ភោជនសាលតោ និក្ខមិត្វា មញ្ចបីឋបញ្ញាបនដ្ឋានតោ អញ្ញំ ឋានំ គច្ឆន្តោ, ថេរោតិ យោជនា. តត្ថេវាតិ ទិវាដ្ឋានេយេវ. យត្រិច្ឆតីតិ យំ ឋានំ គន្តុមិច្ឆតីតិ អត្ថោ. អន្តរសន្និបាតេតិ សកលំ អហោរត្តំ អសន្និបាតេត្វា អន្តរេ សន្និបាតេ សតីតិ យោជនា.

តត្ថាតិ តស្មិំ ឋានេ. អាគន្តុកា គណ្ហន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តតោតិ គណ្ហនតោ. តេសន្តិ អាគន្តុកានំ. យេហីតិ អាវាសិកោ វា ហោតុ, អាគន្តុកោ វា, យេហិ ភិក្ខូហិ. តេតិ និសិន្នកភិក្ខូ. ឧទ្ធំ បាឡិបាឋំ សារេតិ បវត្តេតីតិ ឧស្សារកោ. ធម្មកថាយំ សាធូតិ ធម្មកថិកោ. តស្មិន្តិ ឧស្សារកេ វា ធម្មកថិកេ វា. អហោរត្តន្តិ អហោ ច រត្តិ ច អហោរត្តំ, អច្ចន្តសំយោគបទំ. ឥតរស្មិន្តិ បឋមំ និសិន្នភិក្ខុតោ អញ្ញស្មិំ ភិក្ខុម្ហីតិ យោជនា. អន្តោឧបចារដ្ឋេយេវាតិ លេឌ្ឌុបាតសង្ខាតស្ស ឧបចារស្ស អន្តោ ឋិតេយេវ, អនាទរេ ចេតំ ភុម្មំ. សព្ពត្ថាតិ អាបត្តិវារអនាបត្តិវារេសុ.

១១២. ចិមិលិកំ វាតិអាទីសុ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តន្តិ ចិមិលិកត្ថរណំ. ឧត្តរិ អត្ថរិតព្ពន្តិ ឧត្តរត្ថរណន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧត្តរត្ថរណំ នាមា’’តិអាទិ. ភូមិយន្តិ សុធាទិបរិកម្មេន អកតាយំ បកតិភូមិយំ. ចម្មខណ្ឌោតិ ឯត្ថ ចម្មំយេវ អន្តេ ខណ្ឌត្តា ឆិន្នត្តា ចម្មខណ្ឌោតិ វុច្ចតិ. ននុ សីហចម្មាទីនិ ន កប្បន្តីតិ អាហ ‘‘អដ្ឋកថាសុ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ. តស្មាតិ យស្មា ន ទិស្សតិ, តស្មា. បរិហរណេយេវាតិ អត្តនោ សន្តកន្តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា, បុគ្គលិកន្តិ វា បរិគ្គហេត្វា តំ តំ ឋានំ ហរណេយេវ. បាទោ បុញ្ឆីយតិ សោធីយតិ ឯតាយាតិ បាទបុញ្ឆនីតិ កត្វា រជ្ជុបិលោតិកាយោ បាទបុញ្ឆនីតិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘បាទបុញ្ឆនី នាមា’’តិអាទិ. មយសទ្ទលោបំ កត្វា ផលកបីឋន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ផលកបីឋំ នាម ផលកមយំ បីឋ’’ន្តិ. ផលកញ្ច បីឋញ្ច ផលកបីឋន្តិ វា ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អថ វា’’តិ. ឯតេនាតិ ‘‘ផលកបីឋ’’ន្តិ បទេន. ‘‘សង្គហិត’’ន្តិ បទេ ករណំ, កត្តា វា. ពីជនិបត្តកន្តិ ចតុរស្សពីជនីយេវ សកុណបត្តសទិសត្តា ពីជនិបត្តកំ, សទិសត្ថេ កោ. ‘‘អជ្ឈោកាសេ’’តិ បទំ ‘‘បចិត្វា’’តិ បទេ អាធារោ. អគ្គិសាលាយន្តិ អគ្គិនា បចនសាលាយំ. បព្ភារេតិ លេណសទិសេ បព្ភារេ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ.

យស្មិន្តិ បុគ្គលេ. ‘‘អត្តនោ បុគ្គលិកមិវ ហោតី’’តិ ឥមិនា អនាបត្តីតិ ទស្សេតិ.

១១៣. យោ ភិក្ខុ វា លជ្ជី ហោតិ, តថារូបំ ភិក្ខុំ វា តិ យោជនា. ‘‘លជ្ជី ហោតី’’តិ វត្វា តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្តនោ បលិពោធំ វិយ មញ្ញតី’’តិ. យោតិ អាបុច្ឆកោ ភិក្ខុ. ‘‘កេនចិ ឧបទ្ទុតំ ហោតី’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘សចេបិ ហី’’តិអាទិ. ហិសទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ. វុឌ្ឍតរោ ភិក្ខុ គណ្ហាតីតិ សម្ពន្ធោ. តំ បទេសន្តិ សេនាសនដ្ឋបិតដ្ឋានំ. អាបទាសូតិ វិបត្តីសូតិ. ចតុត្ថំ.