៨. ឧបក្កិលេសសុត្តវណ្ណនា

២៣៦. តស្មាតិ អត្ថកាមត្តា ឯវមាហ, ន ភគវតោ វចនំ អនាទិយន្តោ. យេ បន តទា សត្ថុវចនំ ន គណ្ហិំសុ, តេ កិញ្ចិ អវត្វា តុណ្ហីភូតា មង្កុភូតា អដ្ឋំសុ, តស្មា ឧភយេសម្បិ សត្ថរិ អគារវបដិបត្តិ នាហោសិ.

យេនបិ ជនេន ន ទិដ្ឋោតិ យេន ឧភយជនេន អញ្ញវិហិតតាយ កុឌ្ឌកវាដាទិអន្តរិកតាយ វា ន ទិដ្ឋោ. ទមនត្ថន្តិ តេហិ ឧបាសកេហិ និម្មទភាវំ អាបាទិតានំ តេសំ ភិក្ខូនំ ទមនត្ថំ. ឋបយិំសូតិ យោ ឥមេសំ ភិក្ខូនំ ទេតិ, តស្ស សតំ ទណ្ឌោតិ, សហស្សន្តិ ច វទន្តិ.

២៣៧. វគ្គភាវេនេវ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គោ ៣.៤៦៤) នានាសទ្ទោ អស្សាតិ បុថុសទ្ទោ. សមជនោតិ ភណ្ឌនេ សមជ្ឈាសយោ ជនោ. ពាលលក្ខណេ ឋិតោបិ ‘‘អហំ ពាលោ’’តិ ន មញ្ញតិ. ភិយ្យោ ចាតិ អត្តនោ ពាលភាវស្ស អជាននតោបិ ភិយ្យោ ច ភណ្ឌនស្ស ឧបរិ ផោដោ វិយ សង្ឃភេទស្ស អត្តនោ ការណភាវម្បិ ឧប្បជ្ជមានំ ន មញ្ញិ នញ្ញាសិ.

កលហវសេន បវត្តវាចាយេវ គោចរោ ឯតេសន្តិ វាចាគោចរា ហុត្វា. មុខាយាមន្តិ វិវាទវសេន មុខំ អាយមេត្វា ភាណិនោ. ន តំ ជានន្តីតិ តំ កលហំ ន ជានន្តិ. កលហំ ករោន្តោ ច តំ ន ជានន្តោ នាម នត្ថិ. យថា បន ន ជានន្តិ, តំ ទស្សេតុំ អាហ – ‘‘ឯវំ សាទីនវោ អយ’’ន្តិ. អយំ កលហោ នាម អត្តនោ បរេសញ្ច អត្ថជាបនតោ អនត្ថុប្បាទនតោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សម្បរាយេ ច សាទីនវោ, សទោសោតិ អត្ថោ.

ឧបនយ្ហន្តីតិ ឧបនាហវសេន អនុពន្ធន្តិ. បោរាណោតិ បុរិមេហិ ពុទ្ធាទីហិ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណតាយ បុរាតនោ.

ន ជានន្តីតិ អនិច្ចសញ្ញំ ន បច្ចុបដ្ឋាបេន្តិ.

តថា បវត្តវេរានន្តិ អដ្ឋិឆិន្នាទិភាវំ និស្សាយ ឧបនយវសេន ចិរកាលំ បវត្តវេរានំ.

ពាលសហាយតាយ ឥមេ ភិក្ខូ កលហបសុតា, បណ្ឌិតសហាយានំ បន ឥទំ ន សិយាតិ បណ្ឌិតសហាយស្ស ពាលសហាយស្ស ច វណ្ណាវណ្ណទីបនត្ថំ វុត្តា. សីហព្យគ្ឃាទិកេ បាកដបរិស្សយេ រាគទោសាទិកេ បដិច្ឆន្នបរិស្សយេ ច អភិភវិត្វា.

មាតង្គោ អរញ្ញេ មាតង្គរញ្ញេតិ សរលោបេន សន្ធិ. មាតង្គសទ្ទេនេវ ហត្ថិភាវស្ស វុត្តត្តា នាគវចនំ តស្ស មហត្តវិភាវនត្ថន្តិ អាហ – ‘‘នាគោតិ មហន្តាធិវចនមេត’’ន្តិ. មហន្តបរិយាយោបិ ហិ នាគ-សទ្ទោ ហោតិ ‘‘ឯវំ នាគស្ស នាគេន, ឦសាទន្តស្ស ហត្ថិនោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២៥; មហាវ. ៤៦៧).

២៣៨. កិរសទ្ទោ អនុស្សវសូចនត្ថោ និបាតោ. តេន អយមេត្ថ សុតិបរម្បរាតិ ទស្សេតិ. ភគវតា ហិ សោ អាទីនវោ បគេវ បរិញ្ញាតោ, ន តេន សត្ថា និព្ពិណ្ណោ ហោតិ; តស្មិំ បន អន្តោវស្សេ កេចិ ពុទ្ធវេនេយ្យា នាហេសុំ; តេន អញ្ញត្ថ គមនំ តេសំ ភិក្ខូនំ ទមនុបាយោតិ បាលិលេយ្យកំ ឧទ្ទិស្ស គច្ឆន្តោ ឯកវិហារិំ អាយស្មន្តំ ភគុំ, សមគ្គវាសំ វសន្តេ ច អនុរុទ្ធត្ថេរាទិកេ សម្បហំសេតុំ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ច. ឥមំ ឧបក្កិលេសោវាទំ ទាតុំ តត្ថ គតោ, តស្មា កលហការកេ កិរស្សាតិ ឯត្ថាបិ កិរសទ្ទគ្គហណេ ឯសេវ នយោ. វុត្តនយមេវ គោសិង្គសាលសុត្តេ (ម. និ. ១.៣២៥ អាទយោ).

២៤១. ‘‘យថា កថំ បនា’’តិ វុត្តបុច្ឆានំ បច្ឆិមភាវតោ ‘‘អត្ថិ បន វោតិ បច្ឆិមបុច្ឆាយា’’តិ វុត្តំ, ន បុន ‘‘អត្ថិ បន វោ’’តិ បវត្តនស្ស បុច្ឆនស្ស អត្ថិភាវតោ. សោ បន លោកុត្តរធម្មោ. ថេរានន្តិ អនុរុទ្ធត្ថេរាទីនំ នត្ថិ. បរិកម្មោភាសំ បុច្ឆតីតិ ទិព្ពចក្ខុញាណេ កតាធិការត្តា តស្ស ឧប្បាទនត្ថំ បរិកម្មោភាសំ បុច្ឆតិ. បរិកម្មោភាសន្តិ បរិកម្មសមាធិនិព្ពត្តំ ឱភាសំ, ឧបចារជ្ឈានសញ្ជនិតំ ឱភាសន្តិ អត្ថោ. ចតុត្ថជ្ឈានលាភី ហិ ទិព្ពចក្ខុបរិកម្មត្ថំ ឱភាសកសិណំ ភាវេត្វា ឧបចារេ ឋបិតោ សមាធិ បរិកម្មសមាធិ, តត្ថ ឱភាសោ បរិកម្មោភាសោតិ វុត្តោ. តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាមាតិ បរិកម្មោភាសំ សញ្ជានាមា’’តិ. យត្តកេ ហិ ឋានេ ទិព្ពចក្ខុនា រូបគតំ ទដ្ឋុកាមោ, តត្តកំ ឋានំ ឱភាសកសិណំ ផរិត្វា ឋិតោ. តំ ឱភាសំ តត្ថ ច រូបគតំ ទិព្ពចក្ខុញាណេន បស្សតិ, ថេរា ច តថា បដិបជ្ជិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាម ទស្សនញ្ច រូបាន’’ន្តិ. យស្មា បន តេសំ រូបគតំ បស្សន្តានំ បរិកម្មវារោ អតិក្កមិ, តតោ ឱភាសោ អន្តរធាយិ, តស្មិំ អន្តរហិតេ រូបគតម្បិ ន បញ្ញាយតិ. បរិកម្មន្តិ ហិ យថាវុត្តកសិណារម្មណំ ឧបចារជ្ឈានំ, រូបគតំ បស្សន្តានំ កសិណោភាសវសេន រូបគតទស្សនំ, កសិណោភាសោ ច បរិកម្មវសេនាតិ តទុភយម្បិ បរិកម្មស្ស អប្បវត្តិយា នាហោសិ, តយិទំ ការណំ អាទិកម្មិកភាវតោ ថេរា ន មញ្ញិំសុ, តស្មា វុត្តំ ‘‘នប្បដិវិជ្ឈាមា’’តិ.

និមិត្តំ បដិវិជ្ឈិតព្ពន្តិ ការណំ បច្ចក្ខតោ ទស្សេត្វា សុវិសុទ្ធទិព្ពចក្ខុញាណេ ថេរំ បតិដ្ឋាបេតុកាមោ សត្ថា វទតិ. កិំ ន អាឡុលេស្សន្តីតិ កិំ ន ព្យាមោហេស្សន្តិ, ព្យាមោហេស្សន្តិ ឯវាតិ អត្ថោ. វិចិកិច្ឆា ឧទបាទីតិ ទិព្ពចក្ខុនោ យថាឧបដ្ឋិតេសុ រូបគតេសុ អបុព្ពតាយ, ‘‘ឥទំ នុ ខោ រូបគតំ កិំ, ឥទំ នុ ខោ កិ’’ន្តិ មគ្គេន អសមុច្ឆិន្នត្តា វិចិកិច្ឆា សំសយោ ឧប្បជ្ជិ. សមាធិ ចវីតិ វិចិកិច្ឆាយ ឧប្បន្នត្តា បរិកម្មសមាធិ វិគច្ឆិ. តតោ ឯវ ហិ បរិកម្មោភាសោបិ អន្តរធាយិ, ទិព្ពចក្ខុនាបិ រូបំ ន បស្សិ. ន មនសិ ករិស្សាមីតិ មនសិការវសេន មេ រូបានិ ឧបដ្ឋហិំសុ, រូបានិ បស្សតោ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ឥទានិ កិញ្ចិ ន មនសិ ករិស្សាមីតិ តុណ្ហី អហោសិ តំ បន តុណ្ហីភាវប្បត្តិំ សន្ធាយាហ ‘‘អមនសិការោ ឧទបាទី’’តិ.

តថាភូតស្ស អមនសិការស្ស អភាវំ អាគម្ម ឧប្បិលំ ឧទបាទិ. វីរិយំ គាឡ្ហំ បគ្គហិតន្តិ ថិនមិទ្ធឆម្ភិតត្តានំ វូបសមនត្ថំ អច្ចារទ្ធវីរិយំ អហោសិ, តេន ចិត្តេ សមាធិទូសិកា គេហស្សិតា ពលវបីតិ ឧប្បន្នា. តេនាហ ‘‘ឧប្បិលំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. តតោតិ សិថិលវីរិយត្តា. បតមេយ្យាតិ អតិវិយ ខិន្នំ ភវេយ្យ. តំ មមាតិ បត្ថនាអភិភវនីយមនសីសេន ជប្បេតីតិ អភិជប្បា, តណ្ហា. នានត្តា នានាសភាវា សញ្ញា នានត្តសញ្ញា. អតិវិយ ឧបរិ កត្វា និជ្ឈានំ បេក្ខនំ អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ.

២៤៣. បរិកម្មោភាសមេវាតិ បរិកម្មសមុដ្ឋិតំ ឱភាសមេវ. ន ច រូបានិ បស្សាមីតិ ឱភាសមនសិការបសុតតាយ ទិព្ពចក្ខុនា រូបានិ ន បស្សាមិ. វិសយរូបមេវាតិ តេន ផរិត្វា ឋិតដ្ឋានេវ ទិព្ពចក្ខុនោ វិសយភូតំ រូបគតមេវ មនសិ ករោមិ.

កសិណរូបានំ វសេនេត្ថ ឱភាសស្ស បរិត្តតាតិ អាហ ‘‘បរិត្តដ្ឋានេ ឱភាស’’ន្តិ. បរិត្តានិ រូបានីតិ កតិបយានិ, សា ច នេសំ បរិត្តតា ឋានវសេនេវាតិ អាហ ‘‘បរិត្តកដ្ឋានេ រូបានី’’តិ. ‘‘អប្បមាណញ្ចេវា’’តិអាទិនា វុត្តោ ទុតិយវារោ. ឱភាសបរិត្តតំ សន្ធាយ បរិកម្មសមាធិ ‘‘បរិត្តោ’’តិ វុត្តោ តស្សេវ ឱភាសស្ស អប្បមាណតាយ អប្បមាណសមាធីតិ វចនតោ. តស្មិំ សមយេតិ តស្មិំ បរិត្តសមាធិនោ ឧប្បន្នសមយេ. ទិព្ពចក្ខុបិ បរិត្តកំ ហោតិ បរិត្តរូបគតទស្សនតោ.

២៤៥. ទុកតិកជ្ឈានសមាធិន្តិ ចតុក្កនយេ ទុកជ្ឈានសមាធិំ, បញ្ចកនយេ តិកជ្ឈានសមាធិន្តិ យោជនា. ទុកជ្ឈានសមាធិន្តិ ចតុក្កនយេ តតិយចតុត្ថវសេន ទុកជ្ឈានសមាធិំ, បញ្ចកនយេ ចតុត្ថបញ្ចមវសេន ទុកជ្ឈានសមាធិំ. តិកចតុក្កជ្ឈានសមាធិន្តិ ចតុក្កនយេ តិកជ្ឈានសមាធិំ, បញ្ចកនយេ ចតុក្កជ្ឈានសមាធិន្តិ យោជនា.

តិវិធន្តិ សប្បីតិកវសេន តិប្បការំ សមាធិំ. តទន្តោគធាតិ សប្បីតិកាទិសភាវា. កាមំ ភគវា បុរិមយាមេ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ, បច្ឆិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុញាណំ និព្ពត្តេន្តោបិ ឥមានិ ញាណានិ ភាវេសិយេវ. វិបស្សនាបាទកានិ បន ញាណានិ សន្ធាយ, ‘‘បច្ឆិមយាមេ’’តិ វុត្តំ, តេនាហ ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិ. បញ្ចមជ្ឈានស្សាតិ បញ្ចមជ្ឈានិកស្ស វសេន បឋមជ្ឈានិកោ មគ្គោ នត្ថិ. សោតិ បញ្ចកនយោ ភគវតោ លោកិយោ អហោសិ. ឯតន្តិ ឯតំ, ‘‘សវិតក្កម្បិ សវិចារំ សមាធិំ ភាវេមី’’តិអាទិវចនំ. លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ‘‘លោកិយំ វា លោកុត្តរមេវ វា’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ឧបក្កិលេសសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.