៨. មធុបិណ្ឌិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៩. ជាតិវនន្តិ សយំជាតំ វនំ. តេនាហ ‘‘អរោបិម’’ន្តិ. បដិសល្លានត្ថាយាតិ ឯកីភាវត្ថាយ, បុថុត្តារម្មណតោ វា ចិត្តំ បដិនិវត្តេត្វា អច្ចន្តសន្តេ និព្ពានេ ផលសមាបត្តិវសេន អល្លីយាបនត្ថំ. ទណ្ឌោ បាណិម្ហិ អស្សាតិ ទណ្ឌបាណិ. យថា សោ ‘‘ទណ្ឌបាណី’’តិ វុច្ចតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទណ្ឌវិត្តតាយាតិ ទណ្ឌេ សោណ្ឌតាយ. សោ ហិ ទណ្ឌបសុតោ ទណ្ឌសិប្បេ ច សុកុសលោ តត្ថ បាកដោ បញ្ញាតោ, តស្មា ទណ្ឌំ គហេត្វាវ វិចរតិ. ជង្ឃាកិលមថវិនោទនត្ថន្តិ រាជសភាយ ចិរនិសជ្ជាយ ឧប្បន្នជង្ឃាបរិស្សមស្ស អបនយនត្ថំ. អធិច្ចនិក្ខមនោតិ យាទិច្ឆកនិក្ខមនោ, ន អភិណ្ហនិក្ខមនោ. ឱលុព្ភាតិ សន្និរុម្ភិត្វា ឋិតោ. យថា សោ ‘‘ឱលុព្ភា’’តិ វុត្តោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘គោបាលកទារកោ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

២០០. វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ទិដ្ឋីតិ អាហ ‘‘កិំ វាទីតិ, កិំ ទិដ្ឋិកោ’’តិ? កិមក្ខាយីតិ កិមាចិក្ខកោ, កីទិសធម្មកថោ? អចិត្តីការេនាតិ អនាទរេន. តថាបុច្ឆនេ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘កស្មា’’តិអាទិមាហ. នស្សតេតន្តិ នស្សតុ ឯតំ កុលំ.

អត្ថំ ន ជានាតីតិ អត្ថំ ចេ ឯកទេសេន ជានេយ្យ, តំ មិច្ឆា គហេត្វា បដិប្ផរិត្វាបិ តិដ្ឋេយ្យ. តស្ស ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយាតិ តទស្ស អត្ថាជាននំ ភគវតា ឥច្ឆិតំ. វិគ្គាហិកកថន្តិ វិគ្គហកថំ, សារម្ភកថន្តិ អត្ថោ. ននុ ភគវតា សទ្ធិំ លោកេ បុថូ សមណព្រាហ្មណា នានាវាទា សន្តីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តថាគតោ ហី’’តិអាទិ. ន វិវទតិ វិវាទហេតុកានំ កាមទិដ្ឋិជ្ឈោសានានំ មគ្គេនេវ សមុគ្ឃាតិតត្តា, តទភាវតោ បន លោកោ តថាគតេន វិវទតិ. ធម្មវាទី យថាភូតវាទី ធម្មវាទីហិ ន វិវទតិ តេសំ វិវទិតុកាមតាយ ឯវ អភាវតោ, អធម្មវាទី បន តិណាយបិ នមញ្ញមានោ តេហិ កិញ្ចិ វិវទតិ. តេនាហ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ធម្មវាទី កេនចិ លោកស្មិំ វិវទតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៩៤). អធម្មវាទី បន អសមុច្ឆិន្នវិវាទហេតុកត្តា វិវទតេវ. តថា ចាហ ‘‘អធម្មវាទីវ ខោ, ភិក្ខវេ, វិវទតី’’តិ.

យថា ច បនាតិ ឯត្ថ យថា-សទ្ទោ ‘‘យថា ច អនុប្បន្នស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទោ ហោតិ, តញ្ច បជានាតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១២២) វិយ ការណត្ថោតិ អាហ ‘‘យេន ការណេនា’’តិ. ការណាការោ វា ឥធ យថា-សទ្ទេន វុត្តោ, សោ បន អត្ថតោ ការណមេវាតិ វុត្តំ ‘‘យេន ការណេនា’’តិ. ‘‘ឥទំ កថំ ឥទំ កថំ’’តិ បវត្តនតោ កថំកថា, វិចិកិច្ឆា. សា យស្ស នត្ថិ, សោ អកថំកថី, តំ អកថំកថិំ. វិប្បដិសារកុក្កុច្ចំ ភគវតា អនាគាមិមគ្គេនេវ ឆិន្នំ, ហត្ថបាទកុក្កុច្ចំ អគ្គមគ្គេន អាវេណិកធម្មាធិគមតោ. អបរាបរំ ឧប្បជ្ជនកភវោ ‘‘ភវាភវោ’’តិ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនព្ភវេ’’តិ. សំវរាសំវរោ ផលាផលំ វិយ ខុទ្ទកមហន្តោ ភវោ ‘‘ភវាភវោ’’តិ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ហីនបណីតេ វា ភវេ’’តិ. ភវោ វុឌ្ឍិប្បត្តោ ‘‘អភវោ’’តិ វុច្ចតិ យថា ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ១១.តិកមាតិកា). កិលេសសញ្ញាតិ កាមសញ្ញាទិកេ វទតិ. កិលេសា ឯវ វា សញ្ញានាមេន វុត្តា ‘‘សញ្ញា បហាយ អមតំ ឯវ បាបុណាតី’’តិអាទីសុ វិយ. អត្តនោ ខីណាសវភាវំ ទីបេតីតិ ឥមិនាវ បរេសញ្ច តថត្តាយ ធម្មំ ទេសេតីតិ អយម្បិ អត្ថោ វិភាវិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. នីហរិត្វា កីឡាបេត្វាតិ នីហរិត្វា ចេវ កីឡាបេត្វា ច, នីហរណវសេន វា កីឡាបេត្វា. តិវិសាខន្តិ តិភង្គភាកុដិ វិយ នលាដេ ជាតត្តា នលាដិកំ.

២០១. កិន្តិ នុ ខោតិ កិំ ការណេនាតិ អត្ថោ. អនុសន្ធិំ គហេត្វាតិ បុច្ឆានុសន្ធិំ ឧដ្ឋបេត្វា. យតោនិទានន្តិ យំនិទានំ, យំការណាតិ វុត្តំ ហោតិ. បុរិមបទេ ហិ វិភត្តិ អលោបំ កត្វា និទ្ទេសោ, ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនាទិនិទានន្តិ អយមេវ អត្ថោ. សង្ខាយន្តិ សង្ខាភាវេន ញាយន្តីតិ សង្ខាតិ អាហ ‘‘សង្ខាតិ កោដ្ឋាសា’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ មានោបិ បបញ្ចោ, អភិនន្ទនសភាវេ ឯវ បន គណ្ហន្តោ ‘‘តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចសម្បយុត្តា’’តិ អាហ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អភិនន្ទិតព្ព’’ន្តិអាទិ. សមុទាចរន្តីតិ សព្ពសោ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ បរិយាទាយ បវត្តន្តិ. មរិយាទត្ថោ ហិ អយមាការោ, តេន ច យោគេន បុរិសន្តិ ឧបយោគវចនំ យថា ‘‘តថាគតំ, ភិក្ខវេ, អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទ្វេ វិតក្កា សមុទាចរន្តី’’តិ (ឥតិវុ. ៣៨). តណ្ហាទយោ ច យថាសកំ បវត្តិអាការំ អវិលង្ឃន្តិយោ អាសេវនវសេន ឧបរូបរិ បវត្តន្តិ. តថា ហិ តា ‘‘បបញ្ចសង្ខា’’តិ វុត្តា.

ការណេតិ បវត្តិបច្ចយេ. ឯកាយតនម្បិ …បេ… នត្ថីតិ ចក្ខាយតនាទិ ឯកម្បិ អាយតនំ អភិនន្ទិតព្ពំ អភិវទិតព្ពំ អជ្ឈោសិតព្ពញ្ច នត្ថិ ចេ, ននុ នត្ថិ ឯវ, កស្មា ‘‘នត្ថិ ចេ’’តិ វុត្តន្តិ? សច្ចំ នត្ថិ, អប្បហីនាភិនន្ទនាភិវទនអជ្ឈោសានានំ បន បុថុជ្ជនានំ អភិនន្ទិតព្ពាទិប្បការានិ អាយតនានិ ហោន្តីតិ តេសំ ន សក្កា នត្ថីតិ វត្តុ, បហីនាភិនន្ទនាទីនំ បន សព្ពថា នត្ថីតិ ‘‘នត្ថិ ចេ’’តិ វុត្តំ. អហំ មមន្តិ អភិនន្ទិតព្ពន្តិ ទិដ្ឋាភិនន្ទនាយ ‘‘អហ’’ន្តិ តណ្ហាភិនន្ទនាយ ‘‘មម’’ន្តិ រោចេតព្ពំ. អភិវទិតព្ពន្តិ អភិនិវិសនសមុដ្ឋាបនវសេន វត្តព្ពំ. តេនាហ ‘‘អហំ មមន្តិ វត្តព្ព’’ន្តិ. អជ្ឈោសិត្វាតិ ទិដ្ឋិ តណ្ហា វត្ថុំ អនុបវិសិត្វា គាហទ្វយំ អនញ្ញសាធារណំ វិយ កត្វា. តេនាហ ‘‘គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា’’តិ. ឯតេនាតិ ‘‘ឯត្ថ ចេ នត្ថី’’តិអាទិវចនេន. ឯត្ថាតិ អាយតនេសុ. តណ្ហាទីនំ អវត្ថុភាវទស្សនមុខេន តណ្ហាទីនំយេវ អប្បវត្តិំ កិលេសបរិនិព្ពានំ កថិតន្តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឯសេវន្តោ’’តិអាទិ, អយមេវ អភិនន្ទនាទីនំ នត្ថិភាវករោ មគ្គោ, តប្បដិប្បស្សទ្ធិភូតំ ផលំ, តំនិស្សរណំ វា និព្ពានំ រាគានុសយាទីនំ អន្តោ អវសានំ អប្បវត្តីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អយំ …បេ… អន្តោ’’តិ. សព្ពត្ថាតិ ‘‘ឯសេវន្តោ បដិឃានុសយានំ’’តិអាទីសុ សព្ពបទេសុ.

អាទិយតីតិ បហារទានាទិវសេន គយ្ហតិ. មត្ថកប្បត្តំ កលហន្តិ ភណ្ឌនាទិមត្តេ អដ្ឋត្វា មុខសត្តីហិ វិតុទនាទិវសេន មត្ថកប្បត្តំ កលហំ. យាយ ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. វិរុទ្ធគ្គាហវសេន នានាគាហមត្តំ, តថា វិរុទ្ធវាទវសេន នានាវាទមត្តំ. ឯវំ បវត្តន្តិ គរុកាតព្ពេសុបិ គារវំ អកត្វា ‘‘តុវំ តុវ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តំ សារម្ភកថំ, យាយ ចេតនាយ យំ ករោតិ, សា តុវំ តុវំ. និស្សាយាតិ បដិច្ច, និស្សយាទិបច្ចយេ កត្វាតិ អត្ថោ. កិលេសានំ ឧប្បត្តិនិមិត្តតា តាវ អាយតនានំ ហោតុ តព្ភាវេ ភាវតោ, និរោធនិមិត្តតា បន កថំ. ន ហេត្ថ លោកុត្តរធម្មានំ សង្គហោ លោកិយានំយេវ អធិប្បេតត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘និរុជ្ឈមានាបី’’តិអាទិ. នាមមត្តេន និមិត្តតំ សន្ធាយ វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យត្ថុប្បន្នា, តត្ថេវ និរុទ្ធា ហោន្តី’’តិ វត្វា តមត្ថំ សុត្តន្តរេន សាធេន្តោ ‘‘ស្វាយមត្ថោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ សមុទយសច្ចបញ្ហេនាតិ មហាសតិបដ្ឋានេ សមុទយសច្ចនិទ្ទេសេន. សោ ហិ ‘‘កត្ថ ឧប្បជ្ជមានា’’តិអាទិនា បុច្ឆាវសេន បវត្តត្តា បញ្ហោតិ វុត្តោ. ននុ តត្ថ តណ្ហាយ ឧប្បត្តិនិរោធា វុត្តា, ន សព្ពកិលេសានន្តិ ឦទិសី ចោទនា អនវកាសាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថេវ ចា’’តិអាទិមាហ. លទ្ធវោហារេតិ ឥមិនា រាគាទីនំ អប្បវត្តិនិមិត្តតាយ អន្តោតិ សមញ្ញា និព្ពានស្សាតិ ទស្សេតិ. ឯតេនេវ អភិនន្ទនាទីនំ អភាវោតិ ច ឥទំ សំវណ្ណិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កថំ បន សព្ពសង្ខតវិនិស្សដេ និព្ពានេ អកុសលធម្មានំ និរោធសម្ភវោតិ អាហ ‘‘យញ្ហិ យត្ថ នត្ថិ, តំ តត្ថ និរុទ្ធំ នាម ហោតី’’តិ. យ្វាយំ អប្បវត្តិយំ និរោធវោហារោ វុត្តោ, ស្វាយមត្ថោ និរោធបញ្ហេន ទីបេតព្ពោ. ន ហិ តត្ថ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា វិតក្កវិចារា បដិប្បស្សទ្ធាតិ វុត្តា, អថ ខោ អប្បវត្តា ឯវាតិ.

២០៣. ឯវំសម្បទន្តិ ឯវំសម្បជ្ជនកំ ឯវំ បស្សិតព្ពំ ឥទំ មម អជ្ឈេសនំ. តេនាហ ‘‘ឦទិសន្តិ អត្ថោ’’តិ. ជានំ ជានាតីតិ (អ. និ. ដី. ៣.១០.១១៣-១១៦) សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានិតព្ពំ សព្ពំ ជានាតិ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ហិ អវិសេសគ្គហណេន ច ‘‘ជាន’’ន្តិ ឥមិនា និរវសេសំ ញេយ្យជាតំ បរិគ្គណ្ហាតីតិ តព្ពិសយាយ ជាននកិរិយាយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ ករណំ ភវិតុំ យុត្តំ. អថ វា បករណវសេន ‘‘ភគវា’’តិ សទ្ទន្តរសន្និធានេន ចាយមត្ថោ វិភាវេតព្ពោ. បស្សិតព្ពមេវ បស្សតីតិ ទិព្ពចក្ខុ-បញ្ញាចក្ខុ-ធម្មចក្ខុ-ពុទ្ធចក្ខុ-សមន្តចក្ខុ-សង្ខាតេហិ ញាណចក្ខូហិ បស្សិតព្ពំ បស្សតិ ឯវ. អថ វា ជានំ ជានាតីតិ យថា អញ្ញេ សវិបល្លាសា កាមរូបបរិញ្ញាវាទិនោ ជានន្តាបិ វិបល្លាសវសេន ជានន្តិ, ន ឯវំ ភគវា. ភគវា បន បហីនវិបល្លាសត្តា ជានន្តោ ជានាតិ ឯវ, ទិដ្ឋិទស្សនស្ស ច អភាវា បស្សន្តោ បស្សតិយេវាតិ អត្ថោ. ទស្សនបរិណាយកដ្ឋេនាតិ យថា ចក្ខុ សត្តានំ ទស្សនត្ថំ បរិណេតិ, ឯវំ លោកស្ស យាថាវទស្សនសាធនតោ ទស្សនកិច្ចបរិណាយកដ្ឋេន ចក្ខុភូតោ, បញ្ញាចក្ខុមយត្តា វា សយម្ភុញាណេន បញ្ញាចក្ខុំ ភូតោ បត្តោតិ វា ចក្ខុភូតោ. ញាណភូតោតិ ឯតស្ស ច ឯវមេវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មា វា ពោធិបក្ខិយា តេហិ ឧប្បន្នត្តា លោកស្ស ច តទុប្បាទនតោ, អនញ្ញសាធារណំ វា ធម្មំ បត្តោតិ ធម្មភូតោ. ព្រហ្មា វុច្ចតិ មគ្គោ តេន ឧប្បន្នត្តា លោកស្ស ច តទុប្បាទនត្តា, តញ្ច សយម្ភុញាណេន បត្តោតិ ព្រហ្មភូតោ. ចតុសច្ចធម្មំ វទតីតិ វត្តា. ចិរំ សច្ចបដិវេធំ បវត្តេន្តោ វទតីតិ បវត្តា. អត្ថំ នីហរិត្វាតិ ទុក្ខាទិអត្ថំ តត្ថាបិ បីឡនាទិអត្ថំ ឧទ្ធរិត្វា. បរមត្ថំ វា និព្ពានំ បាបយិតា, អមតសច្ឆិកិរិយំ សត្តេសុ ឧប្បាទេន្តោ អមតំ ទទាតីតិ អមតស្ស ទាតា. ពោធិបក្ខិយធម្មានំ តទាយត្តភាវតោ ធម្មស្សាមី.

២០៤. សោ វា ឧទ្ទេសោ អត្តនោបិ ហោតីតិ ថេរោ ‘‘យំ ខោ នោ’’តិ អាហ. សព្ពលោកសាធារណា ហិ ពុទ្ធានំ ទេសនាតិ. ឥទានិ យេហិ ទ្វារារម្មណេហិ បុរិសំ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា សមុទាចរន្តិ, តានិ តាវ ទស្សេន្តោ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា ទស្សេតុំ យេន សឡាយតនវិភង្គេន និទ្ទេសោ កតោ, តស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុញ្ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ និស្សយភាវេនាតិ និស្សយបច្ចយភាវេន. និស្សយបច្ចយោ ច បសាទចក្ខុយេវ ហោតិ, ន ចុទ្ទសសម្ភារំ, ចតុចត្តាលីសសម្ភារំ វា សសម្ភារចក្ខុន្តិ អាហ ‘‘ចក្ខុបសាទញ្ច បដិច្ចា’’តិ. អារម្មណភាវេនាតិ អារម្មណបច្ចយភាវេន. អារម្មណបច្ចយោ ច ចតុសមុដ្ឋានិករូបេសុ យំ កិញ្ចិ ហោតីតិ អាហ ‘‘ចតុសមុដ្ឋានិករូបេ ច បដិច្ចា’’តិ.

ឯត្ថ ចក្ខុ ឯកម្បិ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតិ, រូបាយតនំ បន អនេកមេវ សំហតន្តិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ និស្សយភាវេន ‘‘ចក្ខុបសាទញ្ច អារម្មណភាវេន ចតុសមុដ្ឋានិករូបេ ចា’’តិ វចនភេទោ កតោ. កិំ បន ការណំ ចក្ខុ ឯកម្បិ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតិ, រូបំ បន អនេកមេវាតិ? បច្ចយភាវវិសេសតោ. ចក្ខុ ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស និស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោន្តំ អត្ថិភាវេនេវ ហោតិ តស្មិំ សតិ តស្ស ភាវតោ, អសតិ អភាវតោ, យតោ តំ អត្ថិអវិគតបច្ចយេហិស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ វុច្ចតិ, តន្និស្សិតតា ចស្ស ន ឯកទេសេន អល្លីយនវសេន ឥច្ឆិតព្ពា អរូបភាវតោ. អថ ខោ គរុរាជាទីសុ សិស្សរាជបុរិសាទីនំ វិយ តប្បដិពទ្ធវុត្តិតាយ, ឥតរេ បន បច្ចយា តេន តេន វិសេសេន វេទិតព្ពា.

សចាយំ បច្ចយភាវោ ន ឯកស្មិំ ន សម្ភវតីតិ ឯកម្បិ ចក្ខុ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘ចក្ខុញ្ចាវុសោ, បដិច្ចា’’តិ ឯកវចនវសេន វុត្តំ. រូបំ បន យទិបិ ចក្ខុ វិយ បុរេជាតអត្ថិ-អវិគតបច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ បុរេតរំ ឧប្បន្នំ ហុត្វា វិជ្ជមានក្ខណេ ឯវ ឧបការកត្តា តថាបិ អនេកមេវ សំហតំ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ អារម្មណភាវតោ. យញ្ហិ បច្ចយធម្មំ សភាវភូតំ, បរិកប្បិតាការមត្តំ វា វិញ្ញាណំ វិភាវេន្តំ បវត្តតិ, តទញ្ញេសញ្ច សតិបិ បច្ចយភាវេ សោ តស្ស សារម្មណសភាវតាយ យំ កិញ្ចិ អនាលម្ភិត្វា បវត្តិតុំ អសមត្ថស្ស ឱលុព្ភបវត្តិការណភាវេន អាលម្ពនីយតោ អារម្មណំ នាម, តស្ស យស្មា យថា តថា សភាវូបលទ្ធិ វិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយលាភោ, តស្មា ចក្ខុវិញ្ញាណំ រូបំ អារព្ភ បវត្តមានំ តស្ស សភាវំ វិភាវេន្តមេវ បវត្តតិ. សា ចស្ស ឥន្ទ្រិយាធីនវុត្តិកស្ស អារម្មណសភាវូបលទ្ធិ ន ឯកទ្វិកលាបគតវណ្ណវសេន ហោតិ, នាបិ កតិបយកលាបគតវណ្ណវសេន, អថ ខោ អាភោគានុរូបំ អាបាថគតវណ្ណវសេនាតិ អនេកមេវ រូបំ សំហច្ចការិតាយ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ ពហុវចនវសេនាហ.

យំ បន បដ្ឋានេ (បដ្ឋា. ១.១.២ បច្ចយនិទ្ទេស) ‘‘រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តំ, តំ យាទិសំ រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយោ, តាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ. កីទិសំ បន តន្តិ? សមុទិតន្តិ បាកដោយមត្ថោ. ឯវញ្ច កត្វា យទេកេ វទន្តិ ‘‘អាយតនសល្លក្ខណវសេន ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ សល្លក្ខណវិសយា, ន ទ្រព្យសល្លក្ខណវសេនា’’តិ, តម្បិ សុវុត្តមេវ ហោតិ. ន ចេត្ថ សមុទាយារម្មណតា អាសង្កិតព្ពា សមុទាយាភោគស្សេវ អភាវតោ, សមុទិតា បន វណ្ណធម្មា អារម្មណបច្ចយា ហោន្តិ. កថំ បន បច្ចេកំ អសមត្ថា សមុទិតា អារម្មណបច្ចយា ហោន្តិ. ន ហិ បច្ចេកំ ទដ្ឋុំ អសក្កោន្តា អន្ធា សមុទិតា បស្សន្តីតិ? នយិទមេកន្តិកំ វិសុំ វិសុំ អសមត្ថានម្បិ សិវិកាវហនាទីសុ សមត្ថតាយ ទស្សនតោ. កេសាទីនញ្ច យស្មិំ ឋានេ ឋិតានំ បច្ចេកំ វណ្ណំ គហេតុំ ន សក្កា, តស្មិំយេវ ឋានេ សមុទិតានំ តំ គហេតុំ សក្កាតិ ភិយ្យោបិ តេសំ សំហច្ចការិតា បរិព្យត្តា. ឯតេន កិំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បរមាណុរូបំ អារម្មណំ, ឧទាហុ តំសមុទាយោតិអាទិកា ចោទនា បដិក្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘សោតញ្ច, អាវុសោ, បដិច្ចា’’តិអាទីសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ចក្ខុវិញ្ញាណំ នាមាតិ ចក្ខុនិស្សិតរូបវិជាននលក្ខណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ នាម ឧប្បជ្ជតិ.

តិណ្ណំ សង្គតិយាតិ ចក្ខុ, រូបំ, ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិ ឥមេសំ តិណ្ណំ សង្គតិយា សមោធានេន. ផស្សោ នាមាតិ អរូបធម្មោបិ សមានោ អារម្មណេ ផុសនាការេនេវ បវត្តនតោ ផុសនលក្ខណោ ផស្សោ នាម ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ. សហជាតាទិវសេនាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តាយ សហជាតអញ្ញមញ្ញាទិវសេន, អនន្តរាយ អនន្តរាទិវសេន, ឥតរាយ ឧបនិស្សយវសេន បច្ចយភាវតោ ផស្សបច្ចយា ផស្សការណា វេទនា ឧប្បជ្ជតិ. អនុភវនសមកាលមេវ អារម្មណស្ស សញ្ជាននំ ហោតីតិ ‘‘តាយ វេទនាយ យំ អារម្មណំ វេទេតិ, តទេវ សញ្ញា សញ្ជានាតី’’តិ វុត្តំ. ចក្ខុទ្វារិកា ធម្មា ឥធាធិប្បេតាតិ តទនុសារេន បន អបរាបរុប្បន្នានំ វេទនាទីនំ គហណេ សតិ, យន្តិ វា ការណវចនំ, យស្មា អារម្មណំ វេទេតិ, តស្មា តំ សញ្ជានាតីតិ អត្ថោ. ន ហិ អសតិ វេទយិតេ កទាចិ សញ្ញុប្បត្តិ អត្ថិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សញ្ញាយ ហិ យថាសញ្ញាតំ វិជ្ជមានំ, អវិជ្ជមានំ វា អារម្មណំ វិតក្កវសេន បរិកប្បេតិ, យថាបរិកប្បិតញ្ច តំ ទិដ្ឋិតណ្ហាមានមញ្ញនាហិ មញ្ញមានោ បបញ្ចេតីតិ វុត្តោ. តេនេវាហ ‘‘បថវិំ បថវិតោ សញ្ជានា’’តិ, ‘‘បថវិំ បថវិតោ សញ្ញត្វា បថវិំ មញ្ញតី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២), ‘‘តក្កញ្ច ទិដ្ឋីសុ បកប្បយិត្វា, សច្ចំ មុសាតិ ទ្វយធម្មមាហូ’’តិ (សុ. និ. ៨៩២; មហានិ. ១២១) ច. ពលប្បត្តបបញ្ចវសេនេវាយមត្ថវណ្ណនា កតា, អដ្ឋកថាយំ បន បរិទុព្ពលវសេន.

ចក្ខុរូបាទីហិ ការណេហីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណផស្សវេទនាសញ្ញាវិតក្កេហិ ការណភូតេហិ. អការណភូតានម្បិ តេសំ អត្ថិតាយ ការណគ្គហណំ. បរិញ្ញាតា ហិ តេ អការណំ. តេនាហ ‘‘អបរិញ្ញាតការណ’’ន្តិ. តីហិបិ បរិញ្ញាហិ អបរិញ្ញាតវត្ថុកំ. អភិភវន្តីតិ អជ្ឈោត្ថរន្តិ. សហជាតា ហោន្តីតិ ឯត្ថ ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា វេទនាក្ខន្ធោ អត្ថិ កុសលោ’តិអាទិវចនតោ វេទនាសញ្ញា អសហជាតាបិ គហេតព្ពា. យទិ ឯវន្តិ ‘‘បបញ្ចេតី’’តិ ឯត្ថ យទិ បញ្ចទ្វារជវនសហជាតា បបញ្ចសង្ខា អធិប្បេតា តាសំ បច្ចុប្បន្នវិសយត្តា, កស្មា អតីតានាគតគ្គហណំ កតន្តិ ចោទេតិ. ឥតរោ ‘‘តថា ឧប្បជ្ជនតោ’’តិអាទិនា បរិហរតិ. តត្ថ តថា ឧប្បជ្ជនតោតិ យថា វត្តមានកាលេ, ឯវំ អតីតកាលេ អនាគតកាលេ ច ចក្ខុទ្វារេ បបញ្ចសង្ខានំ ឧប្បជ្ជនតោ អតីតានាគតគ្គហណំ កតំ, ន អតីតេសុ, អនាគតេសុ វា ចក្ខុរូបេសុ ចក្ខុទ្វារិកានំ តាសំ ឧប្បជ្ជនតោ.

មនញ្ជាវុសោ, បដិច្ចាតិ ឯត្ថ ទុវិធំ មនំ កេវលំ ភវង្គំ, សាវជ្ជនំ វា. ទុវិធា ហិ កថា. ឧប្បត្តិទ្វារកថាយំ ទ្វិក្ខត្តុំ ចលិតំ ភវង្គំ មនោទ្វារំ នាម, ចក្ខាទិ វិយ រូបាទិនា យេន តំ ឃដ្ដិតំ តត្ថ ឧបរិ វិញ្ញាណុប្បត្តិយា ទ្វារភាវតោ. បច្ចយកថាយំ សាវជ្ជនភវង្គំ, ‘‘មនោសម្ផស្សបច្ចយា អត្ថិ កុសលោ’’តិអាទីសុ ហិ សាវជ្ជនមនោសម្ផស្សោ ឥច្ឆិតោ, ន ភវង្គមនោសម្ផស្សោ អសម្ភវតោ. តត្ថ បឋមនយំ សន្ធាយាហ ‘‘មនន្តិ ភវង្គចិត្ត’’ន្តិ. ធម្មេតិ តេភូមកធម្មារម្មណន្តិ ឥមិនា សភាវធម្មេសុ ឯវ កិលេសុប្បត្តីតិ កេចិ, តទយុត្តំ តទុបាទានាយបិ បញ្ញត្តិយា ធម្មារម្មណតាយ វុត្តត្តា. ឥធ បន តេភូមកាបិ ធម្មា លព្ភន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘តេភូមកធម្មារម្មណ’’ន្តិ វុត្តំ, ន បញ្ញត្តិយា អនារម្មណត្តា. ឯវញ្ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា អកុសលចិត្តុប្បាទា អនារម្មណា នាម សិយុំ. ឧប្បត្តិទ្វារកថាយំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិ វិយ អាវជ្ជនម្បិ ទ្វារបក្ខិកមេវាតិ វុត្តំ ‘‘មនោវិញ្ញាណន្តិ អាវជ្ជនំ វា’’តិ. បច្ចយកថាយំ បន អាវជ្ជនំ គហិតន្តិ ‘‘ជវនំ វា’’តិ វុត្តំ. នយទ្វយេ ធម្មានំ សហជាតវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘អាវជ្ជនេ គហិតេ’’តិអាទិ វុត្តំ. យុត្តមេវាតិ និប្បរិយាយតោ យុត្តមេវ.

សោ យាវ ន បច្ចយបដិវេធោ សម្ភវតិ, តាវ បញ្ញត្តិមុខេនេវ សភាវធម្មា បញ្ញាយន្តិ បច្ចេកំ អបញ្ញាបនេតិ អាហ ‘‘ផស្សោ នាម ឯកោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. ឯវំ ផស្សបញ្ញត្តិំ បញ្ញបេស្សតីតិ បញ្ញបេត្វា តព្ពិសយទស្សនំ ញាណំ ឧប្បាទេស្សតិ. ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតីតិ ឥមស្មិំ ចក្ខុអាទិកេ បច្ចយេ សតិ ឥទំ ផស្សាទិកំ បច្ចយុប្បន្នំ ហោតិ. ទ្វាទសាយតនវសេនាតិ ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ វសេន អាគតេន បដិច្ចសមុប្បាទនយវសេន. ទ្វាទសាយតនបដិក្ខេបវសេនាតិ ‘‘ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតី’’តិ បច្ចយាភាវបច្ចយុប្បន្នាភាវទស្សនក្កមេ ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ បដិក្ខេបវសេន.

សាវកេន បញ្ហោ កថិតោតិ អយំ បញ្ហោ សាវកេន កថិតោ, ឥតិ ឥមិនា ការណេន មា និក្កង្ខា អហុវត្ថ. អថ វា សំខិត្តេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេន វិភជន្តេន ឯតទគ្គេ ឋបិតេន មហាសាវកេន បញ្ហោ កថិតោតិ ឥមិនា ការណេន ឯតស្មិំ បញ្ហេ មា និក្កង្ខា អហុវត្ថ, ហេរញ្ញិកេ សតិ កហាបណំ សយំ និច្ឆិនន្តា វិយ អហុត្វា ភគវតោ ឯវ សន្តិកេ និក្កង្ខា ហោថ.

២០៥. អាករោន្តិ ផលំ តាយ តាយ មរិយាទាយ និព្ពត្តេន្តីតិ អាការា, ការណានិ. បាដិយេក្កការណេហីតិ ឆន្នំ ទ្វារានំ វសេន វិសុំ វិសុំ បបញ្ចការណស្ស និទ្ទិដ្ឋត្តា វុត្តំ. អថ វា យទិបិ យត្តកេហិ ធម្មេហិ យំ ផលំ និព្ពត្តតិ, តេសំ សមុទិតានំយេវ ការណភាវោ សាមគ្គិយាវ ផលុប្បត្តិតោ, តថាបិ បច្ចេកំ តស្ស ការណមេវាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បាដិយេក្កការណេហី’’តិ. បទេហីតិ នាមាទិបទេហិ ចេវ តំសមុទាយភូតេហិ វាក្យេហិ ច. តេនាហ ‘‘អក្ខរសម្បិណ្ឌនេហី’’តិ. អក្ខរានិយេវ ហិ អត្ថេសុ យថាវច្ចំ បទវាក្យភាវេន បរិច្ឆិជ្ជន្តិ. ព្យញ្ជនេហីតិ អត្ថស្ស អភិព្យញ្ជនតោ ព្យញ្ជនសញ្ញិតេហិ វណ្ណេហិ. តានិ បន យស្មា បរិយាយស្ស អក្ខរណតោ ‘‘អក្ខរានី’’តិ វុច្ចន្តិ, តស្មា អាហ ‘‘អក្ខរេហី’’តិ. ឯត្ថ ច ឥមេហិ អាការេហិ ឥមេហិ បទព្យញ្ជនេហិ បបញ្ចសមុទាចារស្ស វដ្ដស្ស ច វិវដ្ដស្ស ច ទស្សនអត្ថោ វិភត្តោតិ យោជនា. បណ្ឌិច្ចេនាតិ បញ្ញាយ. ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, បណ្ឌិតោ ហោតិ? យតោ ខោ ភិក្ខុ ធាតុកុសលោ ច ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៤) អាទិសុត្តបទវសេន បណ្ឌិតលក្ខណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតូហិ វា ការណេហី’’តិអាទិមាហ. សច្ចបដិវេធវសេន បណ្ឌិច្ចំ ទស្សិតន្តិ បដិសម្ភិទាវសេន មហាបញ្ញតំ ទស្សេតុំ ‘‘មហន្តេ អត្ថេ’’តិអាទិ វុត្តំ.

គុឡបូវន្តិ គុឡេ មិស្សិត្វា កតបូវំ. ពទ្ធសត្តុគុឡកន្តិ មធុសក្ខរាហិ បិណ្ឌីកតំ សត្តុបិណ្ឌំ. អសេចិតព្ពកំ មធុអាទិនា បគេវ តេហិ សមយោជិតព្ពត្តា. ចិន្តកជាតិកោតិ ធម្មចិន្តាយ ចិន្តកសភាវោ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនេវស្សាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនេវ អស្ស សុត្តស្ស គុណំ បរិច្ឆិន្ទាបេត្វា នាមំ គណ្ហាបេស្សាមិ.

មធុបិណ្ឌិកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.