៣. សេខសុត្តវណ្ណនា

២២. សន្ថាគារន្តិ អត្ថានុសាសនាគារំ. តេនាហ – ‘‘ឧយ្យោគកាលាទីសូ’’តិអាទិ. អាទិ-សទ្ទេន មង្គលមហាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សន្ថម្ភន្តីតិ វិស្សមន្តិ, បរិស្សមំ វិនោទេន្តីតិ អត្ថោ. សហាតិ សន្និវេសវសេន ឯកជ្ឈំ. សហ អត្ថានុសាសនំ អគារន្តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ត្ថ-ការស្ស ន្ថ-ការំ កត្វា សន្ថាគារន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សន្ថរន្តីតិ សម្មន្តនវសេន តិដ្ឋន្តិ.

តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ អាគតមេវ ភវិស្សតីតិ ពុទ្ធវចនស្ស អាគមនសីសេន អរិយផលធម្មានម្បិ អាគមនំ វុត្តមេវ, តិយាមរត្តិំ តត្ថ វសន្តានំ ផលសមាបត្តិវឡញ្ជនំ ហោតីតិ. តស្មិញ្ច ភិក្ខុសង្ឃេ កល្យាណបុថុជ្ជនា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេន្តា ហោន្តីតិ ចេ? អរិយមគ្គធម្មានំ តត្ថ អាគមនំ ហោតិយេវ.

អល្លគោមយេនាតិ អច្ឆេន អល្លគោមយរសេន. ឱបុញ្ឆាបេត្វាតិ វិលិម្បិត្វា. ចតុជ្ជាតិយគន្ធេហីតិ តគរកុង្កុមយវនបុប្ផតមាលបត្តានិ បិសិត្វា កតគន្ធេហិ នានាវណ្ណេតិ នីលាទិវសេន នានាវណ្ណេ, ន ភិត្តិវិសេសវសេន. ភិត្តិវិសេសវសេន បន នានាសណ្ឋានរូបមេវ. មហាបិដ្ឋិកកោជវកេតិ ហត្ថិបិដ្ឋីសុ អត្ថរិតព្ពតាយ មហាបិដ្ឋិកាតិ លទ្ធសមញ្ញេ កោជវេតិ វទន្តិ. កុត្តកេ បន សន្ធាយេតំ វុត្តំ ហត្ថត្ថរណា ហត្ថិរូបវិចិត្តា. អស្សត្ថរកសីហត្ថរកាទយោបិ អស្សសីហរូបាទិវិចិត្តា ឯវ អត្ថរកា, ចិត្តត្ថរកំ នានារូបេហិ ចេវ នានាវិធមាលាកម្មាទីហិ ច វិចិត្តំ អត្ថរកំ.

ឧបធានន្តិ អបស្សយនំ ឧបទហិត្វាតិ អបស្សយយោគ្គភាវេន ឋបេត្វា គន្ធេហិ កតមាលា គន្ធទាមំ, តមាលបត្តាទីហិ កតំ បត្តទាមំ. អាទិ-សទ្ទេន ហិង្គុលតក្កោលជាតិផលជាតិបុប្ផាទីហិ កតទាមំ សង្គណ្ហាតិ. បល្លង្កាការេន កតបីឋំ បល្លង្កបីឋំ, តីសុ បស្សេសុ, ឯកបស្សេ ឯវ វា សឧបស្សយំ អបស្សយបីឋំ, អនបស្សយំ មុណ្ឌបីឋំ យោជនាវដ្ដេតិ យោជនបរិក្ខេបេ.

សំវិធាយាតិ អន្តរវាសកស្ស កោណបទេសញ្ច ឥតរបទេសញ្ច សមំ កត្វា វិធាយ. តេនាហ – ‘‘កត្តរិយា បទុមំ កន្តន្តោ វិយា’’តិ តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តោតិ ឯត្ថ ច យស្មា ពុទ្ធានំ រូបសម្បទា វិយ អាកប្បសម្បទាបិ បរមុក្កំសគតា, តស្មា តទា ភគវា ឯវំ សោភតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សុវណ្ណបាមង្គេនា’’តិអាទិមាហ, តត្ថ អសមេន ពុទ្ធវេសេនាតិអាទិនា តទា ភគវា ពុទ្ធានុភាវស្ស និគុហណេ ការណាភាវតោ តត្ថ សន្និបតិតទេវមនុស្សនាគយក្ខគន្ធព្ពាទីនំ បសាទជននត្ថំ អត្តនោ សភាវបកតិកិរិយាយេវ កបិលវត្ថុំ បាវិសីតិ ទស្សេតិ. ពុទ្ធានំ កាយប្បភា នាម បកតិយា អសីតិហត្ថមត្តមេវ បទេសំ ផរតីតិ អាហ – ‘‘អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសី’’តិ នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋបភស្សរានំ វសេន ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ.

សព្ពបាលិផុល្លោតិ មូលតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គា ផុល្លោ វិកសិតោ. បដិបាដិយា ឋបិតានន្តិអាទិ បរិកប្បូបមា. យថា តំ…បេ… អលង្កតំ អញ្ញោ វិរោចតិ, ឯវំ វិរោចិត្ថ, សមតិំសាយ បារមិតាហិ អភិសង្ខតត្តា ឯវំ វិរោចិត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ. បញ្ចវីសតិយា នទីនន្តិ គង្គាទីនំ ចន្ទភាគាបរិយោសានានំ បញ្ចវីសតិយា មហានទីនំ. សម្ភិជ្ជាតិ សម្ភេទំ មិស្សីភាវំ បត្វា មុខទ្វារេតិ សមុទ្ទំ បវិដ្ឋដ្ឋានេ.

ទេវមនុស្សនាគសុបណ្ណគន្ធព្ពយក្ខាទីនំ អក្ខីនីតិ ចេតំ បរិកប្បនវសេន វុត្តំ. សហស្សេនាតិ បទសហស្សេន, ភាណវារប្បមាណេន គន្ថេនាតិ អត្ថោ.

កម្បយន្តោ វសុន្ធរន្តិ អត្តនោ គុណវិសេសេហិ បថវីកម្បំ ឧប្បាទេន្តោ, ឯវំភូតោបិ អហេឋយន្តោ បាណានិ. សព្ពទក្ខិណត្តា ពុទ្ធានំ ទក្ខិណំ បឋមំ បាទំ ឧទ្ធរន្តោ. សមំ សម្ផុសតេ ភូមិំ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាយ. យទិបិ ភូមិំ សមំ ផុសតិ, រជសានុបលិប្បតិ សុខុមត្តា ឆវិយា. និន្នដ្ឋានំ ឧន្នមតីតិអាទិ ពុទ្ធានំ សុប្បតិដ្ឋិតបាទសង្ខាតស្ស មហាបុរិសលក្ខណបដិលាភស្ស និស្សន្ទផលំ. នាតិទូរេ ឧទ្ធរតីតិ អតិទូរេ ឋបេតុំ ន ឧទ្ធរតិ. នច្ចាសន្នេ ច និក្ខិបន្តិ អច្ចាសន្នេ ច ឋានេ អនិក្ខិបន្តោ និយ្យាតិ. ហាសយន្តោ សទេវកេ លោកេ តោសយន្តោ. ចតូហិ បាទេហិ ចរតីតិ ចតុចារី.

ពុទ្ធានុភាវស្ស បកាសនវសេន គតត្តា វណ្ណកាលោ នាម កិរេស. សរីរវណ្ណេ វា គុណវណ្ណេ វា កថិយមានេ ទុក្កថិតន្តិ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? អបរិមាណវណ្ណា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, ពុទ្ធគុណសំវណ្ណនា ជានន្តស្ស យថាធម្មសំវណ្ណនំយេវ អនុបវិសតីតិ.

ទុកូលចុម្ពដកេនាតិ គន្ថិត្វា គហិតទុកូលវត្ថេន, នាគវិក្កន្តចរណោតិ ហត្ថិនាគសទិសបទនិក្ខេបោ. សតបុញ្ញលក្ខណោតិ អនេកសតបុញ្ញនិម្មិតមហាបុរិសលក្ខណោ មណិវេរោចនោ យថាតិ អតិវិយ វិរោចមានោ មណិ វិយ វេរោចនោ នាម ឯកោ មណិវិសេសោតិ កេចិ មហាសាលោវាតិ មហន្តោ សាលរុក្ខោ វិយ, កោវិឡារាទិមហារុក្ខោ វិយ វា បទុមោ កោកនទោ យថាតិ កោកនទសង្ខាតំ មហាបទុមំ វិយ, វិកសមានបទុមំ វិយ វា.

អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយាតិអាទិ តស្សា បកិណ្ណកកថាយ អញ្ញេសំ ទុក្ករភាវទស្សនញ្ចេវ សុណន្តានំ អច្ចន្តសុខាវហភាវទស្សនញ្ច បថវីជំ អាកឌ្ឍេន្តោ វិយាតិ នាឡិយន្តំ យោជេត្វា មហាបថវិយា ហេដ្ឋិមតលេ បប្បដកោជំ ឧទ្ធំមុខំ កត្វា អាកឌ្ឍេន្តោ វិយ យោជនិកន្តិ យោជនប្បមាណំ មធុភណ្ឌន្តិ មធុបដលំ.

មហន្តន្តិ ឧឡារំ. សព្ពទានំ ទិន្នមេវ ហោតីតិ សព្ពមេវ បច្ចយជាតំ អាវាសទាយកេន ទិន្នមេវ ហោតិ. តថាហិ ទ្វេ តយោ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កិញ្ចិ អលទ្ធា អាគតស្សបិ ឆាយូទកសម្បន្នំ អារាមំ បវិសិត្វា ន្ហាយិត្វា បដិស្សយេ មុហុត្តំ និបជ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយ និសិន្នស្ស កាយេ ពលំ អាហរិត្វា បក្ខិត្តំ វិយ ហោតិ. ពហិ វិចរន្តស្ស ច កាយេ វណ្ណធាតុ វាតាតបេហិ កិលមតិ, បដិស្សយំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ មុហុត្តំ និសិន្នស្ស វិសភាគសន្តតិ វូបសម្មតិ, សភាគសន្តតិ បតិដ្ឋាតិ, វណ្ណធាតុ អាហរិត្វា បក្ខិត្តា វិយ ហោតិ, ពហិ វិចរន្តស្ស ច បាទេ កណ្ដកោ វិជ្ឈតិ, ខាណុ បហរតិ, សរីសបាទិបរិស្សយោ ចេវ ចោរភយញ្ច ឧប្បជ្ជតិ, បដិស្សយំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ និបន្នស្ស បន សព្ពេ បរិស្សយា ន ហោន្តិ, អជ្ឈយន្តស្ស ធម្មបីតិសុខំ, កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តស្ស ឧបសមសុខំ ឧប្បជ្ជតិ ពហិទ្ធា វិក្ខេបាភាវតោ, ពហិ វិចរន្តស្ស ច កាយេ សេទា មុច្ចន្តិ, អក្ខីនិ ផន្ទន្តិ, សេនាសនំ បវិសនក្ខណេ មញ្ចបីឋាទីនិ ន បញ្ញាយន្តិ, មុហុត្តំ និសិន្នស្ស បន អក្ខិបសាទោ អាហរិត្វា បក្ខិត្តោ វិយ ហោតិ, ទ្វារវាតបានមញ្ចបីឋាទីនិ បញ្ញាយន្តិ, ឯតស្មិម្បិ ច អាវាសេ វសន្តំ ទិស្វា មនុស្សា ចតូហិ បច្ចយេហិ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អាវាសទានស្មិំ ទិន្នេ សព្ពំ ទានំ ទិន្នមេវ ហោតី’’តិ. ភូមដ្ឋក…បេ… ន សក្កាតិ អយមត្ថោ មហាសុទស្សនវត្ថុនា (ទី. និ. ២.២៤១ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ.

សីតន្តិ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.២៩៥; សំ. និ. ដី. ២.៤.២៤៣) អជ្ឈត្តធាតុក្ខោភវសេន វា ពហិទ្ធឧតុវិបរិណាមវសេន វា ឧប្បជ្ជនកសីតំ. ឧណ្ហន្តិ អគ្គិសន្តាបំ. តស្ស បន ទវទាហាទីសុ សម្ភវោ ទដ្ឋព្ពោ. បដិហន្តីតិ បដិពាហតិ. យថា តទុភយវសេន កាយចិត្តានំ ពាធនានិ ន ហោន្តិ, ឯវំ ករោតិ. សីតុណ្ហព្ភាហតេ ហិ សរីរេ វិក្ខិត្តចិត្តោ ភិក្ខុ យោនិសោ បទហិតុំ ន សក្កោតិ. វាឡមិគានីតិ សីហព្យគ្ឃាទិវាឡមិគេ. គុត្តសេនាសនញ្ហិ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ និសិន្នស្ស តេ បរិស្សយា ន ហោន្តិ. សរីសបេតិ យេ កេចិ សរន្តា គច្ឆន្តេ ទីឃជាតិកេ. មកសេតិ និទស្សនមេតំ, ឌំសាទីនំ ឯតេនេវ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សិសិរេតិ សីតកាលវសេន សត្តាហវទ្ទលិកាទិវសេន ច ឧប្បន្នេ សិសិរសម្ផស្សេ. វុដ្ឋិយោតិ យទា តទា ឧប្បន្នា វស្សវុដ្ឋិយោ បដិហនតីតិ យោជនា.

វាតាតបោ ឃោរោតិ រុក្ខគច្ឆាទីនំ ឧម្មូលភញ្ជនវសេន បវត្តិយា ឃោរោ សរជអរជាទិភេទោ វាតោ ចេវ គិម្ហបរិឡាហសមយេសុ ឧប្បត្តិយា ឃោរោ សូរិយាតបោ ច. បដិហញ្ញតីតិ បដិពាហីយតិ. លេណត្ថន្តិ នានារម្មណតោ ចិត្តំ និវត្តេត្វា បដិសល្លានារាមត្ថំ. សុខត្ថន្តិ វុត្តបរិស្សយាភាវេន ផាសុវិហារត្ថំ. ឈាយិតុន្តិ អដ្ឋតិំសារម្មណេសុ យត្ថ កត្ថចិ ចិត្តំ ឧបនិជ្ឈាយិតុំ. វិបស្សិតុន្តិ អនិច្ចាទិតោ សព្ពសង្ខារេ សម្មសិតុំ.

វិហារេតិ បដិស្សយេ. ការយេតិ ការាបេយ្យ. រម្មេតិ មនោរមេ និវាសសុខេ. វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេតិ ការេត្វា បន ឯត្ថ វិហារេសុ ពហុស្សុតេ សីលវន្តេ កល្យាណធម្មេ និវាសេយ្យ. តេ និវាសេន្តោ បន តេសំ ពហុស្សុតានំ យថា បច្ចយេហិ កិលមថោ ន ហោតិ, ឯវំ អន្នញ្ច បានញ្ច វត្ថសេនាសនានិ ច ទទេយ្យ ឧជុភូតេសុ អជ្ឈាសយសម្បន្នេសុ កម្មផលានំ រតនត្តយគុណានញ្ច សទ្ទហនេន វិប្បសន្នេន ចេតសា.

ឥទានិ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ អញ្ញមញ្ញូបការតំ ទស្សេតុំ ‘‘តេ តស្សា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ តេតិ ពហុស្សុតា តស្សាតិ ឧបាសកស្ស. ធម្មំ ទេសេន្តីតិ សកលវដ្ដទុក្ខបនុទនំ ធម្មំ ទេសេន្តិ. យំ សោ ធម្មំ ឥធញ្ញាយាតិ សោ បុគ្គលោ យំ សទ្ធម្មំ ឥមស្មិំ សាសនេ សម្មាបដិបជ្ជនេន ជានិត្វា អគ្គមគ្គាធិគមេន អនាសវោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយតិ.

បូជាសក្ការវសេនេវ បឋមយាមោ ខេបិតោ, ភគវតោ ទេសនាយ អប្បាវសេសោ មជ្ឈិមយាមោ គតោតិ បាឡិយំ ‘‘ពហុទេវ រត្តិ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អតិរេកតរំ ទិយឌ្ឍយាម’’ន្តិ. សន្ទស្សេសីតិ អានិសំសំ ទស្សេសិ, អាវាសទានបដិសំយុត្តំ ធម្មិំ កថំ សុត្វា តតោ បរំ, ‘‘មហារាជ, ឥតិបិ សីលំ, ឥតិបិ សមាធិ, ឥតិបិ បញ្ញា’’តិ សីលាទិគុណេ តេសំ សម្មា ទស្សេសិ, ហត្ថេន គហេត្វា វិយ បច្ចក្ខតោ បកាសេសិ. សមាទបេសីតិ ‘‘ឯវំ សីលំ សមាទាតព្ពំ, សីលេ បតិដ្ឋិតេន ឯវំ សមាធិ, ឯវំ បញ្ញា ភាវេតព្ពា’’តិ យថា តេ សីលាទិគុណេ អាទិយន្តិ, តថា គណ្ហាបេសិ. សមុត្តេជេសីតិ យថា សមាទិន្នំ សីលំ សុវិសុទ្ធំ ហោតិ, សមថវិបស្សនា ច ភាវិយមានា យថា សុដ្ឋុ វិសោធិតា ឧបរិវិសេសាវហា ហោន្តិ, ឯវំ ចិត្តំ សមុត្តេជេសិ និសាមនវសេន វោទាបេសិ. សម្បហំសេសីតិ យថានុសិដ្ឋំ ឋិតសីលាទិគុណេហិ សម្បតិ លទ្ធគុណានិសំសេហិ ចេវ ឧបរិ លទ្ធព្ពផលវិសេសេហិ ច ឧបរិចិត្តំ សម្មា បហំសេសិ, លទ្ធស្សាសវសេន សុដ្ឋុ តោសេសិ. ឯវមេតេសំ បទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សមុទាយវចនោបិ អសីតិមហាថេរ-សទ្ទោ តទេកទេសេបិ និរុឡ្ហោតិ អាហ ‘‘អសីតិមហាថេរេសុ វិជ្ជមានេសូ’’តិ. អានន្ទត្ថេរោបិ ហិ អន្តោគធោ ឯវាតិ. សាកិយមណ្ឌលេតិ សាកិយរាជសមូហេ.

បដិបទាយ និយុត្តត្តា បាដិបទោ. តេនាហ – ‘‘បដិបន្នកោ’’តិ. សិក្ខនសីលតាទិនា សេខោ, ឱធិសោ សមិតបាបតាយ សមណោ. សេខោ បាដិបទោ បដិបជ្ជនបុគ្គលាធិដ្ឋានេន បដិបទាទេសនំ និយមេន្តោ បដិបទាយ បុគ្គលំ និយមេតិ នាមាតិ ‘‘បដិបទាយ បុគ្គលំ និយមេត្វា ទស្សេតី’’តិ. សេខប្បដិបទា សាសនេ មង្គលបដិបទា សម្មទេវ អសេវិតព្ពបរិវជ្ជនេន សេវិតព្ពសមាទានេន ឧក្កំសវត្ថូសុ ច ភាវតោ អសេខធម្មបារិបូរិយា អាវហត្តា ច វឌ្ឍមានកបដិបទា. អកិលមន្តាវ សល្លក្ខេស្សន្តីតិ ឥទំ តទា តេសំ អសេខភូមិអធិគមាយ អយោគ្យតាយ វុត្តំ. អកិលមន្តាវាតិ ឥមិនា បដិសម្ភិទាប្បត្តស្សបិ អនធិគតមគ្គសញ្ញាបនា ភារិយាតិ ទស្សេតិ. ឱសដាតិ អនុប្បវិដ្ឋា. សកលំ វិនយបិដកំ កថិតមេវ ហោតិ តស្ស សីលកថាពាហុល្លតោ សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តីហិ បិដកេហីតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ. តេន តំតំបិដកានំ តស្សា តស្សា សិក្ខាយ សាធកតមភាវំ ទស្សេតិ.

បិដ្ឋិវាតោ ឧប្បជ្ជតិ ឧបាទិន្នកសរីរស្ស តថារូបត្តា សង្ខារានញ្ច អនិច្ចតាយ ទុក្ខានុពន្ធត្តា. អការណំ វា ឯតន្តិ យេនាធិប្បាយេន វុត្តំ, តមេវ អធិប្បាយំ វិវរិតុំ ‘‘បហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ បរិភុញ្ជិតុកាមោ អហោសិ សក្យរាជូនំ អជ្ឈាសយវសេន. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សត្ថាបិ តទេវ សន្ធាយ តត្ថ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេត្វា និបជ្ជីតី’’តិ. យទិ ឯវំ ‘‘បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតី’’តិ ឥទំ កថន្តិ អាហ ‘‘ឧបាទិន្នកសរីរញ្ច នាមា’’តិអាទិ.

២៣. ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន…បេ… សម្បន្នោ’’តិអាទីសុ (វិភ. ៥១១) សមន្នាគតត្ថោ សម្បន្ន-សទ្ទោ, ឥធ បន បារិបូរិអត្ថោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បរិបុណ្ណសីលោតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. យោ បន សម្បន្នសីលោយេវ, សោ បរិបុណ្ណសីលោ. បរិសុទ្ធញ្ហិ សីលំ ‘‘បរិបុណ្ណ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ន សពលំ កម្មាសំ វា. សុន្ទរធម្មេហីតិ សោភនធម្មេហិ. យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បន្នា តស្ស សោភនភាវតោ. តេហិ សប្បុរិសភាវសាធនតោ សប្បុរិសានំ ធម្មេហិ.

២៤. ឥមិនា ឯត្តកេន ឋានេនាតិ ‘‘ឥធ, មហានាម, អរិយសាវកោ’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘អកសិរលាភី’’តិ បទំ ឥមិនា ឯត្តកេន ឧទ្ទេសបទេន មាតិកំ ឋបេត្វា. បដិបាដិយាតិ ឧទ្ទេសបដិបាដិយា. ឯវមាហាតិ ‘‘ឯវំ កថញ្ច, មហានាមា’’តិអាទិនា ឥទានិ វុច្ចមានេន ទស្សិតាការេន អាហ.

២៥. ហិរីយតីតិ លជ្ជីយតិ បីឡីយតិ. យស្មា ហិរី បាបជិគុច្ឆនលក្ខណា, តស្មា ‘‘ជិគុច្ឆតីតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. ឱត្តប្បតីតិ ឧត្តប្បតិ. បាបុត្រាសលក្ខណញ្ហិ ឱត្តប្បំ. បគ្គហិតវីរិយោតិ សង្កោចំ អនាបន្នវីរិយោ. តេនាហ ‘‘អនោសក្កិតមានសោ’’តិ. បហានត្ថាយាតិ សមុច្ឆិន្ទនត្ថាយ. កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទា នាម អធិគមោ ឯវាតិ អាហ ‘‘បដិលាភត្ថាយា’’តិ. សតិនេបក្កេនាតិ សតិយា នេបក្កេន តិក្ខវិសទសូរភាវេន. អដ្ឋកថាយំ បន នេបក្កំ នាម បញ្ញាតិ អធិប្បាយេន ‘‘សតិយា ច និបកភាវេន ចា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, ឯវំ សតិ អញ្ញោ និទ្ទិដ្ឋោ នាម ហោតិ. សតិមាតិ ច ឥមិនាវ វិសេសា សតិ គហិតា, បរតោ ‘‘ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា អនុស្សរិតា’’តិ សតិកិច្ចមេវ និទ្ទិដ្ឋំ, ន បញ្ញាកិច្ចំ, តស្មា សតិនេបក្កេនាតិ សតិយា នេបក្កភាវេនាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. តេនេវ ហិ បច្ចយវិសេសវសេន អញ្ញធម្មនិរបេក្ខោ សតិយា ពលវភាវោ. តថា ហិ ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេនបិ អជ្ឈយនសម្មសនានិ សម្ភវន្តិ.

ចេតិយង្គណវត្តាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ពោធិយង្គណវត្តាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. អសីតិមហាវត្តបដិបត្តិបូរណន្តិ ឯត្ថ អសីតិវត្តបដិបត្តិបូរណំ មហាវត្តបដិបត្តិបូរណន្តិ វត្តបដិបត្តិបូរណ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. តត្ថ មហាវត្តានិ (វិភ. មូលដី. ៤០៦) នាម វត្តខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៥៦ អាទយោ) វុត្តានិ អាគន្តុកវត្តំ អាវាសិកំ គមិកំ អនុមោទនំ ភត្តគ្គំ បិណ្ឌចារិកំ អារញ្ញិកំ សេនាសនំ ជន្តាឃរំ វច្ចកុដិ ឧបជ្ឈាយំ សទ្ធិវិហារិកំ អាចរិយំ អន្តេវាសិកវត្តន្តិ ចុទ្ទស. តតោ អញ្ញានិ បន កទាចិ តជ្ជនីយកម្មកតាទិកាលេ បារិវាសិកាទិកាលេ ច ចរិតព្ពានិ អសីតិ ខុទ្ទកវត្តានិ សព្ពាសុ អវត្ថាសុ ន ចរិតព្ពានិ, តស្មា មហាវត្តេសុ, អគ្គហិតានិ. តត្ថ ‘‘បារិវាសិកានំ ភិក្ខូនំ វត្តំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ អារភិត្វា ‘‘ន ឧបសម្បាទេតព្ពំ…បេ… ន ឆមាយំ ចង្កមន្តេ ចង្កមេ ចង្កមិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ៨១) វុត្តានិ បកភត្តេ ចរិតព្ពវត្តាវសានានិ ឆសដ្ឋិ, តតោ បរំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បារិវាសិកេន ភិក្ខុនា បារិវាសិកវុឌ្ឍតរេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ មូលាយបដិកស្សនារហេន មានត្តារហេន មានត្តចារិកេន អព្ភានារហេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្នេ អាវាសេ វត្តព្ព’’ន្តិអាទីនិ (ចូឡវ. ៨២) បកតត្តេ ចរិតព្ពេហិ អនញ្ញត្តា វិសុំ វិសុំ អគណេត្វា បារិវាសិកវុឌ្ឍតរាទីសុ បុគ្គលន្តរេសុ ចរិតព្ពត្តា តេសំ វសេន សម្បិណ្ឌេត្វា ឯកេកំ កត្វា គណិតព្ពានិ បញ្ចាតិ ឯកសត្តតិវត្តានិ, ឧក្ខេបនិយកម្មកតវត្តេសុ វត្តបញ្ញាបនវសេន វុត្តំ – ‘‘ន បកតត្តស្ស ភិក្ខុនោ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ…បេ… ន្ហានេ បិដ្ឋិបរិកម្មំ សាទិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ៥១) ឥទំ អភិវាទនាទីនំ អសាទិយនំ ឯកំ, ‘‘ន បកតត្តោ ភិក្ខុ សីលវិបត្តិយា អនុទ្ធំសិតព្ពោ’’តិអាទីនិ ច ទសាតិ ឯវមេតានិ ទ្វាសីតិ. ឯតេស្វេវ បន កានិចិ តជ្ជនីយកម្មាទិវត្តានិ កានិចិ បារិវាសិកាទិវត្តានីតិ អគ្គហិតគ្គហណេន ទ្វាសីតិ, ឯវំ អប្បកំ បន ឩនមធិកំ វា គណនុបគំ ន ហោតីតិ ឥធ ‘‘អសីតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ. អញ្ញត្ថ បន អដ្ឋកថាបទេសេ ‘‘ទ្វាសីតិ ខន្ធកវត្តានី’’តិ វុច្ចតិ.

សក្កច្ចំ ឧទ្ទិសនំ សក្កច្ចំ ឧទ្ទិសាបនន្តិ បច្ចេកំ សក្កច្ចំ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. ឧទ្ទិសនំ ឧទ្ទេសគ្គហណំ. ធម្មោសារណំ ធម្មស្ស ឧច្ចារណំ. ធម្មទេសនា –

‘‘អាទិម្ហិ សីលំ ទេសេយ្យ, មជ្ឈេ ឈានំ វិបស្សនំ;

បរិយោសានេ ច និព្ពានំ, ឯសា កថិកសណ្ឋិតី’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៩០; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៤.២៤៦) –

ឯវំ កថិតលក្ខណា ធម្មកថា. ឧបគន្ត្វា និសិន្នស្ស យស្ស កស្សចិ គហដ្ឋស្ស បព្ពជិតស្ស វា តង្ខណានុរូបា ធម្មី កថា ឧបនិសិន្នកថា. ភត្តានុមោទនកថា អនុមោទនិយា. សរិតាតិ ឯត្ថ ន កេវលំ ចិរកតចិរភាសិតានំ សរណមនុស្សរណមត្តំ អធិប្បេតំ, អថ ខោ តថាបវត្តរូបារូបធម្មានំ បរិគ្គហមុខេន បវត្តវិបស្សនាចារេ សតិសម្ពោជ្ឈង្គសមុដ្ឋាបនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មិំ កាយេន ចិរកតេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សកិម្បិ សរណេនាតិ ឯកវារំ សរណេន. បុនប្បុនំ សរណេនាតិ អនុ អនុ សរណេន. សតិសម្ពោជ្ឈង្គម្បិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោសគ្គបរិណាមិញ្ច កត្វា សរន្តោ តត្ថ តត្ថ ជវនវារេ សរណជវនវារេ បរិត្តជវនវសេន អនុស្សរិតាតិ វេទិតព្ពា.

គតិអត្ថា ធាតុសទ្ទា ពុទ្ធិអត្ថា ហោន្តីតិ អាហ – ‘‘ឧទយញ្ច វយញ្ច បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថាយា’’តិ. មិស្សកនយេនាយំ ទេសនា អាគតាតិ អាហ – ‘‘វិក្ខម្ភនវសេន ច សមុច្ឆេទវសេន ចា’’តិ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនាបញ្ញាយ ចេវា’’តិអាទិ. វិបស្សនាបញ្ញាយ និព្ពេធិកបរិយាយតោ. សា ច ខោ បទេសិកាតិ និប្បទេសិកំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គបញ្ញាយ បដិលាភសំវត្តនតោ ចា’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខក្ខយគាមិនិភាវេបិ ឯសេវ នយោ. សម្មាតិ យាថាវតោ. អកុប្បធម្មតាយ ហិ មគ្គបញ្ញា ខេបិតខេបនាយ ន បុន កិច្ចំ អត្ថីតិ ឧបាយេន ញាយេន យា បវត្តិ សា ឯវាតិ អាហ – ‘‘ហេតុនា នយេនា’’តិ.

២៦. អធិកំ ចេតោ អភិចេតោ, មហគ្គតចិត្តំ, តស្ស បន អធិកតា កាមច្ឆន្ទាទិបដិបក្ខវិគមេន វិសិដ្ឋភាវប្បត្តិ, តន្និស្សិតានិ អាភិចេតសិកានិ. តេនាហ ‘‘អភិចិត្តំ សេដ្ឋចិត្តំ សិតាន’’ន្តិ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានន្តិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ផាសុវិហារភូតានំ. តេហិ បន សមង្គិតក្ខណេ យស្មា វិវេកជំ បីតិសុខំ សមាធិជំ បីតិសុខំ អបីតិជំ សតិបារិសុទ្ធិញាណសុខញ្ច បដិលភតិ វិន្ទតិ, តស្មា អាហ – ‘‘អប្បិតប្បិតក្ខណេ សុខបដិលាភហេតូន’’ន្តិ. ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតាតិ ឥមិនា តេសុ ឈានេសុ សមាបជ្ជនវសីភាវមាហ, ‘‘និកាមលាភី’’តិ បន វចនតោ អាវជ្ជនាធិដ្ឋានា បច្ចវេក្ខណវសិយោ ច វុត្តា ឯវាតិ វេទិតព្ពា. និទុក្ខលាភីតិ ឥមិនា តេសំ ឈានានំ សុខបដិបទាខិប្បាភិញ្ញតំ ទស្សេតិ, វិបុលលាភីតិ ឥមិនា បគុណតំ តប្បមាណទស្សិតភាវទីបនតោ. តេនាហ ‘‘បគុណភាវេនា’’តិអាទិ. សមាបជ្ជិតុំ សក្កោតិ សមាបជ្ជនវសីភាវតាយ សាធិតត្តា. សមាធិបារិបន្ថិកធម្មេតិ វសីភាវស្ស បច្ចនីកធម្មេ. ឈានាធិគមស្ស បន បច្ចនីកធម្មា បគេវ វិក្ខម្ភិតា, អញ្ញថា ឈានាធិគមោ ឯវ ន សិយា. អកិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតុំ ន សក្កោតីតិ កិច្ឆេន វិក្ខម្ភេតិ វិសោធេតិ, កាមាទីនវបច្ចវេក្ខណាទីហិ កាមច្ឆន្ទាទីនំ អញ្ញេសំ សមាធិបារិបន្ថិកានំ ទូរសមុស្សារណំ ឥធ វិក្ខម្ភនំ វិសោធនន្តិ វេទិតព្ពំ.

២៧. វិបស្សនាហិតាយ ឧបរូបរិវិសេសាវហត្តា វឌ្ឍមានាយ បុព្ពភាគសីលាទិបដិបទាយ. សា ឯវ បុព្ពភាគបដិបទា យថាភាវិតតាយ អវស្សំ ភាវិនំ វិសេសំ បរិគ្គហិតត្តា អណ្ឌំ វិយាតិ អណ្ឌំ, កិលេសេហិ អទូសិតតាយ អបូតិ អណ្ឌំ ឯតស្សាតិ អបុច្ចណ្ឌោ, វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា ឋិតបុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ អបុច្ចណ្ឌតា. វិបស្សនាទិញាណប្បភេទាយាតិ បុព្ពេនិវាសញាណាទិញាណបភេទាយ. តត្ថាតិ ចេតោខិលសុត្តេ (ម. និ. ១.១៨៥) ‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ឧស្សោឡ្ហិបន្នរសង្គសមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភព្ពោ អភិនិព្ពិទាយា’’តិ អាគតត្តា ឧស្សោឡ្ហិបន្នរសេហិ អង្គេហិ សមន្នាគតភាវោតិ ឯវំ យំ ឱបម្មសំសន្ទនំ អាគតំ, តំ ឱបម្មសំសន្ទនំ ឥធ ឥមស្មិំ សេខសុត្តេ យោជេត្វា វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.

២៨. មហគ្គតាទិភាវេន ហេដ្ឋិមានំ ឈានានំ អនុរូបម្បិ អត្តនោ វិសេសេន តេ ឧត្តរិត្វា អតិក្កមិត្វាន ឋិតន្តិ អនុត្តរំ, តេនាហ – ‘‘បឋមាទិជ្ឈានេហិ អសទិសំ ឧត្តម’’ន្តិ. ទុតិយាទីសុបិ អភិនិព្ភិទាសុ. បុព្ពេនិវាសញាណំ ឧប្បជ្ជមានំ យថា អត្តនោ វិសយបដិច្ឆាទកំ កិលេសន្ធការំ វិធមន្តមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ អត្តនោ វិសយេ កញ្ចិ វិសេសំ ករោន្តមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ – ‘‘បុព្ពេនិវាសញាណេន បឋមំ ជាយតី’’តិ, សេសញាណទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

២៩. ចរណស្មិន្តិ បច្ចត្តេ ភុម្មវចនន្តិ អាហ ‘‘ចរណំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ’’តិ. តេនាតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ អគតបុព្ពទិសាគមនេ តេសំ សាធកតមភាវតោ.

អដ្ឋ ញាណានីតិ ឥធ អាគតានិ ច អនាគតានិ ច អម្ពដ្ឋសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ១.២៥៤ អាទយោ) អាគតានិ គហេត្វា វទតិ. វិនិវិជ្ឈិត្វាតិ បុព្ពេនិវាសបដិច្ឆាទកាទិកិលេសតមំ ភិន្ទិត្វា បទាលេត្វា.

៣០. សនង្កុមារេនាតិ សនន្តនកុមារេន. តទេវ ហិ តស្ស សនន្តនកុមារតំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិរកាលតោ បដ្ឋាយា’’តិ វុត្តំ. សោ អត្តភាវោតិ យេន អត្តភាវេន មនុស្សបថេ ឈានំ និព្ពត្តេសិ, សោ កុមារត្តភាវោ, តស្មា ព្រហ្មភូតោបិ តាទិសេន កុមារត្តភាវេន ចរតិ.

ជនិតស្មិំ-សទ្ទោ ឯវ ឥ-ការស្ស ឯ-ការំ កត្វា ‘‘ជនេតស្មិ’’ន្តិ វុត្តោ, ជនិតស្មិន្តិ ច ជនស្មិន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ជនិតស្មិន្តិ សាមញ្ញគ្គហណេបិ យត្ថ ចតុវណ្ណសមញ្ញា, តត្ថេវ មនុស្សលោកេ. ខត្តិយោ សេដ្ឋោតិ លោកសមញ្ញាបិ មនុស្សលោកេយេវ, ន ទេវកាយេ ព្រហ្មកាយេ វាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេ គោត្តបដិសារិនោ’’តិ វុត្តំ. បដិសរន្តីតិ ‘‘អហំ គោតមោ, អហំ កស្សបោ’’តិ បតិ បតិ អត្តនោ គោត្តំ អនុសរន្តិ បដិជានន្តិ វាតិ អត្ថោ.

ឯត្តាវតាតិ ‘‘សាធុ សាធុ អានន្ទា’’តិ ឯត្តកេន សាធុការទានេន. ជិនភាសិតំ នាម ជាតន្តិអាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា ថេរភាសិតំ ពុទ្ធភាសិតមេវ នាម ជាតំ. ‘‘កិម្បនិទំ សុត្តំ សត្ថុទេសនានុវិធានតោ ជិនភាសិតំ, ឧទាហុ សាធុការទានមត្តេនា’’តិ ឯវរូបា ចោទនា ឥធ អនោកាសា ថេរស្ស ទេសនាយ ភគវតោ ទេសនានុវិធានហេតុកត្តា សាធុការទានស្សាតិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សេខសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.