៦. អាកង្ខេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៦៤. សម្បន្នន្តិ បរិបុណ្ណំ, សមន្តតោ បន្នំ បត្តន្តិ សម្បន្នំ. តេនាហ ‘‘ឥទំ បរិបុណ្ណសម្បន្នំ នាមា’’តិ. នន្តិ ‘‘សុវា’’តិ វុត្តំ សុវគណំ. សម្បន្នោតិ សម្មទេវ បន្នោ គតោ ឧបគតោ. តេនាហ ‘‘សមន្នាគតោ’’តិ. សម្បន្នន្តិ សម្បត្តិយុត្តំ. សា បនេត្ថ រសសម្បត្តិ អធិប្បេតា សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ. តេនាហ ‘‘សេយ្យថាបិ ខុទ្ទមធុំ អនេឡក’’ន្តិ, និទ្ទោសន្តិ អត្ថោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥទំ មធុរសម្បន្នំ នាមា’’តិ. សីលស្ស អនវសេសសមាទានេន អខណ្ឌាទិភាវាបត្តិយា ច បរិបុណ្ណសីលា. សមាទានតោ បដ្ឋាយ អច្ឆិន្ទនតោ សីលសមង្គិនោ. សមាទានតោ ហិ អច្ចន្តវិរោធិធម្មានុប្បត្តិយា សីលសមង្គិតា វេទិតព្ពា, ចេតនាទីនំ បន សីលនលក្ខណានំ ធម្មានំ បវត្តិក្ខណេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៩) វុត្តា, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វិត្ថារកថា វេទិតព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

ខេត្តបារិបូរីតិ និស្សិតបារិបូរិយា និស្សយបារិបូរិមាហ និស្សិតកម្មវិបត្តិសម្បត្តិវិសយត្តា យថា ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិ. តថា ហិ ខេត្តេន ខណ្ឌបូតិអាទិទោសោ វុត្តោ. ខេត្តំ ខណ្ឌំ ហោតីតិ អបរិបូរំ ហោតិ សស្សបារិបូរិយា អភាវតោ. តេនេវាហ ‘‘សស្សំ ន ឧដ្ឋេតី’’តិ. បាទមត្តស្សបិ អនេកម្ពណផលនតោ មហប្ផលំ ហោតិ. កិសលយបលាលាទិពហុតាយ មហានិសំសំ. ឯវមេវន្តិ យថា ខិត្តំ ពីជំ ខណ្ឌាទិចតុទោសវសេន អបរិបុណ្ណំ ហោតិ, តទភាវេន ច បរិបុណ្ណំ, ឯវំ សីលំ ខណ្ឌាទិចតុទោសវសេន អបរិបុណ្ណំ ហោតិ, តទភាវេន ច បរិបុណ្ណន្តិ, ចតុទោសតទភាវសាមញ្ញមេវ និទស្សននិទស្សិតព្ពវិបត្តិសម្បត្តីសុ ទស្សេតិ. មហប្ផលំ ហោតិ វិបាកផលេន. មហានិសំសន្តិ វិបុលានិសំសំ. ស្វាយំ អានិសំសោ ឥធ បាឡិយំ នានប្បការេន វិត្ថារីយតិ.

ឯត្តាវតា កិរាតិ (អ. និ. ដី. ២.២.៣៧; អ. និ. ដី. ៣.១០.៧១-៧៤) កិរ-សទ្ទោ អរុចិសូចនត្ថោ. តេនេត្ថ អាចរិយវាទស្ស អត្តនោ អរុច្ចនភាវំ ទីបេតិ. សម្បន្នសីលាតិ អនាមដ្ឋវិសេសំ សាមញ្ញតោ សីលសង្ខេបេន គហិតំ. តញ្ច ចតុព្ពិធន្តិ អាចរិយត្ថេរោ ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ឧទ្ទិសិត្វា’’តិ អាហ. តត្ថាតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ. ជេដ្ឋកសីលន្តិ (សំ. និ. ដី. ៣.៥.៤១២) បធានសីលំ. ឧភយត្ថាតិ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេ. ឥធ និទ្ទេសេ វិយ ឧទ្ទេសេបិ បាតិមោក្ខសំវរោ ភគវតា វុត្តោ ‘‘សម្បន្នសីលា’’តិ វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. សីលគ្គហណញ្ហិ បាឡិយំ បាតិមោក្ខសំវរវសេន អាគតំ. តេនាហ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរោយេវា’’តិអាទិ. តត្ថ អវធារណេន ឥតរេសំ តិណ្ណំ ឯកទេសេន បាតិមោក្ខន្តោគធភាវំ ទីបេតិ. តថា ហិ អនោលោកិយោលោកនេ អាជីវហេតុ ឆសិក្ខាបទវីតិក្កមេ គិលានបច្ចយស្ស អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគេ ច អាបត្តិ វិហិតាតិ. តីណីតិ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលាទីនិ. សីលន្តិ វុត្តដ្ឋានំ នាម អត្ថីតិ សីលបរិយាយេន តេសំ កត្ថចិ សុត្តេ គហិតដ្ឋានំ នាម កិំ អត្ថិ យថា បាតិមោក្ខសំវរោតិ អាចរិយស្ស សម្មុខត្តា អបដិក្ខិបន្តោវ ឧបចារេន បុច្ឆន្តោ វិយ វទតិ. តេនាហ ‘‘អននុជានន្តោ’’តិ. ឆទ្វាររក្ខាមត្តកមេវាតិ តស្ស សល្លហុកភាវមាហ ចិត្តាធិដ្ឋានមត្តេន បដិបាកតិកភាវាបត្តិតោ. ឥតរទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. បច្ចយុប្បត្តិមត្តកន្តិ ផលេន ហេតុំ ទស្សេតិ. ឧប្បាទនហេតុកា ហិ បច្ចយានំ ឧប្បត្តិ. ឥទមត្ថន្តិ ឥទំ បយោជនំ ឥមស្ស បច្ចយស្ស បរិភុញ្ជនេតិ អធិប្បាយោ. និប្បរិយាយេនាតិ ឥមិនា ឥន្ទ្រិយសំវរាទីនិ តីណិ បធានស្ស សីលស្ស បរិវារវសេន បវត្តិយា បរិយាយសីលានិ នាមាតិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ បាតិមោក្ខសំវរស្សេវ បធានភាវំ ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សោតិ បាតិមោក្ខសំវរោ. សេសានីតិ ឥន្ទ្រិយសំវរាទីនិ. តស្សេវាតិ ‘‘សម្បន្នសីលា’’តិ ឯត្ថ យំ សីលំ វុត្តំ, តស្សេវ. សម្បន្នបាតិមោក្ខាតិ ឯត្ថ បាតិមោក្ខគ្គហណេន វេវចនំ វត្វា តំ វិត្ថារេត្វា…បេ… អាទិមាហ. យថា អញ្ញថាបិ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ សីលវា ហោតី’’តិ (មហានិ. ១៩៩) បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ ឧទ្ទិដ្ឋំ សីលំ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតី’’តិ (វិភ. ៥០៨; មហានិ. ១៩៩) និទ្ទិដ្ឋំ.

បាតិមោក្ខសំវរសំវុតាតិ យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចេតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហីតិ ‘‘បាតិមោក្ខ’’ន្តិ លទ្ធនាមេន សិក្ខាបទសីលេន បិហិតកាយវចីទ្វារា. តេ បន យស្មា ឯវំភូតា តេន សមន្នាគតា នាម ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរេន សមន្នាគតា’’តិ.

អបរោ នយោ (ឧទា. អដ្ឋ. ៣១; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៩៧) – កិលេសានំ ពលវភាវតោ, បាបកិរិយាយ សុករភាវតោ, បុញ្ញកិរិយាយ ច ទុក្ករភាវតោ ពហុក្ខត្តុំ អបាយេសុ បតនសីលោតិ បាតី, បុថុជ្ជនោ. អនិច្ចតាយ វា ភវាទីសុ កម្មវេគក្ខិត្តោ ឃដីយន្តំ វិយ អនវដ្ឋានេន បរិព្ភមនតោ គមនសីលោតិ បាតី, មរណវសេន វា តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ អត្តភាវស្ស បាតនសីលោតិ បាតី, សត្តសន្តានោ, ចិត្តមេវ វា, តំ បាតិំ សំសារទុក្ខតោ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខំ. ចិត្តស្ស ហិ វិមោក្ខេន សត្តោ វិមុត្តោតិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ចិត្តវោទានា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ, ‘‘អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’’ន្តិ (មហាវ. ២៨) ច.

អថ វា អវិជ្ជាទិនា ហេតុនា សំសារេ បតតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ បាតី. ‘‘អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរត’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១២៥) ហិ វុត្តំ. តស្ស បាតិនោ សត្តស្ស តណ្ហាទិសំកិលេសត្តយតោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខោ. ‘‘កណ្ឋេកាលោ’’តិអាទីនំ វិយ សមាសសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

អថ វា បាតេតិ វិនិបាតេតិ ទុក្ខេតិ បាតិ, ចិត្តំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ចិត្តេន នីយតិ លោកោ, ចិត្តេន បរិកស្សតី’’តិ (សំ. និ. ១.៦២). តស្ស បាតិនោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខោ. បតតិ វា ឯតេន អបាយទុក្ខេ សំសារទុក្ខេ ចាតិ បាតី, តណ្ហាទិសំកិលេសោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ (សំ. និ. ១.៥៧), តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ’’តិ (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥; អ. និ. ៤.៩) ច អាទិ. តតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខោ.

អថ វា បតតិ ឯត្ថាតិ បាតី, ឆ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ឆសុ លោកោ សមុប្បន្នោ, ឆសុ កុព្ពតិ សន្ថវ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧០; សុ. និ. ១៧១). តតោ អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនសង្ខាតតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខោ. អថ វា បាតោ វិនិបាតោ អស្ស អត្ថីតិ បាតី, សំសារោ. តតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខោ. អថ វា សព្ពលោកាធិបតិភាវតោ ធម្មិស្សរោ ភគវា ‘‘បតី’’តិ វុច្ចតិ, មុច្ចតិ ឯតេនាតិ មោក្ខោ, បតិនោ មោក្ខោ តេន បញ្ញត្តត្តាតិ បាតិមោក្ខោ. បាតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខោ. សព្ពគុណានំ វា មូលភាវតោ ឧត្តមដ្ឋេន បតិ ច សោ យថាវុត្តត្ថេន មោក្ខោ ចាតិ បាតិមោក្ខោ. បាតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘បាតិមោក្ខន្តិអាទិមេតំ មុខមេតំ បមុខមេត’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៥) វិត្ថារោ.

អថ វា ប-ឥតិ បការេ, អតីតិ អច្ចន្តត្ថេ និបាតោ, តស្មា បការេហិ អច្ចន្តំ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខោ. ឥទញ្ហិ សីលំ សយំ តទង្គវសេន, សមាធិសហិតំ បញ្ញាសហិតញ្ច វិក្ខម្ភនវសេន, សមុច្ឆេទវសេន ច អច្ចន្តំ មោក្ខេតិ មោចេតីតិ បាតិមោក្ខោ. បតិ បតិ មោក្ខោតិ វា បាតិមោក្ខោ, តម្ហា តម្ហា វីតិក្កមទោសតោ បច្ចេកំ មោក្ខោតិ អត្ថោ. បាតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខោ. មោក្ខោ វា និព្ពានំ, តស្ស មោក្ខស្ស បតិពិម្ពភូតោតិ បាតិមោក្ខោ. សីលសំវរោ ហិ និព្ពេធភាគិយោ សូរិយស្ស អរុណុគ្គមនំ វិយ និព្ពានស្ស ឧទយភូតោ តប្បដិភាគោ វិយ ហោតិ យថារហំ កិលេសនិព្ពាបនតោតិ បាតិមោក្ខោ. បាតិមោក្ខោយេវ បាតិមោក្ខោ. អថ វា មោក្ខំ បតិ វត្តតិ មោក្ខាភិមុខន្តិ វា បាតិមោក្ខំ. បាតិមោក្ខមេវ បាតិមោក្ខន្តិ ឯវមេត្ថ បាតិមោក្ខសទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អាចារគោចរសម្បន្នាតិ កាយិកវាចសិកអវីតិក្កមសង្ខាតេន អាចារេន ចេវ នវេសិយគោចរតាទិសង្ខាតេន គោចរេន ច សម្បន្នា, សម្បន្នអាចារគោចរាតិ អត្ថោ. អប្បមត្តេសូតិ អតិបរិត្តកេសុ អនាបត្តិគមនីយេសុ, ទុក្កដទុព្ភាសិតមត្តេសូតិ អបរេ. វជ្ជេសូតិ គារយ្ហេសុ. តេ បន ឯកន្តតោ អកុសលសភាវា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អកុសលធម្មេសូ’’តិ. ភយទស្សិនោតិ ភយតោ ទស្សនសីលា, បរមាណុមត្តម្បិ វជ្ជំ សិនេរុប្បមាណំ វិយ កត្វា ភាយនសីលា. សម្មា អាទិយិត្វាតិ សម្មទេវ សក្កច្ចំ សព្ពសោ ច អាទិយិត្វា. សិក្ខាបទេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មន្តិ សមុទាយតោ អវយវនិទ្ធារណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សិក្ខាបទេសុ តំ តំ សិក្ខាបទំ សមាទិយិត្វា សិក្ខថា’’តិ អត្ថមាហ. សិក្ខាបទមេវ ហិ សមាទាតព្ពំ សិក្ខិតព្ពញ្ចាតិ អធិប្បាយោ. យំ កិញ្ចិ សិក្ខាកោដ្ឋាសេសូតិ សិក្ខាកោដ្ឋាសេសុ មូលបញ្ញត្តិអនុបញ្ញតិសព្ពត្ថបញ្ញត្តិបទេសបញ្ញត្តិអាទិភេទំ យំ កិញ្ចិ សិក្ខិតព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពំ បូរេតព្ពំ សីលំ. តំ បន ទ្វារវសេន ទុវិធមេវាតិ អាហ ‘‘កាយិកំ វាចសិកញ្ចា’’តិ. ឥមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ សិក្ខាបទេសូតិ អាធារេ ភុម្មំ សិក្ខាភាគេសុ កស្សចិ វិសុំ អគ្គហណតោ. តេនាហ ‘‘តំ សព្ព’’ន្តិ.

៦៥. កស្មា អារទ្ធន្តិ (អ. និ. ដី. ៣.១០.៧១-៧៤) ទេសនាយ ការណបុច្ឆា. សីលានិសំសទស្សនត្ថន្តិ បយោជននិទ្ទេសោ. កោ អត្ថោ ក្វ អត្ថោ ក្វ និបាតិតាតិ? នយិទមេវំ ទដ្ឋព្ពំ. សីលានិសំសទស្សនត្ថន្តិ ហិ ឯត្ថ ព្យតិរេកតោ យំ សីលានិសំសស្ស អទស្សនំ, តំ ឥមិស្សា ទេសនាយ ការណន្តិ កស្មា អារទ្ធន្តិ វិនេយ្យានំ សីលានិសំសស្ស អទស្សនតោតិ អត្ថតោ អាបន្នោ ឯវ ហោតីតិ. តេនាហ ‘‘សចេបី’’តិអាទិ. សីលានិសំសទស្សនត្ថន្តិ បន ឥមស្ស អត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អានិសំសោតិ ឧទយោ. ‘‘សីលវា សីលសម្បន្នោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គលោកំ ឧបបជ្ជតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៥០; ៣.៣១៦; អ. និ. ៥.២១៣; មហាវ. ២៨៥) បន វិបាកផលម្បិ ‘‘អានិសំសោ’’តិ វុត្តំ. កោ វិសេសោតិ កោ ផលវិសេសោ. កា វឌ្ឍីតិ កោ អព្ភុទយោ. វិជ្ជមានោបិ គុណោ យាថាវតោ វិភាវិតោ ឯវ អភិរុចិំ ឧប្បាទេតិ, ន អវិភាវិតោ, តស្មា ឯកន្តតោ អានិសំសកិត្តនំ ឥច្ឆិតព្ពមេវាតិ ទស្សេតុំ វិសកណ្ដកវាណិជោ ឧទាហដោ.

តត្ថ គុឡោ នាម ឧច្ឆុរសំ បចិត្វា ចុណ្ណាទីហិ មិស្សិត្វា សម្បិណ្ឌនេ បិណ្ឌីភូតំ. ផាណិតំ អបិណ្ឌិតំ ទ្រវីភូតំ. ខណ្ឌំ ភិជ្ជនក្ខមំ. សក្ខរា នាម ផលិកសទិសា. សក្ខរាទីនិតិ អាទិ-សទ្ទេន មច្ឆណ្ឌិកានំ សង្គហោ. តស្មិំ កាលេ គុឡាទីសុ វិសកណ្ដកវោហារោ អបច្ចន្តទេសេ បចុរោតិ ‘‘បច្ចន្តគាមំ គន្ត្វា’’តិ វុត្តំ. ទារកេ ច បលាបេសុំ ‘‘វិសកណ្ដកំ មា គណ្ហន្តូ’’តិ.

បិយោតិ បិយាយិតព្ពោ. បិយស្ស នាម ទស្សនំ ឯកន្តតោ អភិនន្ទិតព្ពំ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិយចក្ខូហិ សម្បស្សិតព្ពោ’’តិ. បីតិសមុដ្ឋានបសន្នសោម្មរូបបរិគ្គហញ្ហិ ចក្ខុ ‘‘បិយចក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ. តេសន្តិ សព្រហ្មចារីនំ. មនវឌ្ឍនកោតិ បីតិមនស្ស បរិព្រូហនតោ ឧបរូបរិ បីតិចិត្តស្ស ឧប្បាទកោ. គរុដ្ឋានិយោតិ គរុករណស្ស ឋានភូតោ. ជានំ ជានាតីតិ ញាណេន ជានិតព្ពំ ជានាតិ. យថា វា អញ្ញេ អជានន្តាបិ ជានន្តា វិយ បវត្តន្តិ, ន ឯវមយំ, អយំ បន ជានន្តោ ឯវ ជានាតិ. បស្សំ បស្សតីតិ ទស្សនភូតេន បញ្ញាចក្ខុនា បស្សិតព្ពំ បស្សតិ, បស្សន្តោ ឯវ វា បស្សតិ. ឯវំ សម្ភាវនីយោតិ ឯវំ វិញ្ញុតាយ បណ្ឌិតភាវេន សម្ភាវេតព្ពោ.

សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការីតិ សីលេសុ បរិបូរការី ឯវ ភវេយ្យាតិ ឯវំ ឧត្តរបទាវធារណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ហិ ឥមិនា បទេន ឧបរិសិក្ខាទ្វយំ អនិវត្តិតមេវ ហោតិ. យថា បន សីលេសុ បរិបូរការី នាម ហោតិ, តំ ផលេន ទស្សេតុំ ‘‘អជ្ឈត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. វិបស្សនាធិដ្ឋានសមាធិសំវត្តនិកតាយ ហិ ឥធ សីលស្ស បារិបូរី, ន កេវលំ អខណ្ឌាទិភាវមត្តំ. តេនាហ ‘‘យានិ ខោ បន តានិ អខណ្ឌានិ…បេ… សមាធិសំវត្តនិកានី’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា ឧបរិ សិក្ខាទ្វយំ សីលស្ស សម្ភារភាវេន គហិតន្តិ សីលស្សេវេត្ថ បធានគ្គហណំ សិទ្ធំ ហោតិ. តថា ហិ ចិត្តេកគ្គតាសង្ខារបរិគ្គហានំ សីលស្សានុរក្ខណភាវំ វក្ខតិ. យំ បន វក្ខតិ ‘‘សិក្ខត្តយទេសនា ជាតា’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៦៥), តំ ឥតរាសម្បិ សិក្ខានំ ឥធ គហិតតាមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បធានភាវេន គហិតតំ. យទិ ឯវំ កថំ សីលស្ស អប្បមត្តកតាវចនំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អប្បមត្តកំ ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, ឱរមត្តក’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៧). តំ បុថុជ្ជនគោចរំ សន្ធាយ វុត្តំ. តថា ហិ តត្ថ ន និប្បទេសតោ សីលំ វិភត្តំ, ឯវំ កត្វា តត្ថ សីលមត្តកន្តិ មត្តគ្គហណំ សមត្ថិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អនូនេនាតិ អខណ្ឌាទិភាវេន, កស្សចិ វា អហាបនេន ឧបបន្នេន. អាការេនាតិ ករណេន សម្បាទនេន. ចិត្តសមថេតិ ចិត្តសមាធានេ. យុត្តោតិ អវិយុត្តោ បសុតោ. យោ សព្ពេន សព្ពំ ឈានភាវនំ អននុយុត្តោ, សោ តំ ពហិ នីហរតិ នាម. យោ អារភិត្វា អន្តរា សង្កោចំ អាបជ្ជតិ, សោ តំ វិនាសេតិ នាម. យោ បន ឦទិសោ អហុត្វា ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, សោ អនិរាកតជ្ឈានោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ពហិ អនីហដជ្ឈានោ’’តិអាទិមាហ.

អនិច្ចស្ស តេភូមកធម្មស្ស, អនិច្ចន្តិ វា អនុបស្សនា អនិច្ចានុបស្សនា. តថា ទុក្ខានុបស្សនា អនត្តានុបស្សនា ច. តស្សេវ និព្ពិន្ទនាការេន បវត្តា អនុបស្សនា និព្ពិទានុបស្សនា. វិរជ្ជនាការេន បវត្តា អនុបស្សនា វិរាគានុបស្សនា. និរោធស្ស អនុបស្សនា និរោធានុបស្សនា. បដិនិស្សជ្ជនវសេន បវត្តា អនុបស្សនា បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា. សុញ្ញាគារគតោ ភិក្ខុ តត្ថ លទ្ធកាយវិវេកតាយ សមថវិបស្សនាវសេន ចិត្តវិវេកំ បរិព្រូហេន្តោ យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិយា លោកំ សាសនញ្ច អត្តនោ វិសេសាធិគមដ្ឋានភូតំ សុញ្ញាគារញ្ច ឧបសោភយមានោ គុណវិសេសាធិដ្ឋានភាវាបាទនេន វិញ្ញូនំ អត្ថតោ តំ ព្រូហេន្តោ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ព្រូហេតា សុញ្ញាគារាន’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ. អយមេវ សុញ្ញាគារានុព្រូហនវិញ្ញុប្បសត្ថានំ ភាជនំ, ន សេនាសនបតិដ្ឋាបនន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកភូមកាទិ…បេ… ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. សុញ្ញាគារគ្គហណេន ចេត្ថ អរញ្ញរុក្ខមូលាទិ សព្ពំ បធានានុយោគក្ខមំ សេនាសនំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

តណ្ហាវិចរិតទេសនាតិ ‘‘អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយា’’តិ (វិភ. ៩៣៧) អាទិនយប្បវត្តំ តណ្ហាវិចរិតសុត្តំ. តណ្ហាបទដ្ឋានត្តាតិ តណ្ហាសន្និស្សយត្តា. ន ហិ តណ្ហាវិរហិតា មានទិដ្ឋិបវត្តិ អត្ថិ. មានទិដ្ឋិយោ ឱសរិត្វាតិ ទស្សេតព្ពតាយ មានទិដ្ឋិយោ ឱគាហេត្វាតិ អត្ថោ. គហណត្ថមេវ ហិ ទេសេតព្ពធម្មស្ស ទេសនាយ ឱសរណំ. តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ បបញ្ចត្តយំ សត្តសន្តានស្ស សំសារេ បបញ្ចនតោ អនុប្បពន្ធនវសេន វិត្ថារណតោ. សីលបទដ្ឋានត្តាតិ សីលាធិដ្ឋានត្តា.

អធិចិត្តសិក្ខា វុត្តាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. វិបស្សនាវសេន សុញ្ញាគារវឌ្ឍនេតិ យោជនា. ទ្វេបិ សិក្ខាតិ អធិចិត្តាធិបញ្ញាសិក្ខា. សង្គហេត្វាតិ អធិសីលសិក្ខាយ សទ្ធិំ សង្គហេត្វា វុត្តា. យទិ ឯវមយំ សិក្ខត្តយទេសនា ជាតាតិ សិក្ខត្តយានិសំសប្បកាសនី សិយាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ឥន្ទ្រិយសំវរោ វិយ បាតិមោក្ខសំវរស្ស ចតុបារិសុទ្ធិសីលស្ស អារក្ខភូតា ចិត្តេកគ្គតា វិបស្សនា ច ឥធ គហិតាតិ តទុភយំ អប្បធានំ, សីលមេវ បន បធានភាវេន គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘សីលានុរក្ខិកា ឯវា’’តិអាទិ.

ពលវតរសុខន្តិ សមុប្បន្នព្យាធិទុក្ខតោ ពលវតរំ, តំ អភិភវិតុំ សមត្ថំ ឈានសុខំ ឧប្បជ្ជតិ. ពលវមមត្តំ ហោតិ, តេន ទឡ្ហអត្តសិនេហេន វិលុត្តហទយោ កុសលធម្មេ ឆឌ្ឌេន្តោ សោ តថារូបេសុ…បេ… បោសេតា ហោតិ. ពលវមមត្តំ វា សិនេហោ ន ហោតិ ‘‘សុទ្ធោ សង្ខារបុញ្ជោ’’តិ យាថាវទស្សនេន អហំការមមំការាភាវតោ. ទុព្ភិក្ខភយេ ខុទាភិភវំ សន្ធាយាហ ‘‘សចេបិស្ស អន្តានិ ពហិ និក្ខមន្តី’’តិ. ព្យាធិភយំ សន្ធាយាហ ‘‘ឧស្សុស្សតិ វិសុស្សនី’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន គហិតំ ចោរភយំ សន្ធាយាហ ‘‘ខណ្ឌាខណ្ឌិកោ វា’’តិ. ឧភយស្សាតិ សមថវិបស្សនាទ្វយស្ស. ឯត្ថ ច ‘‘អជ្ឈត្តំ ចេតោ…បេ… សុញ្ញាគារាន’’ន្តិ ឥមេហិ វិសេសនិព្ពេធភាគិយភាវាបាទនេន សីលំ រក្ខិតុំ សមត្ថា ឯវ ចិត្តេកគ្គតាវិបស្សនា គហិតា. យស្មា បរតោ ឈានវិមោក្ខផលាភិញ្ញាណអធិដ្ឋានភាវោ សីលស្ស ឧទ្ធដោ, តស្មា តស្ស ភិយ្យោបិ សម្ភារភូតា ឯវ ចិត្តេកគ្គតា វិបស្សនា តត្ថ តត្ថ គហិតាតិ វេទិតព្ពា.

សីលាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន យថាវុត្តចិត្តេកគ្គតាវិបស្សនា សង្គណ្ហាតិ, សីលស្ស វា មូលការណភូតំ សព្ពំ កម្មស្សកតញាណញ្ច សង្គណ្ហាតិ កម្មបថសម្មាទិដ្ឋិំ វា. សីលញ្ហិ តទញ្ញម្បិ បុញ្ញកិរិយាវត្ថុ តេនេវ បរិសោធិតំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសន្តិ. លាភី អស្សន្តិ លាភា សាយ សំវរណសីលបរិបូរណំ បាឡិយំ អាគតំ កិមីទិសំ ភគវា អនុជានាតីតិ? ន ភគវា សភាវេន ឦទិសំ អនុជានាតិ, មហាការុណិកតាយ បន បុគ្គលជ្ឈាសយេន ឯវំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ចេត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឃាសេសនំ ឆិន្នកថោ ន វាចំ បយុត្តំ ភណេតិ ឆិន្នកថោ មូគោ វិយ ហុត្វា ឱភាសបរិកថានិមិត្តវិញ្ញត្តិបយុត្តំ ឃាសេសនំ វាចំ ន ភណេ ន កថេយ្យាតិ អត្ថោ. បុគ្គលជ្ឈាសយវសេនាតិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘យេសញ្ហី’’តិអាទិមាហ. រសោ សភាវភូតោ អានិសំសោ រសានិសំសោ.

បច្ចយទានការាតិ ចីវរាទិបច្ចយវសេន ទានការា. ‘‘ទេវានំ វា’’តិ វុត្តវចនំ បាកដីកាតុមាហ ‘‘ទេវាបី’’តិអាទិ. ‘‘បញ្ចិមេ គហបតយោ អានិសំសា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៥០) អនិសំសសទ្ទោ ផលបរិយាយោបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧភយមេតំ អត្ថតោ ឯក’’ន្តិ.

សស្សុសសុរា ច តប្បក្ខិកា ច សស្សុសសុរបក្ខិកា. តេ ញាតិយោនិសម្ពន្ធេន អាវាហវិវាហសម្ពន្ធវសេន សម្ពន្ធា ញាតី. សាលោហិតាតិ យោនិសម្ពន្ធវសេន. ឯកលោហិតសម្ពទ្ធាតិ ឯកេន សមានេន លោហិតសម្ពន្ធេន សម្ពទ្ធា. បេច្ចភាវំ គតាតិ បេតូបបត្តិវសេន និព្ពត្តិំ ឧបគតា. តេ បន យស្មា ឥធ កតកាលកិរិយា កាលេន កតជីវិតុបច្ឆេទា ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘កាលកតា’’តិ. បសន្នចិត្តោតិ បសន្នចិត្តកោ. កាលកតោ បិតា វា មាតា វា បេតយោនិំ ឧបបន្នោតិ អធិការតោ វិញ្ញាយតីតិ វុត្តំ ‘‘មហានិសំសមេវ ហោតី’’តិ, តស្ស តថា សីលសម្បន្នត្តាតិ អធិប្បាយោ. អរិយភាវេ បន សតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘អនេកានិ កប្បសតសហស្សានី’’តិអាទិ. ពហុការន្តិ ពហុបការំ. ឧបសង្កមនន្តិ អភិវាទនាទិវសេន ឧបគមនំ. បយិរុបាសនន្តិ ឧបដ្ឋានន្តិ.

៦៦. អជ្ឈោត្ថរិតាតិ មទ្ទិតា. ឧក្កណ្ឋាតិ រិញ្ចនា អនភិរតិ អននុយោគោ. សីលវា ភិក្ខុ អត្តនោ សីលខណ្ឌភយេន សមាហិតោ វិបស្សកោ ច បច្ចយឃាតេន អរតិយា រតិយា ច សហិតា អភិភវិតាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សីលាទិគុណយុត្តេនេវា’’តិអាទិ.

ចិត្តុត្រាសោ ភាយតីតិ ភយំ. អារម្មណំ ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ. បុរិមវារសទិសត្តា វុត្តនយមេវាតិ អតិទិសិត្វាបិ បុន តំ ទស្សេតុំ ‘‘សីលាទិគុណយុត្តោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ថេរស្ស ហេដ្ឋា និសិន្នត្តា ទេវតាយ ទារកា សកភាវេន សណ្ឋាតុំ សុខេន វត្តិតុំ អសក្កោន្តា អសមត្ថា.

អធិកំ ចេតោតិ អភិចេតោ, ឧបចារជ្ឈានចិត្តំ. តស្ស បន អធិកតា បាកតិកកាមាវចរចិត្តេហិ សុន្ទរតាយ សបដិបក្ខតោ វិសុទ្ធិយា ចាតិ អាហ ‘‘អភិក្កន្តំ វិសុទ្ធិចិត្ត’’ន្តិ. អធិចិត្តន្តិ សមាធិមាហ, សោ ច ឧបចារសមាធិ ទដ្ឋព្ពោ. វិវេកជំ បីតិសុខំ, សមាធិជំ បីតិសុខំ, អបីតិជំ ឈានសុខំ, សតិបារិសុទ្ធិជំ ឈានសុខន្តិ ចតុព្ពិធម្បិ ឈានសុខំ បដិបក្ខតោ និក្ខន្តតំ ឧបាទាយ ‘‘នេក្ខម្មសុខ’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘នេក្ខម្មសុខំ វិន្ទន្តី’’តិ. ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថោតិ ឥមិនា តេសុ ឈានេសុ សមាបជ្ជនវសីភាវមាហ, ‘‘និកាមលាភី’’តិ បន វចនតោ អាវជ្ជនាធិដ្ឋានបច្ចវេក្ខណវសិយោបិ វុត្តា ឯវាតិ វេទិតព្ពា. សុខេនេវ បច្ចនីកធម្មេ វិក្ខម្ភេត្វាតិ ឯតេន តេសំ ឈានសុខខិប្បាភិញ្ញតញ្ច ទស្សេតិ. វិបុលានន្តិ វេបុល្លំ បាបិតានំ. ឈានានំ វិបុលតា នាម សុភាវិតភាវេន ចិរតរប្បត្តិ, សា ច បរិច្ឆេទានុរូបាវ ឥច្ឆិតព្ព្ពាតិ ‘‘វិបុលាន’’ន្តិ វត្វា ‘‘យថាបរិច្ឆេទេយេវ វុដ្ឋាតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំហោតី’’តិ អាហ. បរិច្ឆេទកាលញ្ហិ អប្បត្វាវ វុដ្ឋហន្តោ អកសិរលាភី ន ហោតិ យាវទិច្ឆកំ បវត្តេតុំ អសមត្ថត្តា. ឥទានិ តេយេវ យថាវុត្តេ សមាបជ្ជនាទិវសីភាវេ ព្យតិរេកវសេន វិភាវេតុំ ‘‘ឯកច្ចោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ លាភីយេវ ហោតីតិ ឥទំ បដិលទ្ធមត្តស្ស ឈានស្ស វសេន វុត្តំ. តថាតិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ. បារិពន្ធិកេតិ វសីភាវស្ស បច្ចនីកធម្មេ. ឈានាធិគមស្ស បន បច្ចនីកធម្មា បគេវ វិក្ខម្ភិតា, អញ្ញថា ឈានាធិគមោ ឯវ ន សិយា. កិច្ឆេន វិក្ខម្ភេតីតិ កិច្ឆេន វិសោធេតិ. កាមាទីនវបច្ចវេក្ខណាទីហិ កាមច្ឆន្ទាទីនំ វិយ អញ្ញេសម្បិ សមាធិបារិពន្ធិកានំ ទូរសមុស្សារណំ ឥធ វិក្ខម្ភនំ វិសោធនញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. នាឡិកាយន្តន្តិ កាលមាននាឡិកាយន្តំ អាហ.

វិសេសេន រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ សព្ពសោ វសីភាវាបាទិតំ អភិញ្ញាបាទកន្តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អភិញ្ញាបាទកេ ឈានេ វុត្តេ’’តិ. អរូបជ្ឈានម្បិ បន អធិដ្ឋានតាយ បាទកមេវ ចុទ្ទសធា ចិត្តបរិទមនេន វិនា តទភាវតោ. ‘‘ឯវមភិញ្ញាបាទកេ រូបាវចរជ្ឈានេ វុត្តេ រូបាវចរតាយ កិញ្ចាបិ អភិញ្ញានំ លោកិយវារោ អាគតោ’’តិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ. នន្តិ អភិញ្ញាវារំ. ចត្តារិ…បេ… អរិយមគ្គា សីលានំ អានិសំសោ សម្បន្នសីលស្សេវ លាភតោ. បរិយាទិយិត្វាតិ គហេត្វា.

អង្គសន្តតាយាតិ នីវរណាទីនំ បច្ចនីកធម្មានំ សុទូរតរភាវេន ឈានង្គានំ វូបសន្តតាយ, និព្ពុតសព្ពទរថបរិឡាហតាយាតិ អត្ថោ, យតោ តេសំ ឈានានំ បណីតតរាទិភាវោ. អារម្មណសន្តតាយាតិ រូបបដិឃាទិវិគមនេន សណ្ហសុខុមាទិភាវប្បត្តសន្តភាវេន. យទគ្គេន ហិ នេសំ ភាវនាភិសមយសព្ភាវិតសណ្ហសុខុមាការានិ អារម្មណានិ សន្តានិ, តទគ្គេន ឈានង្គានំ សន្តតា វេទិតព្ពា. អារម្មណសន្តតាយ សន្តតា លោកុត្តរធម្មារម្មណាហិ បច្ចវេក្ខណាហិ ទីបេតព្ពា. វិមុត្តា វិសេសេន មុត្តា. យេ ហិ ឈានធម្មា តថាបវត្តបុព្ពភាគភាវនាហិ តព្ពិសេសតាយ សាតិសយំ បដិបក្ខធម្មេហិ វិមុត្តិវសេន បវត្តន្តិ, តតោ ឯវ តថាវិមុត្តតាយ បិតុ អង្កេ វិស្សដ្ឋអង្គបច្ចង្គោ វិយ កុមារោ និរាសង្កភាវេន អារម្មណេ អធិមុត្តា ច បវត្តន្តិ, តេ វិមោក្ខាតិ វុច្ចន្តិ. តេនាហ ‘‘វិមោក្ខាតិ បច្ចនីកធម្មេហិ វិមុត្តត្តា អារម្មណេ ច អធិមុត្តត្តា’’តិ. យទិបិ អារម្មណសមតិក្កមវសេន បត្តព្ពានិ អារុប្បានិ, ន អង្គាតិក្កមវសេន, តថាបិ យស្មា អារម្មណេ អវិរត្តស្ស ឈានសមតិក្កមោ ន ហោតិ, សមតិក្កន្តេសុ ច ឈានេសុ អារម្មណំ សមតិក្កន្តមេវ ហោតិ, តស្មា អារម្មណសមតិក្កមំ អវត្វា ‘‘រូបាវចរជ្ឈានេ អតិក្កមិត្វា’’តិ ឥច្ចេវ វុត្តំ. អតិក្កម្ម រូបេតិ បាឡិយំ ‘‘សម្បាទេតព្ពា, បស្សិតព្ពា’’តិ វា កិញ្ចិ បទំ ឥច្ឆិតព្ពំ, អសុតបរិកប្បនេន បន បយោជនំ នត្ថីតិ ‘‘សន្តាតិ បទសម្ពន្ធោ’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា តេន វិរាគភាវេន តេសំ សន្តតាតិ អយម្បិ អត្ថោ វិភាវិតោ ហោតិ. រូបជ្ឈានាទីនំ វិយ នត្ថិ ឯតេសំ អារម្មណភូតំ វា ផលភូតំ វា រូបន្តិ អរូបា. អរូបា ឯវ អារុប្បា. តេនាហ ‘‘អារម្មណតោ ច វិបាកតោ ច រូបវិរហិតា’’តិ. នាមកាយេនាតិ សហជាតនាមសមូហេន.

៦៧. សំយោជេន្តីតិ ពន្ធន្តិ. កេហីតិ អាហ ‘‘ខន្ធគតី’’តិអាទិ. អសមុច្ឆិន្នរាគាទិកស្ស ហិ ខន្ធាទីនំ អាយតិំ ខន្ធាទីហិ សម្ពន្ធោ, សមុច្ឆិន្នរាគាទិកស្ស បន តំ នត្ថិ កតានម្បិ កម្មានំ អសមត្ថភាវាបត្តិតោតិ. រាគាទីនំ អន្វយតោ ច សំយោជនដ្ឋោ សិទ្ធោតិ អាហ ‘‘ខន្ធគតិ…បេ… វុច្ចន្តី’’តិ. បរិក្ខយេនាតិ សមុច្ឆេទេន សព្ពសោ អាយតិំ អនុប្បជ្ជនេន. បដិបក្ខធម្មានំ អនវសេសតោ សវនតោ បីឡនតោ សោតោ, អរិយមគ្គោតិ អាហ ‘‘សោតោតិ ច មគ្គស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. តំ សោតំ អាទិតោ បន្នោ អធិគច្ឆីតិ សោតាបន្នោ, អដ្ឋមកោ. តេនាហ ‘‘តំសមង្គីបុគ្គលស្សា’’តិ, បឋមមគ្គក្ខណេ បុគ្គលស្សាតិ អធិប្បាយោ. ឥធ បន បន្ន-សទ្ទោ ‘‘ផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.៥៩) វិយ វត្តមានកាលិកោតិ អាហ ‘‘មគ្គេន ផលស្ស នាមំ ទិន្ន’’ន្តិ. អភីតកាលិកត្តេ បន សរសតោវ នាមលាភោ សិយា. វិរូបំ សទុក្ខំ សឧបាយាសំ និបាតេតីតិ វិនិបាតោ, អបាយទុក្ខេ ខិបនកោ. ធម្មោតិ សភាវោ. តេនាហ ‘‘អត្តាន’’ន្តិអាទិ. កស្មាតិ អវិនិបាតធម្មតាយ ការណំ បុច្ឆតិ. អបាយំ គមេន្តីតិ អបាយគមនីយា. សម្ពុជ្ឈតីតិ សម្ពោធិ, អរិយមគ្គោ. សោ បន បឋមមគ្គស្ស អធិគតត្តា អវសិដ្ឋោ ឯវ អធិគន្ធព្ពភាវេន ឥច្ឆិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឧបរិមគ្គត្តយ’’ន្តិ.

វណ្ណភណនត្ថំ វុត្តានិ,ន បហាតព្ពានីតិ អធិប្បាយោ. ឱឡារិកានំ រាគាទីនំ សមុច្ឆិន្ទនវសេន បវត្តមានោ ទុតិយមគ្គោ អវសិដ្ឋានំ តេសំ តនុភាវាបត្តិយា ឧប្បន្នោ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘រាគទោសមោហានំ តនុត្តា’’តិ. អធិច្ចុប្បត្តិយាតិ កទាចិ ករហចិ ឧប្បជ្ជនេន. បរិយុដ្ឋានមន្ទតាយាតិ សមុទាចារមុទុតាយ. អភិណ្ហំ ន ឧប្បជ្ជន្តិ តជ្ជស្ស អយោនិសោមនសិការស្ស អនិពទ្ធភាវតោ. មន្ទមន្ទា ឧប្បជ្ជន្តិ វិបល្លាសានំ តប្បច្ចយានញ្ច មោហមានាទីនំ មុទុតរភាវតោ. ពហលាវ ឧប្បជ្ជន្តិ វត្ថុបដិសេវនតោតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ.

សកិំ អាគមនធម្មោតិ បដិសន្ធិវសេន សកិំយេវ អាគមនសភាវោ. ឯកវារំយេវ…បេ… អាគន្ត្វាតិ ឥមិនា បញ្ចសុ សកទាគាមីសុ ចត្តារោ វជ្ជេត្វា ឯកោយេវ គហិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោបិ ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យ្វាយំ បញ្ចមកោ សកទាគាមី ‘‘ឥធ មគ្គំ ភាវេត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តោ, តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា បុន ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយតី’’តិ វុត្តោ, តស្ស ឯកពីជិនា សទ្ធិំ កិំ នានាករណន្តិ? ឯកពីជិស្ស ឯកា បដិសន្ធិ, សកទាគាមិស្ស ទ្វេ បដិសន្ធិយោតិ ឥទំ តេសំ នានាករណំ. យស្ស ហិ សោតាបន្នស្ស ឯកំយេវ ខន្ធពីជំ, ន ឯកំ អត្តភាវគ្គហណំ, សោ ឯកពីជីតិ.

ហេដ្ឋាតិ ‘‘អមហគ្គតភូមិយ’’ន្តិ ហេដ្ឋា សម្ពន្ធនេន. ហេដ្ឋាភាគស្ស ហិតាតិ ហេដ្ឋាភាគិយា, តេសំ. តានីតិ ឱរព្ភាគិយសំយោជនានិ. កាមាវចរេ និព្ពត្តតិយេវ អជ្ឈត្តំ សំយោជនត្តា. តថា ហេស ទូរតោបិ អាវត្តិធម្មោ ឯវាតិ ទស្សេតុំ គិលពឡិសមច្ឆាទយោ ឧបមាភាវេន វុត្តា. ឱបបាតិកោតិ ឥមិនា គព្ភវាសទុក្ខាភាវមាហ. តត្ថ បរិនិព្ពាយីតិ ឥមិនា សេសទុក្ខាភាវំ. តត្ថ បរិនិព្ពានតា ចស្ស កាមលោកេ ខន្ធពីជស្ស អបុនារោហវសេនេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អនាវត្តិធម្មោ’’តិ វុត្តំ.

៦៨. កេវលាតិ លោកិយាភិញ្ញាហិ អសម្មិស្សា. លោកិយបញ្ចាភិញ្ញាយោបិ សីលានំ អានិសំសោ តទវិនាភាវតោ. តាបិ ទស្សេតុំ អាកង្ខេយ្យ ចេ…បេ… ឯវមាទិមាហាតិ យោជនា. អាសវានំ អនវសេសប្បហានតោ អរហត្តមគ្គោយេវ វិសេសតោ ‘‘អាសវក្ខយោ’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ វុត្តំ ‘‘អាសវក្ខយេ កថិតេ’’តិ, អញ្ញថា សព្ពាបិ ឆឡភិញ្ញា អាសវក្ខយោ ឯវាតិ. ឥមេសំ គុណានន្តិ លោកិយាភិញ្ញានំ. យថា បុរិសស្ស មុណ្ឌិតំ សីសំ សិខាវិរហិតត្តា ន សោភតិ, ឯវំ ទេសនាយ សីសភូតាបិ អគ្គមគ្គកថា លោកិយាភិញ្ញារហិតា ន សោភតីតិ អាហ ‘‘អយំ កថា មុណ្ឌាភិញ្ញាកថា នាម ភវេយ្យា’’តិ. ឥទ្ធិវិកុព្ពនាតិ ឥទ្ធិ ច វិកុព្ពនា ច. វិកុព្ពនគ្គហណេន ចេត្ថ វិកុព្ពនិទ្ធិមាហ, ឥទ្ធិគ្គហណេន តទញ្ញំ សព្ពញ្ច អភិញ្ញាកិច្ចំ. យុត្តដ្ឋានេយេវាតិ លោកិយាភិញ្ញានំ និព្ពត្តនស្ស វិយ ទេសនាយ យុត្តដ្ឋានេយេវ. ឯតេន ន កេវលំ ទេសនក្កមេនេវាយំ ទេសនា, អថ ខោ បដិបត្តិក្កមេនបីតិ ទស្សេតិ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៩) វុត្តា, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

៦៩. អាសវានំ ខយាតិ ហេដ្ឋិមមគ្គេន ខេបិតាវសិដ្ឋានំ អាសវានំ អរហត្តមគ្គេន សមុច្ឆិន្ទនតោ. យស្មា អរហត្តមគ្គោ ន កេវលំ អាសវេយេវ ខេបេតិ, អថ ខោ អវសិដ្ឋេ សព្ពកិលេសេបិ, តស្មា អាហ ‘‘សព្ពកិលេសានំ ខយា’’តិ. លក្ខណមត្តញ្ហេត្ថ អាសវគ្គហណំ, អាសវានំ អារម្មណភាវស្សបិ អនុបគមនតោ អនាសវំ. យស្មា បន តត្ថ អាសវានំ លេសោបិ នត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អាសវវិរហិត’’ន្តិ. សមាធិ វុត្តោ ចេតោសីសេន យថា ‘‘ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ២.១.៩) អធិប្បាយោ. រាគតោ វិមុត្តត្តា អវិជ្ជាយ វិមុត្តត្តាតិ ឥទំ ឧជុវិបច្ចនីកបដិប្បស្សទ្ធិទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ, ន តទញ្ញេសំ បាបធម្មានំ អប្បដិប្បស្សទ្ធត្តា. ឥទានិ តមេវ សមាធិបញ្ញានំ រាគាវិជ្ជាបដិបក្ខតំ អាគមេន ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តំ ចេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សមថផលន្តិ សមថស្ស ផលំ លោកិយសមថភាវនាយ ហិ វិបស្សនាគតាយ អាហិតផលស្ស លោកុត្តរសមថស្ស សរិក្ខកផលោ ចេតោវិមុត្តិ. វិបស្សនាផលន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អត្តនោយេវាតិ សុតមយញាណាទិនា វិយ បរបច្ចយតំ នយគ្គាហញ្ច មុញ្ចិត្វា បរតោឃោសានុគតភាវនាធិគមភូតតាយ អត្តនោយេវ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា សយម្ភុញាណភូតាយាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អបរប្បច្ចយេន ញត្វា’’តិ.

សព្ពម្បិ តន្តិ សព្ពម្បិ សត្តរសវិធំ តំ យថាវុត្តំ សីលានិសំសំ. យថា អានិសំសវន្តេ សម្មទេវ សម្បាទិតេ តទានិសំសា ទស្សិតា ឯវ ហោន្តិ តទាយត្តភាវតោ, ឯវំ អានិសំសបធានយោគ្យភាវេន ទស្សិតេ តទានិសំសា ទស្សិតា ឯវ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សម្បិណ្ឌេត្វា ទស្សេន្តោ’’តិ. វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស បុនវចនំ និគមនន្តិ វុត្តំ ‘‘និគមនំ អាហា’’តិ. បុព្ពេតិ ទេសនារម្ភេ. ឯវំ វុត្តន្តិ ‘‘សម្បន្នសីលា’’តិ ឯវមាទិនា អាការេន វុត្តំ. ឥទំ សព្ពម្បីតិ ឥទំ ‘‘សម្បន្នសីលា’’តិអាទិកំ សព្ពម្បិ វចនំ. ឯតំ បដិច្ចាតិ ឯតំ សម្បន្នសីលស្ស ភិក្ខុនោ យថាវុត្តសត្តរសវិធានិសំសភាគិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥទមេវ ហិ ‘‘ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ វចនំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពម្បិ តំ សីលានិសំសំ សម្បិណ្ឌេត្វា ទស្សេន្តោ’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថអាទិតោ ឆហិ អានិសំសេហិ បរិត្តភូមិកា សម្បត្តិ គហិតា, តទន្តរំ បញ្ចហិ លោកិយាភិញ្ញាហិ ច មហគ្គតភូមិកា, ឥតរេហិ លោកុត្តរភូមិកាតិ ឯវំ ចតុភូមិកសម្បទានិសំសសីលំ នាមេតំ មហន្តំ មហានុភាវំ, តស្មា តំសម្បាទនេ សក្កច្ចការិតា អប្បមត្តេន ភវិតព្ពំ.

អាកង្ខេយ្យសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.