១០. ឥន្ទ្រិយភាវនាសុត្តវណ្ណនា

៤៥៣. ឯវំនាមកេតិ ‘‘គជង្គលា’’តិ ឯវំ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមកេ មជ្ឈិមបទេសស្ស មរិយាទដ្ឋានភូតេ និគមេ. សុវេឡុ នាម និចលរុក្ខោតិ វទន្តិ. តតោ អញ្ញំ ឯវាតិ បន អធិប្បាយេន ‘‘ឯកា រុក្ខជាតី’’តិ វុត្តំ. ចក្ខុសោតានំ យថាសកវិសយតោ និវារណំ ទមនំ ឥន្ទ្រិយភាវនា, តញ្ច ខោ សព្ពសោ អទស្សនេន អសវនេនាតិ អាហ – ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ន បស្សតិ, សោតេន សទ្ទំ ន សុណាតី’’តិ. សតិ ហិ ទស្សនេ សវនេ ច តានិ អទន្តានិ អភាវិតានេវាតិ អធិប្បាយោ. ចក្ខុសោតានិ ច អសម្បត្តគ្គាហិតាយ ទុរក្ខិតានីតិ ព្រាហ្មណោ តេសំយេវ វិសយគ្គហណំ បដិក្ខិបិ. អសទិសាយាតិ អញ្ញតិត្ថិយសមយេហិ អសាធារណាយ. អាលយន្តិ កថេតុកាមតាការន្តិ អត្ថោ.

៤៥៤. វិបស្សនុបេក្ខាតិ អារទ្ធវិបស្សកស្ស វិបស្សនាញាណេន លក្ខណត្តយេ ទិដ្ឋេ សង្ខារានំ អនិច្ចភាវាទិវិចិននេ មជ្ឈត្តភូតា វិបស្សនាសង្ខាតា ឧបេក្ខា. សា បន យស្មា ភាវនាវិសេសប្បត្តិយា ហេដ្ឋិមេហិ វិបស្សនាវារេហិ សន្តា ចេវ បណីតា ច, បគេវ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិសហគតាហិ ឧបេក្ខាហិ, តស្មា អាហ – ‘‘ឯសា សន្តា ឯសា បណីតា’’តិ. អតប្បិកាតិ សន្តបណីតភាវនារសវសេន តិត្តិំ ន ជនេតិ. តេនេវាហ –

‘‘សុញ្ញាគារំ បវិដ្ឋស្ស, សន្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ;

អមានុសី រតី ហោតិ, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ’’តិ. (ធ. ប. ៣៧៣);

ឥតីតិ ឯវំ វក្ខមានាការេនាតិ អត្ថោ. អយំ ភិក្ខូតិ អយំ អារទ្ធវិបស្សកោ ភិក្ខូតិ យោជនា. ចក្ខុទ្វារេ រូបារម្មណម្ហីតិ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថគតេ រូបារម្មណេ. មនាបន្តិ មនាបភាវេន បវត្តនកំ. មជ្ឈត្តេ មនាបាមនាបន្តិ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ មនាបភាវេន អមនាបភាវេន ច បវត្តនកំ មនាបាមនាបំ នាមាតិ. តេនាហ (‘‘នេវ មនាបំ ន អមនាប’’ន្តិ). ឥមិនា មនាបភាវោ គហិតោ, ‘‘នេវ មនាប’’ន្តិ ឥមិនា មនាបភាវោ មជ្ឈត្តោ ច ឧភយំ ឯកទេសតោ លព្ភតីតិ, ‘‘មនាបាមនាប’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវំ អារម្មណេ លព្ភមានវិសេសវសេន តទារម្មណស្ស ចិត្តស្ស បាកតិកំ បវត្តិអាការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តប្បដិសេធេន អរិយស្ស វិនយេ អនុត្តរំ ឥន្ទ្រិយភាវនំ ទស្សេតុំ, ‘‘តស្ស រជ្ជិតុំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រាយំ យោជនា – តស្ស ចិត្តំ ឥដ្ឋេ អារម្មណេ រជ្ជិតុំ វា អនិដ្ឋេ អារម្មណេ ទុស្សិតុំ វា មជ្ឈត្តេ អារម្មណេ មុយ្ហិតុំ វា. អទត្វាតិ និសេធេត្វា. បរិគ្គហេត្វាតិ បរិជាននវសេន ញាណេន គហេត្វា ញាតតីរណបហានបរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. វិបស្សនំ មជ្ឈត្តេ ឋបេតីតិ អនុក្កមេន វិបស្សនុបេក្ខំ និព្ពត្តេត្វា តំ សង្ខារុបេក្ខំ បាបេត្វា ឋបេតិ. ចក្ខុមាតិ ន បសាទចក្ខុនោ អត្ថិតាមត្តជោតនំ; អថ ខោ តស្ស អតិសយេន អត្ថិតាជោតនំ, ‘‘សីលវា’’តិអាទីសុ វិយាតិ អាហ – ‘‘ចក្ខុមាតិ សម្បន្នចក្ខុ វិសុទ្ធនេត្តោ’’តិ.

៤៥៦. ឦសកំ បោណេតិ មជ្ឈេ ឧច្ចំ ហុត្វា ឦសកំ បោណេ, ន អន្តន្តេន វង្កេ. តេនាហ – ‘‘រថីសា វិយ ឧដ្ឋហិត្វា ឋិតេ’’តិ.

៤៦១. បដិកូលេតិ អមនុញ្ញេ អារម្មណេ. អប្បដិកូលសញ្ញីតិ ន បដិកូលសញ្ញី. តំ បន អប្បដិកូលសញ្ញិតំ ទស្សេតុំ, ‘‘មេត្តាផរណេន វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បដិកូលេ អនិដ្ឋេ វត្ថុស្មិំ សត្តសញ្ញិតេ មេត្តាផរណេន វា ធាតុសោ ឧបសំហារេន វា សង្ខារសញ្ញិតេ បន ធាតុសោ ឧបសំហារេន វាតិ យោជេតព្ពំ. អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតីតិ ហិតេសិតាយ ធម្មសភាវចិន្តនាយ ច នប្បដិកូលសញ្ញី ហុត្វា ឥរិយាបថវិហារេន វិហរតិ. អប្បដិកូលេ ឥដ្ឋេ វត្ថុស្មិំ សត្តសញ្ញិតេ កេសាទិអសុចិកោដ្ឋាសមត្តមេវាតិ អសុភផរណេន វាតិ អសុភតោ មនសិការវសេន. ឥទំ រូបារូបមត្តំ អនិច្ចំ សង្ខតន្តិ អនិច្ចតោ ឧបសំហារេន វា. តតោ ឯវ, ‘‘ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្ម’’ន្តិ មនសិ ករោន្តោ បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ. សេសបទេសូតិ, ‘‘បដិកូលេ ច អប្បដិកូលេ ចា’’តិអាទិនា អាគតេសុ សេសេសុ ទ្វីសុ បទេសុ. តត្ថ ហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋវត្ថូនិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វុត្តំ យថា សត្តានំ បឋមំ បដិកូលតោ ឧបដ្ឋិតមេវ បច្ឆា គហណាការវសេន អវត្ថន្តរេន វា អប្បដិកូលតោ ឧបដ្ឋាតិ. យញ្ច អប្បដិកូលតោ ឧបដ្ឋិតមេវ បច្ឆា បដិកូលតោ ឧបដ្ឋាតិ, តទុភយេបិ ខីណាសវោ សចេ អាកង្ខតិ, វុត្តនយេន អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យ បដិកូលសញ្ញី វាតិ.

តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វាតិ សភាវតោ ភាវនានុភាវតោ ច ឧបដ្ឋិតំ អារម្មណំ បដិកូលសភាវំ អប្បដិកូលសភាវំ វាតិ តំ ឧភយំ បហាយ អគ្គហេត្វា. សព្ពស្មិំ វត្ថុស្មិំ បន, ‘‘មជ្ឈត្តោ ហុត្វា វិហរិតុកាមោ កិំ ករោតី’’តិ, វត្វា តត្ថ បដិបជ្ជនវិធិំ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ…បេ… ទោមនស្សិតោ ហោតី’’តិ អាហ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិយា វិភាវេតុំ, ‘‘វុត្តំ ហេត’’ន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយោ ឯវ. សតោតិ សតិវេបុល្លប្បត្តិយា សតិមា. សម្បជានោតិ បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា សម្បជានការី. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ការណវសេន ចក្ខូតិ លទ្ធវោហារេន រូបទស្សនសមត្ថេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន, ចក្ខុនា វា ករណភូតេន រូបំ បស្សិត្វា. នេវ សុមនោ ហោតិ គេហស្សិតសោមនស្សបដិក្ខេបេន នេក្ខម្មបក្ខិកាយ កិរិយាសោមនស្សវេទនាយ.

ឥមេសុ ចាតិ ‘‘អញ្ញថា ច បនានន្ទ, អរិយស្ស វិនយេ អនុត្តរា ឥន្ទ្រិយភាវនា ហោតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៤៥៣), – ‘‘កថញ្ចានន្ទ, សេខោ ហោតិ បដិបទោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៤៦០); – ‘‘កថញ្ចានន្ទ, អរិយោ ហោតិ ភាវិតិន្ទ្រិយោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៤៦១) ច អាគតេសុ តិវិធេសុ នយេសុ. មនាបំ អមនាបំ មនាបាមនាបន្តិ ឯត្ថ មនាបគ្គហណេន សោមនស្សយុត្តកុសលាកុសលានំ, អមនាបគ្គហណេន ទោមនស្សយុត្តអកុសលានំ, មនាបាមនាបគ្គហណេន តព្ពិធុរុបេក្ខាយុត្តានំ សង្គហិតត្តា បឋមនយេ ‘‘សំកិលេសំ វដ្ដតិ, និក្កិលេសំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. បឋមនយេ ហិ បុថុជ្ជនស្ស អធិប្បេតត្តា សំកិលេសកិលេសវិប្បយុត្តម្បិ យុជ្ជតិ. ទុតិយនយេ បន ‘‘សោ…បេ… អឌ្ឌីយតី’’តិអាទិវចនតោ ‘‘បឋមំ សំកិលេសំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. សេក្ខស្ស អធិប្បេតត្តា ចស្ស អប្បហីនកិលេសវសេន, ‘‘សំកិលេសម្បិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តតិយនយេ អរហតោ អធិប្បេតត្តា, ‘‘តតិយំ និក្កិលេសមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. សេក្ខវារេ បន ‘‘ចក្ខុមា បុរិសោ’’តិអាទិកា ឧបមា ឯកមេវ អត្ថំ ញាបេតុំ អាហ. តស្មា ចក្ខុទ្វារស្ស ឧប្បន្នេ រាគាទិកេ វិក្ខម្ភេត្វា វិបស្សនុបេក្ខាយ បតិដ្ឋានំ អរិយា ឥន្ទ្រិយភាវនាតិ. បឋមនយោ វិបស្សកវសេន អាគតោ, ទុតិយោ សេក្ខស្ស វសេន, បឋមទុតិយោ ច សេក្ខបុថុជ្ជនានំ មូលកម្មដ្ឋានវសេន, តតិយោ ខីណាសវស្ស អរិយវិហារវសេន អាគតោ. បឋមនយេ ច បុថុជ្ជនស្ស វសេន, ទុតិយនយេ សេក្ខស្ស វសេន កុសលំ វុត្តំ, តតិយនយេ អសេក្ខស្ស វសេន កិរិយាព្យាកតំ វុត្តន្តិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ឥន្ទ្រិយភាវនាសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

និដ្ឋិតា ច សឡាយតនវគ្គវណ្ណនា.

ឧបរិបណ្ណាសដីកា សមត្តា.