១. សាលេយ្យកសុត្តវណ្ណនា

៤៣៩. មហាជនកាយេ សន្និបតិតេតិ កេចិ ‘‘បហំសនវិធិំ ទស្សេត្វា រាជកុមារំ ហាសេស្សាមា’’តិ, កេចិ ‘‘តំ កីឡនំ បស្សិស្សាមា’’តិ ឯវំ មហាជនសមូហេ សន្និបតិតេ. ទេវនដន្តិ ទិព្ពគន្ធព្ពំ. កុសលំ កុសលន្តិ វចនំ ឧបាទាយាតិ ‘‘កច្ចិ កុសលំ? អាម កុសល’’ន្តិ វចនបដិវចនវសេន បវត្តកុសលវាទិតាយ តេ មនុស្សា អាទិតោ កុសលាតិ សមញ្ញំ លភិំសុ. តេសំ កុសលានំ ឥស្សរាតិ រាជកុមារា កោសលា. កោសលេ ជាតា. តេសំ និវាសោតិ សព្ពំ បុព្ពេ វុត្តនយមេវ. តេនាហ ‘‘សោ បទេសោ កោសលាតិ វុច្ចតី’’តិ.

ចារិកំ ចរមានោតិ សាមញ្ញវចនម្បិ ‘‘មហតា…បេ… តទវសរី’’តិ វចនតោ វិសេសំ និវិដ្ឋមេវាតិ អាហ ‘‘អតុរិតចារិកំ ចរមានោ’’តិ. មហតាតិ គុណមហត្តេនបិ សង្ខ្យាមហត្តេនបិ មហតា. តស្មិញ្ហិ ភិក្ខុសមូហេ កេចិ អធិសីលសិក្ខាវសេន សីលសម្បន្នា, តថា កេចិ សីលសមាធិសម្បន្នា, កេចិ សីលសមាធិបញ្ញាសម្បន្នាតិ គុណមហត្តេនបិ សោ ភិក្ខុសមូហោ មហាតិ. តំ អនាមសិត្វា សង្ខ្យាមហត្តមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘សតំ វា’’តិអាទិមាហ. អញ្ញគាមបដិពទ្ធជីវិកាវសេន សមោសរន្តិ ឯត្ថាតិ សមោសរណំ, គាមោ និវាសគាមោ. ន្តិ សាលំ ព្រាហ្មណគាមំ. វិហារោតិ ភគវតោ វិហរណដ្ឋានំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សាលេយ្យកសុត្តេ. អនិយមិតោតិ អសុកស្មិំ អារាមេ បព្ពតេ រុក្ខមូលេ វាតិ ន និយមិតោ, សរូបគ្គហណវសេន ន និយមិត្វា វុត្តោ. តស្មាតិ អនិយមិតត្តា. អត្ថាបត្តិសិទ្ធមត្ថំ បរិកប្បនវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘វនសណ្ឌោ ភវិស្សតី’’តិ អាហ, អទ្ធា ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឧបលភិំសូតិ (សារត្ថ. ដី. ១.១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; ទី. និ. ដី. ១.២៥៥; អ. និ. ដី. ២.៣.៦៤) សវនវសេន ឧបលភិំសូតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោតទ្វារ…បេ… ជានិំសូ’’តិ អាហ. អវធារណផលត្តា សព្ពម្បិ វាក្យំ អន្តោគធាវធារណន្តិ អាហ ‘‘បទបូរណមត្តេ វា និបាតោ’’តិ. អវធារណត្ថេតិ បន ឥមិនា ឥដ្ឋត្ថាវធារណត្ថំ ខោ-សទ្ទគ្គហណន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘អស្សោសុ’’ន្តិ បទំ ខោ-សទ្ទេ គហិតេ តេន ផុល្លិតមណ្ឌិតវិភូសិតំ វិយ ហោន្តំ បូរិតំ នាម ហោតិ, តេន ច បុរិមបច្ឆិមបទានិ សំសិលិដ្ឋានិ ហោន្តិ, ន តស្មិំ អគ្គហិតេតិ អាហ ‘‘បទបូរណេន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាមត្តមេវា’’តិ. មត្ត-សទ្ទោ វិសេសនិវត្តិអត្ថោ. តេនស្ស អនត្ថន្តរទីបនតំ ទស្សេតិ, ឯវ-សទ្ទេន បន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ ឯកន្តិកតំ. សាលាយំ ជាតា សំវឌ្ឍកា សាលេយ្យកា យថា ‘‘កត្តេយ្យកា ឧព្ភេយ្យកា’’តិ.

សមិតបាបត្តាតិ អច្ចន្តំ អនវសេសតោ សវាសនំ សមិតបាបត្តា. ឯវញ្ហិ ពាហិរកវីតរាគសេក្ខាសេក្ខបាបសមនតោ ភគវតោ បាបសមនំ វិសេសិតំ ហោតិ. អនេកត្ថត្តា និបាតានំ ឥធ អនុស្សវត្ថោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ខលូតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ’’តិ. អាលបនមត្តន្តិ បិយាលាបវចនំ. បិយសមុទាហារា ហេតេ ‘‘ភោ’’តិ វា ‘‘អាវុសោ’’តិ វា ‘‘ទេវានំបិយា’’តិ វា. គោត្តវសេនាតិ ឯត្ថ តំ តាយតីតិ គោត្តំ. គោតមោតិ ហិ បវត្តមានំ អភិធានំ ពុទ្ធិញ្ច ឯកំសិកវិសយតាយ តាយតិ រក្ខតីតិ គោតមគោត្តំ. យថា ហិ ពុទ្ធិ អារម្មណភូតេន អត្ថេន វិនា ន វត្តតិ, ឯវំ អភិធានំ អភិធេយ្យភូតេន, តស្មា សោ តានិ តាយតិ រក្ខតីតិ វុច្ចតិ. សោ បន អត្ថតោ អញ្ញកុលបរម្បរាសាធារណំ តស្ស កុលស្ស អាទិបុរិសសមុទាគតំ តំកុលបរិយាបន្នសាធារណំ សាមញ្ញរូបន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧច្ចាកុលបរិទីបនំ ឧទិតោទិតវិបុលខត្តិយកុលវិភាវនតោ. សព្ពខត្តិយានញ្ហិ អាទិភូតមហាសម្មតមហារាជតោ បដ្ឋាយ អសម្ភិន្នំ ឧឡារតមំ សក្យរាជកុលំ. កេនចិ បារិជុញ្ញេនាតិ ញាតិបារិជុញ្ញភោគបារិជុញ្ញាទិនា កេនចិបិ បារិជុញ្ញេន បរិហានិយា អនភិភូតោ អនជ្ឈោត្ថដោ. តថា ហិ កទាចិបិ តស្ស កុលស្ស តាទិសបារិជុញ្ញាភាវោ, អភិនិក្ខមនកាលេ ច តតោ សមិទ្ធតមភាវោ លោកេ បាកដោ បញ្ញាតោតិ. សក្យកុលា បព្ពជិតោតិ ឥទំ វចនំ ភគវតោ សទ្ធាបព្ពជិតភាវទីបនំ វុត្តំ មហន្តំ ញាតិបរិវដ្ដំ មហន្តញ្ច ភោគក្ខន្ធំ បហាយ បព្ពជិតភាវទីបនតោ. ឯត្ថ ច សមណោតិ ឥមិនា បរិក្ខកជនេហិ ភគវតោ ពហុមតភាវោ ទស្សិតោ សមិតបាបតាទីបនតោ, គោតមោតិ ឥមិនា លោកិយជនេហិ ឧឡារតមកុលីនតាទីបនតោ.

អព្ភុគ្គតោតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានេ, តំយោគតោ បន ‘‘ភវន្តំ គោតម’’ន្តិ ឧបយោគវចនំ សាមិអត្ថេបិ សមានំ ឥត្ថម្ភូតយោគទីបនតោ ‘‘ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តស្ស ខោ បន ភោតោ គោតមស្សាតិ អត្ថោ’’តិ. កល្យាណោតិ ភទ្ទកោ. សា ចស្ស កល្យាណតា ឧឡារវិសយតាយាតិ អាហ ‘‘កល្យាណគុណសមន្នាគតោ’’តិ. តំវិសយតា ហេត្ថ សមន្នាគមោ. សេដ្ឋោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ យថា ‘‘ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; វិសុទ្ធិ. ១.១៤២; ឧទា. អដ្ឋ. ១; ឥតិវុ. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០). ‘‘ភគវា អរហ’’ន្តិអាទិនា គុណានំ សំកិត្តនតោ សំសទ្ទនតោ ច កិត្តិសទ្ទោ វណ្ណោតិ អាហ ‘‘កិត្តិយេវា’’តិ. កិត្តិបរិយាយោបិ ហិ សទ្ទ-សទ្ទោ យថា តំ ‘‘ឧឡារសទ្ទា ឥសយោ គុណវន្តោ តបស្សិនោ’’តិ. ថុតិឃោសោតិ អភិត្ថវុទាហារោ. អជ្ឈោត្ថរិត្វាតិ បដិបក្ខាភាវេន អនញ្ញសាធារណតាយ ច អភិភវិត្វា.

សោ ភគវាតិ យោ សោ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ ទេវានំ អតិទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា លោកនាថោ ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ ភគវាតិ លទ្ធនាមោ, សោ ភគវា. ‘‘ភគវា’’តិ ហិ ឥទំ សត្ថុ នាមកិត្តនំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កត’’ន្តិអាទិ (មហានិ. ១៤៩, ១៩៨, ២១០; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២). បរតោ បន ‘‘ភគវា’’តិ គុណកិត្តនមេវ. ឯវំ ‘‘អរហ’’ន្តិអាទីហិ បទេហិ យេ សទេវកេ លោកេ អតិវិយ បញ្ញាតា ពុទ្ធគុណា, តេ នានប្បការតោ វិភាវិតាតិ ទស្សេតុំ បច្ចេកំ ឥតិបិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឥតិបិ អរហំ, ឥតិបិ សមាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ឥតិបិ ភគវា’’តិ. ‘‘ឥតិបេតំ ភូតំ, ឥតិបេតំ តច្ឆ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៦) វិយ ហិ ឥធ ឥតិ-សទ្ទោ អាសន្នបច្ចក្ខការណត្ថោ, បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ តេន តេសំ គុណានំ ពហុភាវទីបនតោ. តានិ គុណសល្លក្ខណការណានិ សទ្ធាសម្បន្នានំ វិញ្ញុជាតិកានំ បច្ចក្ខានិ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិ. តតោ វិសុទ្ធិមគ្គតោ. តេសន្តិ ‘‘អរហ’’ន្តិអាទីនំ. វិត្ថារោ អត្ថនិទ្ទេសោ គហេតព្ពោ. តតោ ឯវ តំសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៣០) វុត្តោ ‘‘អារកាតិ អរហំ សុវិទូរភាវតោ, អារកាតិ អរហំ អាសន្នភាវតោ, រហិតព្ពស្ស អភាវតោ, សយញ្ច អរហិតព្ពតោ, នត្ថិ ឯតស្ស រហោគមនំ គតីសុ បច្ចាជាតិ, បាសំសភាវតោ វា អរហ’’ន្តិអាទិនា ‘‘អរហ’’ន្តិអាទីនំ បទានំ អត្ថោ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពោ.

ភវន្តិ ចេត្ថ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៣០; សារត្ថ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា) –

‘‘សម្មា នប្បដិបជ្ជន្តិ, យេ និហីនាសយា នរា;

អារកា តេហិ ភគវា, ទូរេ តេនារហំ មតោ.

យេ សម្មា បដិបជ្ជន្តិ, សុប្បណីតាធិមុត្តិកា;

ភគវា តេហិ អាសន្នោ, តេនាបិ អរហំ ជិនោ.

បាបធម្មា រហា នាម, សាធូហិ រហិតព្ពតោ;

តេសំ សុដ្ឋុ បហីនត្តា, ភគវា អរហំ មតោ.

យេ សច្ឆិកតសទ្ធម្មា, អរិយា សុទ្ធគោចរា;

ន តេហិ រហិតោ ហោតិ, នាថោ តេនារហំ មតោ.

រហោ វា គមនំ យស្ស, សំសារេ នត្ថិ សព្ពសោ;

បហីនជាតិមរណោ, អរហំ សុគតោ មតោ.

គុណេហិ សទិសោ នត្ថិ, យស្មា លោកេ សទេវកេ;

តស្មា បាសំសិយត្តាបិ, អរហំ ទ្វិបទុត្តមោ.

អារកា មន្ទពុទ្ធីនំ, អាសន្នា ច វិជានតំ;

រហានំ សុប្បហីនត្តា, វិទូនមរហេយ្យតោ;

ភវេសុ ច រហាភាវា, បាសំសា អរហំ ជិនោ’’តិ.

សុន្ទរន្តិ ភទ្ទកំ. តញ្ច បស្សន្តស្ស ហិតសុខាវហភាវេន វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អត្ថាវហំ សុខាវហ’’ន្តិ. តត្ថ អត្ថាវហន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថសញ្ហិតហិតាវហំ. សុខាវហន្តិ តប្បរិយាបន្នតិវិធសុខាវហំ. តថារូបានន្តិ តាទិសានំ. យាទិសេហិ បន គុណេហិ ភគវា សមន្នាគតោ, តេហិ ចតុប្បមាណិកស្ស លោកស្ស សព្ពថាបិ អច្ចន្តាយ បសាទនីយោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អនេកេហិបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថាភូត…បេ… អរហតន្តិ ឥមិនា ធម្មប្បមាណានំ លូខប្បមាណានំ សត្តានំ ភគវតោ បសាទាវហតមាហ, ឥតរេន ឥតរេសំ. ទស្សនមត្តម្បិសាធុ ហោតីតិ ឯត្ថ កោសិយសកុណស្ស វត្ថុ កថេតព្ពំ. ឯកំ បទម្បិ សោតុំ លភិស្សាម, សាធុតរំយេវ ភវិស្សតីតិ ឯត្ថ មណ្ឌូកទេវបុត្តវត្ថុ កថេតព្ពំ.

ឥមិនា នយេន អគារិកបុច្ឆា អាគតាតិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. យេភុយ្យេន ហិ អគារិកា ឯវំ បុច្ឆន្តិ. អនគារិកបុច្ឆាយបិ ឯសេវ នយោ. យថា ន សក្កោន្តិ…បេ… វិស្សជ្ជេន្តោតិ ឥមិនា សត្ថុ តេសំ ព្រាហ្មណគហបតិកានំ និគ្គណ្ហនវិធិំ ទស្សេតិ. តេសញ្ហិ សំខិត្តរុចិតាយ សង្ខេបទេសនា, តាយ អត្ថំ អជានន្តា វិត្ថារទេសនំ អាយាចន្តិ, សា ច នេសំ សំខិត្តរុចិតា បណ្ឌិតមានិតាយ, សោ ច មានោ យថាទេសិតស្ស អត្ថស្ស អជានន្តេ អប្បតិដ្ឋោ ហោតិ, ឥតិ ភគវា តេសំ មាននិគ្គហវិធិំ ចិន្តេត្វា សង្ខេបេនេវ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ, ន សព្ពសោ ទេសនាយ អសល្លក្ខណត្ថំ. តេនាហ ‘‘បណ្ឌិតមានិកា ហី’’តិអាទិ. យស្មា មំ តុម្ហេ យាចថ, សំខិត្តេន វុត្តមត្ថំ ន ជានិត្ថាតិ អធិប្បាយោ.

៤៤០. ‘‘ឯកវិធេន ញាណវត្ថុ’’ន្តិអាទីសុ (វិភ. ៧៥១) វិយ កោដ្ឋាសត្ថោ វិធ-សទ្ទោ, សោ ច វិភត្តិវចនវិបល្លាសំ កត្វា បច្ចត្តេ ករណវចនវសេន ‘‘តិវិធ’’ន្តិ វុត្តោ. អត្ថោ បន ករណបុថុវចនវសេន ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘តិវិធន្តិ តីហិ កោដ្ឋាសេហី’’តិ. បការត្ថោ វា វិធ-សទ្ទោ, បការត្ថត្តាយេវ លព្ភមានំ អធម្មចរិយាវិសមចរិយាភាវសាមញ្ញំ, កាយទ្វារិកភាវសាមញ្ញំ វា ឧបាទាយ ឯកត្តំ នេត្វា ‘‘តិវិធ’’ន្តិ វុត្តំ. បការភេទេ បន អបេក្ខិតេ ‘‘តិវិធា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. កាយេនាតិ ឯត្ថ កាយោតិ ចោបនកាយោ អធិប្បេតោ, សោ ច អធម្មចរិយាយ ទ្វារភូតោ តេន វិនា តស្សា អប្បវត្តនតោ. កាយេនាតិ ច ហេតុម្ហិ ករណវចនំ. កិញ្ចាបិ ហិ អធម្មចរិយាសង្ខាតចេតនាសមុដ្ឋានា សា វិញ្ញត្តិ, ន ច សា បដ្ឋានេ អាគតេសុ ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ ឯកេនបិ បច្ចយេន ចេតនាយ បច្ចយោ ហោតិ, តស្សា បន តថាបវត្តមានាយ កាយកម្មសញ្ញិតាយ ចេតនាយ បវត្តិ ហោតីតិ តេន ទ្វារេន លក្ខិតព្ពភាវតោ តស្សា ការណំ វិយ ច សព្ពោហារមត្តំ ហោតិ. កាយទ្វារេនាតិ វា កាយេន ទ្វារភូតេន កាយទ្វារភូតេនាតិ តំ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ. អធម្មំ ចរតិ ឯតាយាតិ អធម្មចរិយា, តថាបវត្តា ចេតនា. អធម្មោតិ បន តំសមុដ្ឋានោ បយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មតោ អនបេតាតិ ធម្មា, ន ធម្មាតិ អធម្មា, អធម្មា ច សា ចរិយា ចាតិ អធម្មចរិយា. បច្ចនីកសមនដ្ឋេន សមំ, សមានំ សទិសំ យុត្តន្តិ វា សមំ, សុចរិតំ. សមតោ វិគតំ, វិរុទ្ធំ វា តស្សាតិ វិសមំ, ទុច្ចរិតំ. សា ឯវ វិសមា ចរិយាតិ វិសមចរិយា. សព្ពេសុ កណ្ហសុក្កបទេសូតិ ‘‘ចតុព្ពិធំ វាចាយ អធម្មចរិយាវិសមចរិយា ហោតី’’តិអាទិនា ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវសេន អាគតេសុ សព្ពេសុ កណ្ហបទេសុ – ‘‘តិវិធំ ខោ គហបតយោ កាយេន ធម្មចរិយាសមចរិយា ហោតី’’តិអាទិនា ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវសេន អាគតេសុ សព្ពេសុ សុក្កបទេសុ ច.

រោទេតិ កុរូរកម្មន្តតាយ បរបដិពទ្ធេ សត្តេ អស្សូនិ មោចេតីតិ រុទ្ទោ, សោ ឯវ លុទ្ទោ រ-ការស្ស ល-ការំ កត្វា. កក្ខឡោតិ លុទ្ទោ. ទារុណោតិ ផរុសោ. សាហសិកោតិ សាហស្សការី. សចេបិ ន លិប្បន្តិ. តថាវិធោ បរេសំ ឃាតនសីលោ លោហិតបាណីត្វេវ វុច្ចតិ យថា ទានសីលោ បរេសំ ទានត្ថំ អធោតហត្ថោបិ ‘‘បយតបាណី’’ត្វេវ វុច្ចតិ. បហរណំ បហារទានមត្តំ ហតំ, បវុទ្ធំ បហរណំ បរស្ស មារណំ បហតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ហតេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ និវិដ្ឋោតិ អភិនិវិដ្ឋោ បសុតោ.

យស្ស វសេន ‘‘បរស្សា’’តិ សាមិនិទ្ទេសោ, តំ សាបតេយ្យំ. យញ្ហិ សាមញ្ញតោ គហិតំ, តំ តេនេវ សាមិនិទ្ទេសេន បកាសិតន្តិ អាហ ‘‘បរស្ស សន្តក’’ន្តិ. បរស្សបរវិត្តូបករណន្តិ វា ឯកមេវេតំ សមាសបទំ, យំ កិញ្ចិ បរសន្តកំ វិសេសតោ បរស្ស វិត្តូបករណំ វាតិ អត្ថោ. តេហិ បរេហីតិ យេសំ សន្តកំ, តេហិ. យស្ស វសេន បុរិសោ ‘‘ថេនោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ ថេយ្យន្តិ អាហ ‘‘អវហរណចិត្តស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. ថេយ្យសង្ខាតេន, ន វិស្សាសតាវកាលិកាទិវសេនាតិ អត្ថោ.

មតេ វាតិ វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បត្ថោ. តេន បព្ពជិតាទិភាវំ សង្គណ្ហាតិ. ឯតេនុបាយេនាតិ យំ មាតរិ មតាយ, នដ្ឋាយ វា បិតា រក្ខតិ, សា បិតុរក្ខិតា. យំ ឧភោសុ អសន្តេសុ ភាតា រក្ខតិ, សា ភាតុរក្ខិតាតិ ឯវមាទិំ សន្ធាយាហ. សភាគកុលានីតិ អាវាហកិរិយាយ សភាគានិ កុលានិ. ទស្សុកវិធិំ វា ឧទ្ទិស្ស ឋបិតទណ្ឌារាជាទីហិ. សម្មាទិដ្ឋិសុត្តេ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៨៩) ‘‘អសទ្ធម្មាធិប្បាយេន កាយទ្វារប្បវត្តា អគមនីយដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា’’តិ ឯវំ វុត្តមិច្ឆាចារលក្ខណវសេន.

ហត្ថបាទាទិហេតូតិ ហត្ថបាទាទិភេទនហេតុ. ធនហេតូតិ ធនស្ស លាភហេតុ ជានិហេតុ ច. លាភោតិ ឃាសច្ឆាទនានិ លព្ភតីតិ លាភោ. កិញ្ចិក្ខន្តិ កិញ្ចិមត្តកំ អាមិសជាតំ. តេនាហ ‘‘យំ វា’’តិអាទិ. ជានន្តោយេវាតិ មុសាភាវំ តស្ស វត្ថុនោ អត្ថិ, តំ ជានន្តោ ឯវ.

អណ្ឌកាតិ វុច្ចតិ រុក្ខេ អណ្ឌសទិសា គណ្ឋិយោ. យថា ថទ្ធា វិសមា ទុព្ពិនីតា ច ហោន្តិ, ឯវមេវំ ខុំសនវម្ភនវសេន បវត្តវាចាបិ ហិ ‘‘អណ្ឌកា’’តិ វុត្តា. តេនាហ ‘‘យថា សទោសេ រុក្ខេ’’តិអាទិ. កក្កសាតិ ផរុសា ឯវ, សោ បនស្សា កក្កសភាវោ ព្យាបាទនិមិត្តតាយ តតោ បូតិកាតិ. តេនាហ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ. កដុកាតិ អនិដ្ឋា. អមនាបាតិ ន មនវឌ្ឍនី, តតោ ឯវ ទោសជននី, ចិត្តសន្ទោសុប្បត្តិការិកា. មម្មេសូតិ ឃដ្ដនេន ទុក្ខុប្បត្តិតោ មម្មសទិសេសុ ជាតិអាទីសុ. លគ្គនការីតិ ឯវំ វទន្តស្ស ឯវំ វទាមីតិ អត្ថាធិប្បាយេន លគ្គនការី, ន ព្យញ្ជនវសេន. កោធស្ស អាសន្នា តស្ស ការណភាវតោ. សទោសវាចាយាតិ អត្តនោ សមុដ្ឋាបកទោសស្ស វសេន សទោសវាចាយ វេវចនានិ.

អកាលេនាតិ អយុត្តកាលេន. អការណនិស្សិតន្តិ និប្ផលំ. ផលញ្ហិ ការណនិស្សិតំ នាម តទវិនាភាវតោ. អការណនិស្សិតំ និប្ផលំ, សម្ផន្តិ អត្ថោ. អសភាវវត្តាតិ អយាថាវវាទី. អសំវរវិនយបដិសំយុត្តស្សាតិ សំវរវិនយរហិតស្ស, អត្តនោ សុណន្តស្ស ច ន សំវរវិនយាវហស្ស វត្តា. ហទយមញ្ជូសាយំ និធេតុន្តិ អហិតសំហិតត្តា ចិត្តំ អនុប្បវិសេត្វា និធេតុំ. អយុត្តកាលេតិ ធម្មំ កថេន្តេន យោ អត្ថោ យស្មិំ កាលេ វត្តព្ពោ, តតោ បុព្ពេ បច្ឆា តស្ស អកាលោ, តស្មិំ អយុត្តកាលេ វត្តា ហោតិ. អនបទេសន្តិ ភគវតា អសុកសុត្តេ ឯវំ វុត្តន្តិ សុត្តាបទេសវិរហិតំ. អបរិច្ឆេទន្តិ បរិច្ឆេទរហិតំ. យថា បន វាចា បរិច្ឆេទរហិតា ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សុត្តំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបលព្ភន្តិ អនុយោគំ. ពាហិរកថំយេវាតិ យំ សុត្តំ, ជាតកំ វា និក្ខិត្តំ, តស្ស សរីរភូតំ កថំ អនាមសិត្វា តតោ ពហិភូតំយេវ កថំ. សម្បជ្ជិត្វាតិ វិរុឡ្ហំ អាបជ្ជិត្វា. បវេណិជាតកាវាតិ អនុជាតបារោហមូលានិយេវ តិដ្ឋន្តិ. អាហរិត្វាតិ និក្ខិត្តសុត្តតោ អញ្ញម្បិ អនុយោគឧបមាវត្ថុវសេន តទនុបយោគិនំ អាហរិត្វា. ជានាបេតុន្តិ ឯតទត្ថមិទំ វុត្តន្តិ ជានាបេតុំ យោ សក្កោតិ. តស្ស កថេតុន្តិ តស្ស តថារូបស្ស ធម្មកថិកស្ស ពហុម្បិ កថេតុំ វដ្ដតិ. ន អត្ថនិស្សិតន្តិ អត្តនោ បរេសញ្ច ន ហិតាវហំ.

អភិជ្ឈាយនំ យេភុយ្យេន បរសន្តកស្ស ទស្សនវសេន ហោតីតិ ‘‘អភិជ្ឈាយ ឱលោកេតា ហោតី’’តិ វុត្តំ. អភិជ្ឈាយន្តោ វា អភិជ្ឈាយិតំ វត្ថុំ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតម្បិ បច្ចក្ខតោ បស្សន្តោ វិយ អភិជ្ឈាយតីតិ វុត្តំ ‘‘អភិជ្ឈាយ ឱលោកេតា ហោតី’’តិ. កម្មបថភេទោ ន ហោតិ, កេវលំ លោភមត្តោវ ហោតិ បរិណាមនវសេន អប្បវត្តត្តា. យថា បន កម្មបថភេទោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យទា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិណាមេតីតិ អត្តនោ សន្តកភាវេន បរិគ្គយ្ហ នាមេតិ.

វិបន្នចិត្តោតិ ព្យាបាទេន វិបត្តិំ អាបាទិតចិត្តោ. តេនាហ ‘‘បូតិភូតចិត្តោ’’តិ. ព្យាបាទោ ហិ វិសំ វិយ លោហិតស្ស ចិត្តំ បូតិភាវំ ជនេតិ. ទោសេន ទុដ្ឋចិត្តសង្កប្បោតិ វិសេន វិយ សប្បិអាទិកោបេន ទូសិតចិត្តសង្កប្បោ. ឃាតីយន្តូតិ ហនីយន្តុ. វធំ បាបុណន្តូតិ មរណំ បាបុណន្តុ. មា វា អហេសុន្តិ សព្ពេន សព្ពំ ន ហោន្តុ. តេនាហ ‘‘កិញ្ចិបិ មា អហេសុ’’ន្តិ, អនវសេសវិនាសំ បាបុណន្តូតិ អត្ថោ. ហញ្ញន្តូតិ អាទិចិន្តនេនេវាតិ ឯកន្តតោ វិនាសចិន្តាយ ឯវ.

មិច្ឆាទិដ្ឋិកោតិ អយោនិសោ ឧប្បន្នទិដ្ឋិកោ. សោ ច ឯកន្តតោ កុសលបដិបក្ខទិដ្ឋិកោតិ អាហ ‘‘អកុសលទស្សនោ’’តិ. វិបល្លត្ថទស្សនោតិ ធម្មតាយ វិបរិយាសគ្គាហី. នត្ថិ ទិន្នន្តិ ទេយ្យធម្មសីសេន ទានំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទិន្នស្ស ផលាភាវំ សន្ធាយ វទតី’’តិ. ទិន្នំ បន អន្នាទិវត្ថុំ កថំ បដិក្ខិបតិ. ឯស នយោ ‘‘យិដ្ឋំ ហុត’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. មហាយាគោតិ សព្ពសាធារណំ មហាទានំ. បហេណកសក្ការោតិ បាហុនកានំ កត្តព្ពសក្ការោ. ផលន្តិ អានិសំសផលញ្ច និស្សន្ទផលញ្ច. វិបាកោតិ សទិសំ ផលំ. បរលោកេ ឋិតស្ស អយំ លោកោ នត្ថីតិ បរលោកេ ឋិតស្ស កម្មុនា លទ្ធព្ពោ អយំ លោកោ ន ហោតិ. ឥធលោកេ ឋិតស្សបិ បរលោកោ នត្ថីតិ ឥធលោកេ ឋិតស្ស កម្មុនា លទ្ធព្ពោ បរលោកោ ន ហោតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘សព្ពេ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តី’’តិ. ឥមេ សត្តា យត្ថ យត្ថ ភវយោនិគតិអាទីសុ ឋិតា តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តិ និរុទយវិនាសវសេន វិនស្សន្តិ. ផលាភាវវសេនាតិ មាតាបិតូសុ សម្មាបដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តីនំ ផលស្ស អភាវវសេន ‘‘នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា’’តិ វទតិ, ន មាតាបិតូនំ, នាបិ តេសុ សម្មាបដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តីនំ អភាវវសេន តេសំ លោកបច្ចក្ខត្តា. ពុព្ពុឡកស្ស វិយ ឥមេសំ សត្តានំ ឧប្បាទោ នាម កេវលោវ, ន ចវិត្វា អាគមនបុព្ពកោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ចវិត្វា ឧបបជ្ជនកសត្តា នាម នត្ថីតិ វទតី’’តិ. សមណេន នាម យាថាវតោ ជានន្តេន កស្សចិ កិញ្ចិ អកថេត្វា សញ្ញតេន ភវិតព្ពំ, អញ្ញថា អហោបុរិសិកា នាម សិយា, កិំ បរោ បរស្ស ករិស្សតិ, តថា អត្តនោ សម្បាទនស្ស កស្សចិ អវសរោ ឯវ នត្ថិ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជនតោតិ អាហ ‘‘យេ ឥមញ្ច…បេ… បវេទេន្តី’’តិ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា ព្យបទេសេន. ទសវត្ថុកាតិ បដិក្ខិបិតព្ពានិ ទស វត្ថូនិ ឯតិស្សាតិ ទសវត្ថុកា.

៤៤១. អនភិជ្ឈាទយោ ហេដ្ឋា អត្ថតោ បកាសិតត្តា ឧត្តានត្ថាយេវ.

៤៤២. សហ ព្យយតិ គច្ឆតីតិ សហព្យោ, សហវត្តនកោ, តស្ស ភាវោ សហព្យតា, សហបវត្តីតិ អាហ ‘‘សហភាវំ ឧបគច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. ព្រហ្មានំ កាយោ សមូហោតិ ព្រហ្មកាយោ, តប្បរិយាបន្នតាយ តត្ថ គតាតិ ព្រហ្មកាយិកា. កាមំ ចេតាយ សព្ពស្សបិ ព្រហ្មនិកាយស្ស សមញ្ញាយ ភវិតព្ពំ, ‘‘អាភាន’’ន្តិអាទិនា បន ទុតិយជ្ឈានភូមិកាទីនំ ឧបរិ គហិតត្តា គោពលីពទ្ទញាយេន តទវសេសានំ អយំ សមញ្ញាតិ អាហ ‘‘ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានន្តិ បឋមជ្ឈានភូមិទេវាន’’ន្តិ. អាភា នាម វិសុំ ទេវា នត្ថិ, បរិត្តាភាទីនំយេវ បន អាភាវន្តតាសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា បវត្តំ ឯតំ អធិវចនំ, យទិទំ ‘‘អាភា’’តិ យថា ‘‘ព្រហ្មបារិសជ្ជព្រហ្មបុរោហិតមហាព្រហ្មានំ ព្រហ្មកាយិកា’’តិ. បរិត្តាភានន្តិអាទិ បនាតិ អាទិ-សទ្ទេន អប្បមាណាភានំ ទេវានំ អាភស្សរានំ ទេវានន្តិ ឥមំ បាឡិំ សង្គណ្ហាតិ. ឯកតោ អគ្គហេត្វាតិ អាភាតិ វា, ឯកត្តកាយនានត្តសញ្ញាតិ វា ឯកតោ អគ្គហេត្វា. តេសំយេវាតិ អាភាតិ វុត្តទេវានំយេវ. ភេទតោ គហណន្តិ ការណស្ស ហីនាទិភេទភិន្នតាទស្សនវសេន បរិត្តាភាទិគ្គហណំ. ឥតិ ភគវា អាសវក្ខយំ ទស្សេត្វាតិ ឯវំ ភគវា ធម្មចរិយំ, សមចរិយំ, វដ្ដនិស្សិតំ សុគតិគាមិបដិបទំ, វិវដ្ដនិស្សិតំ អាសវក្ខយគាមិបដិបទំ កត្វា តិភវភញ្ជនតោ អាសវក្ខយំ ទស្សេត្វា អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋបេសិ.

ឥធ ឋត្វាតិ ឥមស្មិំ ធម្មចរិយាសមចរិយាយ និទ្ទេសេ ឋត្វា. ទេវលោកា សមានេតព្ពាតិ ឆព្ពីសតិបិ ទេវលោកា សមោធានេតព្ពា. វីសតិ ព្រហ្មលោកាតិ តំតំភវបរិយាបន្ននិកាយវសេន វីសតិ ព្រហ្មលោកា, វីសតិ ព្រហ្មនិកាយាតិ អត្ថោ. ទសកុសលកម្មបថេហីតិ យថារហំ ទសកុសលកម្មបថេហិ កម្មូបនិស្សយបច្ចយភូតេហិ កេវលំ ឧបនិស្សយភូតេហិ ច និព្ពត្តិ ទស្សិតា.

តិណ្ណំ សុចរិតានន្តិ តិណ្ណំ កាមាវចរសុចរិតានំ. កាមាវចរគ្គហណញ្ចេត្ថ មនោសុចរិតាបេក្ខាយ. វិបាកេនេវាតិ ឥមិនា វិបាកុប្បាទេនេវ និព្ពត្តិ ហោតិ, ន ឧបនិស្សយតាមត្តេនាតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឧបនិស្សយវសេនា’’តិ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ទស កុសលកម្មបថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុតិយាទីនិ ភាវេត្វាតិអាទីសុបិ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. កស្មា បនេត្ថ ‘‘ឧបនិស្សយវសេនា’’តិ វុត្តំ, ននុ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៤១) – ‘‘បឋមេន ឈានេន នីវរណានំ បហានំ សីលំ, វេរមណិ សីលំ, ចេតនា សីលំ, សំវរោ សីលំ, អវីតិក្កមោ សីល’’ន្តិអាទិនា សព្ពេសុបិ ឈានេសុ សីលំ ឧទ្ធដន្តិ តស្ស វសេន ឧបរិទេវលោកានម្បិ វិបាកេន និព្ពត្តិ វត្តព្ពាតិ? ន, តស្ស បរិញ្ញាយ ទេសនត្តា, បរិញ្ញាយ ទេសនតា ចស្ស ‘‘យត្ថ ច បហាន’’ន្តិអាទិនា វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយញ្ច (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៨៣៧, ៨៣៩) បកាសិតា ឯវ. តថា ហិ ឥធាបិ ‘‘ទស កុសលកម្មបថា ហិ សីល’’ន្តិអាទិនា សីលស្ស រូបារូបភវានំ ឧបនិស្សយតា វិភាវិតា, ន និព្ពត្តកតាយ. កស្មា បនេត្ថ ភាវនាលក្ខណាយ ធម្មចរិយាយ ភវវិសេសេ វិភជិយមានេ អសញ្ញភវោ ន គហិតោតិ អាហ ‘‘អសញ្ញភវោ បន…បេ… ន និទ្ទិដ្ឋោ’’តិ. ពាហិរកា ហិ អយថាភូតទស្សិតាយ អសញ្ញភវំ ភវវិប្បមោក្ខំ មញ្ញមានា តទុបគជ្ឈានំ ភាវេត្វា អសញ្ញេសុ និព្ពត្តន្តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ព្រហ្មជាលដ្ឋកថាយំ តំសំវណ្ណនាយញ្ច (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦៨-៧៣; ទី. និ. ដី. ១.៦៨-៧៣) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

សាលេយ្យកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.