១. ភូតគាមសិក្ខាបទ-អត្ថយោជនា

៨៩. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ តស្សាតិ ទេវតាយ. ឧក្ខិត្តំ ផរសុន្តិ ឧទ្ធំ ខិត្តំ កុឋារិំ. និគ្គហេតុន្តិ សណ្ឋាតុំ, និវត្តេតុំ វា. ចក្ខុវិសយាតីតេតិ បសាទចក្ខុស្ស គោចរាតិក្កន្តេ. មហារាជសន្តិកាតិ វេស្សវណមហារាជស្ស សន្តិកា. ថនមូលេយេវាតិ ថនសមីបេយេវ. ហិមវន្តេតិ ហិមឧគ្គិរណេ វនេ, ហិមយុត្តេ វា. តត្ថាតិ ហិមវន្តេ, ទេវតាសន្និបាតេ វា. រុក្ខធម្មោតិ រុក្ខសភាវោ. រុក្ខធម្មោ ច នាម ឆេទនភេទនាទីសុ រុក្ខានំ អចេតនត្តា កោបស្ស អករណំ, តស្មិំ រុក្ខធម្មេ ឋិតា ទេវតា រុក្ខធម្មេ ឋិតា នាម, ឆេទនភេទនាទីសុ រុក្ខស្ស វិយ រុក្ខដ្ឋកទេវតាយ អកោបនំ រុក្ខធម្មេ ឋិតា នាមាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថាតិ តាសុ សន្និបាតទេវតាសុ. ឥតីតិ ឥមស្ស អលភនស្ស, ឥមស្មិំ អលភនេ វា, អាទីនវន្តិ សម្ពន្ធោ. ភគវតោ ចាតិ ច-សទ្ទោ ‘‘បុព្ពចរិត’’ន្តិ ឯត្ថ យោជេតព្ពោ. ឥមញ្ច អាទីនវំ អទ្ទស, ភគវតោ បុព្ពចរិតញ្ច អនុស្សរីតិ វាក្យសម្បិណ្ឌនវសេន យោជនា កាតព្ពា. តេនាតិ ទស្សនានុស្សរណការណេន. អស្សាតិ ទេវតាយ. សំវិជ្ជតិ បិតា អស្សាតិ សបិតិកោ, បុត្តោ. (តាវាតិ អតិវិយ, បដិសញ្ចិក្ខន្តិយាតិ សម្ពន្ធោ) ‘‘មរិយាទំ ពន្ធិស្សតី’’តិ វត្វា តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សតី’’តិ. ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខន្តិយា អស្សា ទេវតាយ ឯតទហោសីតិ យោជនា.

យោតិ យោ កោចិ ជនោ. វេតិ ឯកន្តេន. ឧប្បតិតន្តិ ឧប្បជ្ជនវសេន អត្តនោ ឧបរិ បតិតំ. ភន្តន្តិ ភមន្តំ ធាវន្តំ, វារយេតិ និវារេយ្យ និគ្គណ្ហេយ្យាតិ អត្ថោ. តន្តិ ជនំ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – សារថិ ភន្តំ រថំ វារយេ ឥវ, តថា យោ វេ ឧប្បតិតំ កោធំ វារយេ, តំ អហំ សារថិំ ឥតិ ព្រូមិ. ឥតរោ កោធនិវារកតោ អញ្ញោ រាជឧបរាជាទីនំ សារថិភូតោ ជនោ រស្មិគ្គាហោ រជ្ជុគ្គាហោ នាមាតិ.

ទុតិយគាថាយ វេជ្ជោ វិសដំ វិត្ថតំ សប្បវិសំ សប្បស្ស អាសីវិសស្ស វិសំ គរឡំ ឱសធេហិ ភេសជ្ជេន, មន្តេន ច វិនេតិ ឥវ, តថា យោ ភិក្ខវេ ឧប្បតិតំ កោធំ មេត្តាយ វិនេតិ, សោ ភិក្ខុ ឧរគោ ភុជគោ បុរាណំ បុរេ ភវំ ជិណ្ណំ បុរាណត្តា ជិណ្ណំ តចំ ជហាតិ ឥវ, តថា ឱរបារំ អបារសង្ខាតំ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនំ ជហាតីតិ យោជនា កាតព្ពា.

តត្រាតិ ទ្វីសុ គាថាសុ. វត្ថុ បន វិនយេ អារូឡ្ហន្តិ យោជនា. អថាតិ បច្ឆា. យស្ស ទេវបុត្តស្សាតិ យេន ទេវបុត្តេន. បរិគ្គហោតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គហិតោ. សោតិ ទេវបុត្តោ. តតោតិ ឧបគមនតោ. យទា ហោតិ, តទាតិ យោជនា. មហេសក្ខទេវតាសូតិ មហាបរិវារាសុ ទេវតាសុ, មហាតេជាសុ វា. បដិក្កមន្តីតិ អបេន្តិ. ទេវតា យម្បិ បញ្ហំ បុច្ឆន្តីតិ យោជនា. តត្ថេវាតិ អត្តនោ វសនដ្ឋានេយេវ. ឧបដ្ឋានន្តិ ឧបដ្ឋានត្ថាយ, សម្បទានត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. អថ វា ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ ឧបដ្ឋានំ, ភគវតោ សមីបដ្ឋានំ, តំ អាគន្ត្វាតិ អត្ថោ. នន្តិ តំ, អយមេវ វា បាឋោ.

៩០. ‘‘ភវន្តី’’តិ ឥមិនា វិរូឡ្ហេ មូលេ នីលភាវំ អាបជ្ជិត្វា វឌ្ឍមានកេ តរុណរុក្ខគច្ឆាទិកេ ទស្សេតិ. ‘‘អហុវត្ថុ’’ន្តិ ឥមិនា បន វឌ្ឍិត្វា ឋិតេ មហន្តរុក្ខគច្ឆាទិកេ ទស្សេតិ. ‘‘អហុវត្ថុ’’ន្តិ ច ហិយ្យត្តនិសង្ខាតាយ ត្ថុំ-វិភត្តិយា ហូ-ធាតុស្ស ឩការស្ស ឧវាទេសោ ហោតិ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘អហុវតី’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, សោ អបាឋោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ជាយន្តី’’តិ ឥមិនា ភូ-ធាតុស្ស សត្តត្ថភាវំ ទស្សេតិ, ‘‘វឌ្ឍន្តី’’តិ ឥមិនា វឌ្ឍនត្ថភាវំ. ឯតន្តិ ‘‘ភូតគាមោ’’តិ នាមំ. បីយតេ យថាកាមំ បរិភុញ្ជីយតេ, បាតព្ពំ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ វា បាតព្យំ, បាសទ្ទោ យថាកាមបរិភុញ្ជនត្ថោ. តេនាហ – ‘‘ឆេទនភេទនាទីហិ យថារុចិ បរិភុញ្ជិតព្ពតាតិ អត្ថោ’’តិ.

៩១. ‘‘ឥទានី’’តិ បទំ ‘‘អាហា’’តិ បទេ កាលសត្តមី. យស្មិន្តិ ពីជេ. តន្តិ ពីជំ. បញ្ច ពីជជាតានីតិ ឯត្ថ ជាតសទ្ទស្ស តព្ភាវត្ថតំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាសុ ឯវំ វុត្តំ. តព្ភាវត្ថស្ស ‘‘មូលេ ជាយន្តី’’តិ ឥមាយ បាឡិយា អសំសន្ទនតំ សន្ធាយ វុត្តំ សង្គហការេន ‘‘ន សមេន្តី’’តិ. អដ្ឋកថាចរិយានំ មតេន សតិ ជាតសទ្ទស្ស តព្ភាវត្ថភាវេ ‘‘មូលេ ជាយន្តី’’តិអាទីសុ មូលេ មូលានិ ជាយន្តីតិ ទោសោ ភវេយ្យាតិ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តានីតិ រុក្ខាទីនិ. តស្សាតិ ‘‘ភូតគាមោ នាម បញ្ច ពីជជាតានី’’តិ បទស្ស. ឯតន្តិ ‘‘ពីជជាតានី’’តិ នាមំ. ពីជេសុ ជាតានិ ពីជជាតានីតិ វុត្តេ ‘‘មូលេ ជាយន្តី’’តិអាទិនា សមេតិ. ឯតេនាតិ ‘‘ពីជតោ’’តិអាទិនា សង្គហោតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘យេហី’’តិ បទំ ‘‘ជាតត្តា’’តិ បទេ អបាទានំ, ហេតុ វា ‘‘វុត្តានី’’តិ បទេ ករណំ, កត្តា វា. តេសន្តិ ពីជានំ. រុក្ខាទីនំ វិរុហនំ ជនេតីតិ ពីជំ. ‘‘ពីជតោ’’តិអាទិនា ការិយោបចារេន ការណស្ស ទស្សិតត្តា ការណូបចារំ បទីបេតិ. អញ្ញានិបិ យានិ វា បន គច្ឆវល្លិរុក្ខាទីនិ អត្ថិ សំវិជ្ជន្តិ, តានិ គច្ឆវល្លិរុក្ខាទីនិ ជាយន្តិ សញ្ជាយន្តីតិ យោជនា. តានីតិ គច្ឆវល្លិរុក្ខាទីនិ. តញ្ច មូលំ, បាឡិយំ វុត្តហលិទ្ទាទិ ច អត្ថិ, សព្ពម្បិ ឯតំ មូលពីជំ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ពីជេសុ, ខន្ធពីជេសុ វា.

៩២. សញ្ញាវសេនាតិ ‘‘ពីជ’’ន្តិ សញ្ញាវសេន. ‘‘តត្ថា’’តិ បទំ ‘‘វេទិតព្ពោ’’តិ បទេ អាធារោ. ‘‘យថា’’តិអាទិនា ការណោបចារេន ការិយស្ស វុត្តត្តា ផលូបចារំ ទស្សេតិ. យំ ពីជំ វុត្តំ, តំ ទុក្កដវត្ថូតិ យោជនា. យទេតំ អាទិបទន្តិ យោជេតព្ពំ. តេនាតិ អាទិបទេន. រវីយតិ ភគវតា កថីយតីតិ រុតំ, បាឡិ, តស្ស អនុរូបំ យថារុតំ, បាឡិអនតិក្កន្តន្តិ អត្ថោ.

ឯត្ថាតិ ‘‘ពីជេ ពីជសញ្ញី’’តិអាទិបទេ, ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ វា. ឧទកេ ឋាតិ បវត្តតីតិ ឧទកដ្ឋោ, ឯវំ ថលដ្ឋោបិ. តត្ថាតិ ឧទកដ្ឋថលដ្ឋេសុ. សាសបស្ស មត្តំ បមាណំ អស្ស សេវាលស្សាតិ សាសបមត្តិកោ. តិលស្ស ពីជបមាណំ អស្ស សេវាលស្សាតិ តិលពីជកោ. បមាណត្ថេ កោ. អាទិសទ្ទេន សង្ខបណកាទយោ សេវាលេ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ តិលពីជបមាណោ ជលសណ្ឋិតោ នីលាទិវណ្ណយុត្តោ សេវាលោ តិលពីជំ នាម, សបត្តោ អប្បកណ្ឌោ ឧក្ខលិបិធានាទិបមាណោ សមូលោ ឯកោ សេវាលវិសេសោ សង្ខោ នាម, ភមរសណ្ឋានោ នីលវណ្ណោ ឯកោ សេវាលវិសេសោ បណកោ នាម. ឧទកំ សេវតីតិ សេវាលោ. តត្ថាតិ សេវាលេសុ. យោតិ សេវាលោ. បតិដ្ឋិតំ សេវាលន្តិ សម្ពន្ធោ. យត្ថ កត្ថចីតិ មូលេ វា នឡេ វា បត្តេ វា. ឧទ្ធរិត្វាតិ ឧប្បាដេត្វា. ‘‘ហត្ថេហី’’តិ បទំ ‘‘វិយូហិត្វា’’តិ បទេ ករណំ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តស្សាតិ សេវាលស្ស. ឯត្តាវតាតិ ឥតោ ចិតោ ច វិយូហនមត្តេន. យោ សេវាលោ និក្ខមតិ, តំ សេវាលន្តិ យោជនា. បរិស្សាវនន្តរេនាតិ បរិស្សាវនឆិទ្ទេន. ឧប្បលានិ អស្មិំ គច្ឆេតិ ឧប្បលិនី. បទុមានិ អស្មិំ គច្ឆេតិ បទុមិនី, ឥនោ, ឥត្ថិលិង្គជោតកោ ឦ. តត្ថេវាតិ ឧទកេយេវ. តានីតិ វល្លីតិណានិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. អនន្តកោតិ សាសបមត្តិកោ សេវាលោ. សោ ហិ នត្ថិ អត្តតោ អន្តោ លាមកោ សេវាលោ ឯតស្សាតិ កត្វា ‘‘អនន្តកោ’’តិ វុច្ចតិ. អត្តនាយេវ ហិ សុខុមោ, តតោ សុខុមោ សេវាលោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តត្ថាតិ ទុក្កដវត្ថុភាវេ. តម្បីតិ ‘‘សម្បុណ្ណភូតគាមំ ន ហោតី’’តិ វចនម្បិ. បិសទ្ទោ មហាបច្ចរិអាទិអដ្ឋកថាចរិយានំ វចនាបេក្ខោ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ន អាគតោ, តស្មា ន សមេតីតិ យោជនា. អថាតិ តស្មិំ អនាគតេ. ឯតន្តិ អនន្តកសេវាលាទិំ. គច្ឆិស្សតីតិ វទេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. តម្បីតិ ‘‘គច្ឆិស្សតី’’តិ វចនម្បិ. បិសទ្ទោ បុរិមដ្ឋកថាចរិយានំ វចនាបេក្ខោ.

អភូតគាមមូលត្តា តាទិសស្ស ពីជគាមស្សាតិ ឯត្ថ ពីជគាមោ តិវិធោ ហោតិ – យោ សយំ ភូតគាមតោ ហុត្វា អញ្ញម្បិ ភូតគាមំ ជនេតិ, អម្ពដ្ឋិអាទិកោ. យោ បន សយំ ភូតគាមតោ ហុត្វា អញ្ញំ បន ភូតគាមំ ន ជនេតិ, តាលនាឡិកេរាទិខាណុ. យោ បន សយម្បិ ភូតគាមតោ អហុត្វា អញ្ញម្បិ ភូតគាមំ ន ជនេតិ. បានីយឃដាទីនំ ពហិ សេវាលោតិ. ភូតគាមោ បន ចតុព្ពិធោ ហោតិ – យោ សយំ ពីជគាមតោ ហុត្វា អញ្ញម្បិ ពីជគាមំ ជនេតិ, ឯតរហិ អម្ពរុក្ខាទិកោ. យោ បន សយំ ពីជគាមតោ អហុត្វាវ អញ្ញំ ពីជគាមំ ជនេតិ, អាទិកប្បកាលេ អម្ពរុក្ខាទិកោ. យោ បន សយំ ពីជគាមតោ ហុត្វា អញ្ញំ បន ពីជគាមំ ន ជនេតិ, នីលវណ្ណោ ផលិតកទលីរុក្ខាទិកោ. យោ បន សយម្បិ ពីជគាមតោ អហុត្វា អញ្ញម្បិ ពីជគាមំ ន ជនេតិ, ឥធ វុត្តោ អនន្តកសេវាលាទិកោតិ. តត្ថ ចតុត្ថំ ភូតគាមំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អភូតគាមមូលកត្តា តាទិសស្ស ពីជស្សា’’តិ. អយំ បន តតិយពីជគាមស្ស ច ចតុត្ថភូតគាមស្ស ច វិសេសោ – តតិយពីជគាមេ មូលបណ្ណានិ ន បញ្ញាយន្តិ, ចតុត្ថភូតគាមេ តានិ បញ្ញាយន្តីតិ. មូលបណ្ណានំ អបញ្ញាយនត្តា ពីជគាមោតិ វុត្តោ, តេសំ បញ្ញាយនត្តា ភូតគាមោតិ វុត្តោ. ឥតរថា ហិ វិរោធោ ភវេយ្យាតិ. អត្តនោ វាទេ បាចិត្តិយភាវតោ គរុកំ, មហាបច្ចរិអាទីនំ វាទេ ទុក្កដមត្តភាវតោ លហុកំ. ឯតន្តិ ឋានំ.

ឯវំ ឧទកដ្ឋំ ទស្សេត្វា ថលដ្ឋំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ថលដ្ឋេ’’តិអាទិ. ថលដ្ឋេ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តត្ថាតិ ហរិតខាណូសុ. ឧទ្ធំ វឌ្ឍតីតិ នវសាខានិគ្គមនេន ឆិន្នតោ ឧបរិ វឌ្ឍតិ. សោតិ ខាណុ. ផលិតាយ កទលិយា ខាណុ ពីជគាមេន សង្គហិតោតិ យោជនា. ផលំ សញ្ជាតំ ឯតិស្សាតិ ផលិតា. តថាតិ ‘‘ភូតគាមេនេវ សង្គហិតា’’តិ បទានិ អាកឌ្ឍតិ. យទាតិ យស្មិំ កាលេ. រតនប្បមាណាបីតិ ហត្ថប្បមាណាបិ. អថាតិ អបាទានត្ថោ, តតោ រាសិករណតោ អញ្ញន្តិ អត្ថោ. ភូមិយំ និខណន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘មូលេសុ ចេវ បណ្ណេសុ ចា’’តិ ឯត្ថ ចសទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោវ, ន វិកប្បត្ថោតិ អាហ ‘‘មូលមត្តេសុ បនា’’តិអាទិ.

ពីជានីតិ មូលាទិពីជានិ. ឋបិតានិ ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឧបរី’’តិ បទេន ហេដ្ឋា មូលានិ ចាតិ អត្ថំ នយេន ញាបេតិ. ន អង្កុរេ និគ្គតមត្តេយេវ, អថ ខោ ហរិតេ នីលបណ្ណវណ្ណេ ជាតេយេវ ភូតគាមសង្គហោ កាតព្ពោតិ អាហ ‘‘ហរិតេ’’តិអាទិ. តាលដ្ឋីនំ មូលន្តិ សម្ពន្ធោ. ទន្តសូចិ វិយាតិ ហត្ថិទន្តសូចិ វិយ. យថា អសម្បុណ្ណភូតគាមោ តតិយោ កោដ្ឋាសោ ន អាគតោ, ន ឯវំ អមូលកភូតគាមោ. សោ បន អាគតោយេវាតិ អាហ ‘‘អមូលកភូតគាមេ’’តិ. អមូលិកលតា វិយ អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ.

វន្ទាកាតិ រុក្ខាទនី. សា ហិ សយំ រុក្ខំ និស្សាយ ជាយន្តីបិ អត្តនោ និស្សយានំ រុក្ខានំ អទនត្តា ភក្ខនត្តា វទីយតិ ថុតីយតីតិ ‘‘វន្ទាកា’’តិ វុច្ចតិ. អញ្ញា វាតិ វន្ទាកាយ អញ្ញា វា. តន្តិ វន្ទាកាទិំ. តតោតិ រុក្ខតោ. វនន្តិ ខុទ្ទកោ គច្ឆោ. បគុម្ពោតិ មហាគច្ឆោ. ទណ្ឌកោតិ រុក្ខោ ទណ្ឌយោគតោ. តស្សាបីតិ អមូលិកលតាយបិ. អយមេវ វិនិច្ឆយោតិ វន្ទាកាទិកស្ស វិនិច្ឆយោ វិយ អយំ វិនិច្ឆយោ ទដ្ឋព្ពោតិ យោជនា. ‘‘ទ្វេ តីណិ បត្តានី’’តិ វុត្តត្តា ឯកបត្តោ សញ្ជាយន្តោបិ អគ្គពីជសង្គហំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ‘‘អនុបសម្បន្នេនា’’តិ បទំ ‘‘លិត្តស្សា’’តិ បទេ កត្តា. និទាឃសមយេតិ គិម្ហកាលេ. អព្ពោហារិកោតិ អាបត្តិយា អង្គន្តិ ន វោហរិតព្ពោ. វោហរិតុំ ន អរហតីតិ អត្ថោ. ឯតន្តិ អព្ពោហារិកតំ, ‘‘សចេ…បេ… បមជ្ជិតព្ពា’’តិ វចនំ វា.

អហិំ សប្បំ ឆាទេតីតិ អហិច្ឆត្តំ, តំយេវ អហិច្ឆត្តកំ. យថាកថញ្ចិ ហិ ព្យុប្បត្តិ, រុឡ្ហិយា អត្ថវិនិច្ឆយោ. តស្មាតិ តតោ វិកោបនតោ. តត្ថាតិ អហិច្ឆត្តកេ. ហេដ្ឋា ‘‘ឧទកបប្បដកោ’’តិ វត្វា ឥធ ‘‘រុក្ខបប្បដិកាយបី’’តិ វុត្តត្តា បប្បដកសទ្ទោ ទ្វិលិង្គោតិ ទដ្ឋព្ពោ. តន្តិ បប្បដិកំ. ឋិតំ និយ្យាសន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ ‘‘លគ្គ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. ហត្ថកុក្កុច្ចេនាតិ ហត្ថលោលេន. ‘‘ឆិន្ទន្តស្សាបី’’តិ បទេ ហេតុ.

វាសត្ថិកេនាតិ វាសំ ឥច្ឆន្តេន. ‘‘ឱចិនាបេតព្ពា’’តិ បទេ កត្តា. ឧប្បាដេន្តេហីតិ ឧទ្ធរន្តេហិ. តេសន្តិ សាមណេរានំ. សាខំ គហិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ឋបិតស្ស សិង្គីវេរស្សាតិ យោជនា.

ឆិជ្ជនកន្តិ ឆិជ្ជនយុត្តំ, ឆិជ្ជនារហន្តិ អត្ថោ. ‘‘ចង្កមិតដ្ឋានំ ទស្សេស្សាមី’’តិ ឥមិនា វត្តសីសេន ចង្កមនំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘ភិជ្ជតី’’តិ ឥមិនា អភិជ្ជមានេ គណ្ឋិបិ កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ទារុមក្កដកន្តិ មក្កដស្ស ហត្ថោ មក្កដោ ឧបចារេន, មក្កដោ វិយាតិ មក្កដកោ, សទិសត្ថេ កោ. ទារុសង្ខាតោ មក្កដកោ ទារុមក្កដកោ. តំ អាកោដេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. អនិយាមិតត្តាតិ ឥមន្តិ អនិយាមិតត្តា វចនស្ស. ឥទំ មហាសាមញ្ញំ, វិសេសសាមញ្ញម្បិ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘នាមំ គហេត្វាបី’’តិអាទិ. សព្ពន្តិ សព្ពំ វចនំ.

‘‘ឥមំ ជានាតិអាទីសូ’’តិ បទំ ‘‘ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ បទេ អាធារោ. ឥមំ មូលភេសជ្ជំ ជានាតិ ឥមំ មូលភេសជ្ជំ យោជិតុំ ជានាតិ យោជនា. ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឥមំ ជានា’’តិអាទិវចនមត្តេន. កប្បិយន្តិ សមណវោហារេន, វោហារស្ស វា យុត្តំ អនុរូបំ. ឯត្ថាតិ ‘‘កប្បិយំ កាតព្ព’’ន្តិ វចនេ. និព្ពដ្ដពីជមេវាតិ ផលតោ និព្ពដ្ដេត្វា វិសុំ កតំ ពីជំ ឯវ. តត្ថាតិ សុត្តេ. ករោន្តេន ភិក្ខុនា កាតព្ពន្តិ យោជនា. ‘‘កប្បិយន្តិ វត្វាវា’’តិ ឥមិនា បឋមំ កត្វា អគ្គិសត្ថនខានិ ឧទ្ធរិត្វា បច្ឆា វត្តុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. លោហមយសត្ថស្សាតិ អយតម្ពាទិលោហមយស្ស សត្ថស្ស. តេហីតិ មនុស្សាទីនំ នខេហិ. តេហីតិ អស្សាទីនំ ខុរេហិ. តេហីតិ ហត្ថិនខេហិ. យេហីតិ នខេហិ. តត្ថជាតកេហិបីតិ តស្មិំ សត្ថេ ជាតកេហិបិ, នខេហីតិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថាតិ បុរិមវចនាបេក្ខំ. ‘‘កប្បិយំ ករោន្តេនា’’តិអាទិវចនមបេក្ខតិ. ‘‘ឧច្ឆុំ កប្បិយំ ករិស្សាមី’’តិ ឧច្ឆុមេវ វិជ្ឈតិ, បគេវ. ‘‘ទារុំ កប្បិយំ ករិស្សាមី’’តិ ឧច្ឆុំ វិជ្ឈតិ, ‘‘ទារុំ កប្បិយំ ករិស្សាមី’’តិ ទារុមេវ វា វិជ្ឈតិ, វដ្ដតិ ឯកាពទ្ធត្តាតិ វទន្តិ. តន្តិ រជ្ជុំ វា វល្លិំ វា. សព្ពំ ខណ្ឌន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ មរិចបក្កេសុ. កដាហន្តិ ឯកាយ ភាជនវិកតិយា នាមមេតំ. ឥធ បន ពីជានំ ភាជនភាវេន តំសទិសត្តា ផលផេគ្គុបិ ‘‘កដាហ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯកាពទ្ធន្តិ កដាហេន ឯកតោ អាពទ្ធំ.

តានីតិ តិណានិ. តេនាតិ រុក្ខបវដ្ដនាទិនា. តត្រាតិ តស្មិំ ឋបនបាតនដ្ឋានេ. ‘‘មនុស្សវិគ្គហបារាជិកវណ្ណនាយ’’ន្តិ បទំ ‘‘វុត្ត’’ន្តិ បទេ សាមញ្ញាធារោ. ភិក្ខុ អជ្ឈោត្ថដោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឱបាតេតិ អាវាដេ. សោ ហិ អវបតនដ្ឋានត្តា ‘‘ឱបាតោ’’តិ វុច្ចតិ. រុក្ខន្តិ អជ្ឈោត្ថដរុក្ខំ. ភូមិន្តិ ឱបាតថិរភូមិំ. ជីវិតហេតូតិ និមិត្តត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, ជីវិតការណាតិ អត្ថោ. ‘‘ភិក្ខុនា’’តិ បទំ ‘‘និក្ខាមេតុ’’ន្តិ បទេ ភាវកត្តា, ការិតកត្តា វា. ‘‘អជ្ឈោត្ថដភិក្ខុ’’ន្តិ វា ‘‘ឱបាតភិក្ខុ’’ន្តិ វា ការិតកម្មំ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. តត្ថាតិ អនាបត្តិភាវេ, អនាបត្តិភាវស្ស វា. ឯតស្សាតិ សុត្តស្ស. បរោ បន ការុញ្ញេន ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯតម្បីតិ ការុញ្ញម្បិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វាតិ. បឋមំ.