៧. វត្ថសុត្តវណ្ណនា

៧០. ឆាទេតព្ពំ ឋានំ វសតិ បដិច្ឆាទេតីតិ វត្ថំ. យំ សមានំ វិយ ន សព្ពសោ មិនោតិ, មានស្ស បន សមីបេ, តំ ឧបមានំ. ឧបមីយតិ ឯតាយាតិ ឧបមា, ឧបមាយ ពោធកវចនំ ឧបមាវចនំ. កត្ថចិ សុត្តេ. អត្ថន្តិ ឧបមិយត្ថំ. បឋមំ ឧបមំ វត្វា តទនន្តរំ អត្ថំ វត្វា បុន ឧបមំ វទន្តោ ‘‘ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេតី’’តិ វុត្តោ. អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឥទានិ តេ ចត្តារោបិ បការេ សុត្តេ អាគតនយេនេវ ទស្សេន្តោ ‘‘សេយ្យថាបិស្សុ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ទ្វេ អគារាតិ ទ្វេ បដិវិស្សកឃរា. សទ្វារាតិ សម្មុខទ្វារា.

ស្វាយន្តិ សោ អយំ ឯវំ ឧបមាទស្សនវសេនបិ នានានយេនបិ ធម្មទេសកោ ភគវា. ឯកច្ចានំ វេនេយ្យានំ អត្ថស្ស សុខាវពោធោ បឋមំ ឧបមាទស្សនេ ហេតុ, ឯវំ បឋមំ អត្ថទស្សនេ, ឧបមាយ អត្ថបរិវារណេ, អត្ថេន ឧបមាបរិវារណេ ចា’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘ឯស នយោ សព្ពត្ថា’’តិ ឥមិនា. ធម្មធាតុយាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស. តញ្ហិ ធម្មធាតុបរិយាបន្នត្តា យថាវុត្តធម្មេ ច សព្ពេបិ ញេយ្យធម្មេ ច បទហតិ យថាសភាវតោ ពុជ្ឈតិ ពោធេតិ ចាតិ ធាតុ, ធីយន្តិ វា ធម្មា ឯតាយ សព្ពាការតោ ញាយន្តិ ញាបិយន្តិ ចាតិ ធម្មធាតុ. តស្សា បន សុដ្ឋុ សច្ចសម្បដិវេធវសេន លទ្ធត្តា សុប្បដិវិទ្ធត្តាតិ, យទគ្គេន វា ញេយ្យំ តាយ សុប្បដិវិទ្ធំ, តទគ្គេន សាបិស្ស សុប្បដិវិទ្ធា ឯវាតិ អាហ ‘‘សុប្បដិវិទ្ធត្តា’’តិ.

បកតិបរិយោទាតស្ស ចិត្តស្ស អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋភាវទស្សនត្ថំ សំកិលិដ្ឋវត្ថទស្សនន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បកតិបរិសុទ្ធំ វត្ថ’’ន្តិ. រជាទិនាតិ ឯត្ថរជោ នាម រេណុ. អាទិ-សទ្ទេន អណុតជ្ជារិធូមាទិកំ វត្ថស្ស អបរិសុទ្ធិការណំ សង្គណ្ហាតិ. សព្ពសោ កិលិស្សតិ វិនស្សតិ វិសុទ្ធិ ឯតេនាតិ សំកិលេសោ, តេន សំកិលេសេន បំសុរជាទិនា សំកិលិដ្ឋំ វណ្ណវិនាសនេន វិទូសិតំ. មលំ មសិ. ជល្លិកា វុច្ចតិ លោណបដលាទិ ឆវិយា ឧបរិ ឋិតំ សរីរមលំ. អាទិសទ្ទេន សរីរជល្លមេវ អស្សុខេឡសិង្ឃាណិកាទិកំ តទញ្ញមលំ សង្គណ្ហាតិ. គហិតត្តាតិ បរិយោនន្ធនវសេន គហិតត្តា. រជន្តិ សត្តា តេនាតិ រង្គំ, រង្គមេវ រង្គជាតំ យថា កោបមេវ កោបជាតំ. ឧបនាមេយ្យាតិ បក្ខិបេយ្យ. នីលកត្ថាយាតិ នីលវណ្ណត្ថាយ. បលាសនីលាទិកេតិ អាទិ-សទ្ទេន កាឡសាមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ហលិទ្ទិកកុធសេលាទិកេ បីតករង្គេ. លាខាបត្តង្គរសាទិកេ លោហិតករង្គេ. មហារជនលោទ្ទកន្ទុលាទិកេ មន្ទរត្តរង្គេ. ទុដ្ឋុ រជិតវណ្ណំ អបភស្សរំ. តេនាហ ‘‘អបរិសុទ្ធវណ្ណមេវស្សា’’តិ. ឦទិសន្តិ ទុរត្តវណ្ណំ. តស្មិំ វត្ថេ រង្គជាតំ សយំ សុបរិសុទ្ធំ សមានំ កិស្ស ហេតុ កេន រត្តវណ្ណំ អបរិសុទ្ធំ ហោតីតិ រង្គជាតស្ស និទ្ទោសតំ វទតិ. តេនាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ.

សំកិលេសបក្ខំ ទស្សេន្តេន អសំកិលិដ្ឋមេវ វត្ថំ ឧទាហរិតព្ពន្តិ បាកដោយមត្ថោ, សំកិលិដ្ឋវត្ថនិទស្សនេន បន ‘‘សិយា នុ ខោ អញ្ញោបិ កោចិ វិសេសោ’’តិ អធិប្បាយេន បុច្ឆតិ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិនា. ឥតរោ អត្ថវិសេសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វាយាមមហប្ផលទស្សនត្ថ’’ន្តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច សំកិលិដ្ឋចិត្តវិសោធនវិធានេ សំកិលិដ្ឋវត្ថំ និទស្សតព្ពន្តិ បដិញ្ញា, វាយាមមហប្ផលទស្សនត្ថន្តិ ហេតុអត្ថោ. យថា ហីតិអាទិ អន្វយត្ថោ. ន តត្ថ ជាតិកាឡកេ វិយាតិអាទិ ព្យតិរេកត្ថោ. សទិសូទាហរណំ បន មលគ្គហិតកំសបាតិអាទិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ ចិត្តម្បីតិអាទិ ឱបម្មត្ថស្ស ឧបមេយ្យឧបនយនំ. តត្ថ បកតិយាតិ អកិត្តិមេន សភាវេន. តន្តិ ចិត្តំ. សាមញ្ញគ្គហណញ្ចេតំ ចិត្តភាវាវិសេសតោ. តេនាហ ‘‘សកលេបី’’តិ. បណ្ឌរមេវ ន សំកិលិដ្ឋំ សំកិលេសេហិ អសមន្នាគតភាវតោ. ននុ កិរិយាមយចិត្តេហិ វិបាកសន្តានេ វិសេសាធានំ លព្ភតិ, អញ្ញថា កតវិនាសា កតព្ភាគមា អាបជ្ជេយ្យុំ? កិញ្ចាបិ លព្ភតិ, តស្ស សំកិលេសោ វដ្ដុបនិស្សយោ, អសុទ្ធិ វា ន ហោតិ, អសំកិលេសោ វិវដ្ដុបនិស្សយោ, វិសុទ្ធិ វា ន ហោតិ ឯវ. ឧបក្កិលិដ្ឋន្តិ បនេតំ ឧបក្កិលេសនារហស្ស ចិត្តស្ស វសេន វុត្តំ, ន វិបាកបពន្ធស្ស. តេនាហ ‘‘បភស្សរមិទំ ភិក្ខវេ ចិត្ត’’ន្តិ, ‘‘បណ្ឌរមេវា’’តិ ច. តញ្ច ខោតិ បន សកសន្តតិបរិយាបន្នតាយ នេសំ កេវលំ ឯកត្តនយវសេន វុត្តំ, ន វិបាកធម្មានំ កិលេសាសមង្គិភាវតោ. អថ វា ឧបក្កិលិដ្ឋន្តិ ឥមិនា ឧបក្កិលេសហេតុ តត្ថ វិជ្ជមានំ វិសេសាធានមាហ, ន ‘‘សំកិលិដ្ឋា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៧៧.ទុកមាតិកា) វិយ តំសមង្គិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វិសោធិយមានន្តិ វិបស្សនាបញ្ញាយ អនុក្កមេន សព្ពុបក្កិលេសេហិ វិមោចិយមានំ. សក្កា អគ្គមគ្គក្ខណេ បភស្សរតរំ កាតុំ, យតោ ន បុន ឧបក្កិលិស្សតិ. ឯវន្តិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស និគមនំ.

ទុដ្ឋគតិបរិបូរណវសេន បដិបជ្ជនំ បដិបត្តិ. សា ឯវ កិលេសទរថបរិឡាហាទិវសេន ឧបាយាសទុក្ខា, កុច្ឆិតា វា គតិ បវត្តិ, ទុគ្គតិហេតូតិ វា ទុគ្គតិ, ទុគ្គតិយា បន បដិបត្តិយា គន្ធព្ពតោ, តស្សា វា និប្ផន្នភាវតោ កុច្ឆិតោ, ទុក្ខា ច គតីតិ ទុគ្គតិ. សំកិលិដ្ឋចិត្តោតិ ឥទំ តស្សា បដិបត្តិយា ទុគ្គតិភាវទស្សនត្ថំ, ន វិសេសនត្ថំ. ន ហិ អសំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស បាណឃាតាទិវសេន បវត្តិ. សំកិលិដ្ឋចិត្តោតិ លាភាសាយ សព្ពសោ កិលិដ្ឋចិត្តោ. ទូតេយ្យបហិណគមនន្តិ ទូតេយ្យំ វុច្ចតិ ទុតកម្មំ, គិហីនំ បណ្ណំ វា សាសនំ វា គហេត្វា តត្ថ តត្ថ គមនំ, បហិណគមនំ ឃរាឃរំ បេសិតស្ស ខុទ្ទកគមនំ, ទូតេយ្យគមនំ បហិណគមនញ្ច គច្ឆតិ. វេជ្ជកម្មន្តិ អននុញ្ញាតេ ឋានេ លាភាសាយ គហដ្ឋានំ ភេសជ្ជំ ករោតិ. សង្ឃភេទកថា បរតោ អាគមិស្សតិ. វេឡុទានាទីហីតិ វេឡុទានបត្តទានបុប្ផទានាទីហិ មិច្ឆាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ. សកលម្បីតិ ‘‘អត្ថិ អនាចារោ, អត្ថិ អគោចរោ’’តិអាទិនា វិភង្គេ (វិភ. ៥១៣, ៥១៤) អាគតំ សព្ពម្បិ អនាចារំ អគោចរញ្ច ចរណវសេន បរិបូរេតិ.

‘‘និរយម្បិ …បេ… បេត្តិវិសយម្បិ គច្ឆតី’’តិ វត្វា តត្ថ បេត្តិវិសយគមនំ ទស្សេន្តោ ‘‘សមណយក្ខោ នាម ហោតី’’តិអាទិមាហ.

សុក្កបក្ខេ បរិសុទ្ធន្តិ សព្ពសោ វិសុទ្ធំ អសំកិលិដ្ឋំ. បរិសុទ្ធត្តា ឯវ បរិយោទាតំ, បភស្សរន្តិ អត្ថោ. សុរត្តវណ្ណមេវស្សាតិ សុដ្ឋុ រត្តវណ្ណមេវ អស្ស. បរិសុទ្ធវណ្ណមេវស្សាតិ នីលវណ្ណោបិស្ស បរិសុទ្ធោ ច ភវេយ្យាតិ ឯវមាទិំ សន្ធាយាហ ‘‘កណ្ហបក្ខេ វុត្តបច្ចនីកេនេវ វេទិតព្ពា’’តិ. រង្គជាតន្តិអាទិ បន តត្ថ វុត្តវសេនេវ វេទិតព្ពំ. បដិបត្តិសុគតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ បដិបត្តិទុគ្គតិអាទីសុ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពំ. បរិសុទ្ធចិត្តោតិ សុទ្ធាសយោ. ទស កុសលកម្មបថេ បរិបូរេតីតិ ឥទំ កណ្ហបក្ខេ ‘‘ទស អកុសលកម្មបថេ បរិបូរេតី’’តិ វុត្តស្ស បដិបក្ខទស្សនវសេន វុត្តំ. យថា ហិ តត្ថ អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទិដ្ឋិគ្គហណេន កម្មបថសំសន្ទននយេន កម្មបថំ អប្បត្តាយ ច អគារិយស្ស តថារូបាយ មិច្ឆាបដិបត្តិយា សង្គហោ ឥច្ឆិតោ, ឯវំ ឥធាបិ អនភិជ្ឈាអព្យាបាទសម្មាទិដ្ឋិគ្គហណេន អលោភាទោសាមោហវសេន បវត្តា អគារិយស្ស សម្មាបដិបត្តិ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ, ន កម្មបថប្បត្តាវាតិ. មនុស្សមហន្តតន្តិ ជាតិរូបភោគាធិបតេយ្យាទិវសេន មនុស្សេសុ មហន្តភាវំ. ទសហិ ឋានេហិ អញ្ញេសំ ទេវានំ អភិភវោ ទេវមហន្តតា. បដិបត្តិ សុគតិយា ភាជិយមានត្តា ‘‘អនាគាមិមគ្គំ ភាវេតី’’តិ តថា អនាគាមិភាវនំ បាបេត្វា ឋបិតា. គហិតគ្គហណេន សុខានុភវដ្ឋានស្ស អធិប្បេតត្តា តទភាវតោ អសញ្ញិភវំ អនាទិយន្តោ ‘‘ទសសុ វា ព្រហ្មភវនេសូ’’តិអាទិមាហ.

៧១. សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគោ អភិជ្ឈាយនដ្ឋេន អភិជ្ឈា, អភិជ្ឈាយនាតិ អត្ថោ. បរភណ្ឌេ ឆន្ទរាគោ វិសមំ លុព្ភតីតិ វិសមលោភោ. ឯវម្បិ អភិជ្ឈាវិសមលោភានំ វិសេសោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្តនោ សន្តកំ តំសទិសញ្ច យុត្តដ្ឋានំ. យំ យាចិតំ, អប្បកសិរេន វា សក្កា លទ្ធុំ, តំ បត្តដ្ឋានំ. បរទារគរុទារាតិ អយុត្តដ្ឋានំ. យំ អបត្ថនិយំ, យស្ស វា បត្ថនាយ ព្យសនំ អាបជ្ជតិ, តំ អប្បត្តដ្ឋានំ. ថេរោតិ មហាសង្ឃរក្ខិតត្ថេរោ, យេន អដ្ឋកថា បោត្ថកំ អារោបិតា. សោ ហិ អន្តេវាសិកេសុ សាកច្ឆន្តេសុ ឯវមាហ. សោបិ ឥមស្មិំយេវ សុត្តេ វិនិព្ភោគោ ន លព្ភតិ ចិត្តសំកិលេសស្ស អធិប្បេតត្តា. តេនាហ ‘‘យុត្តេ វា’’តិអាទិ. អយោនិសោមនសិការវសេន ឧប្បជ្ជនតោ សម្បត្តិ អាយតិញ្ច ទុក្ខស្សេវ ឧប្បាទនតោ ន កោចិ លោភោ អវិសមោ នាម. អភិជ្ឈាយនដ្ឋេនាតិ យស្ស កស្សចិ អារម្មណស្ស យុត្តស្ស អយុត្តស្ស អប្បត្តស្ស ច អភិជ្ជាយនវសេន អភិបត្ថនាវសេន ច បវត្តា តណ្ហា អភិជ្ឈាតិ លោភតោ និព្ពិសេសន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ឯកត្ថមេតំ ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ. ទូសេតីតិ សភាវសន្តំ អសំកិលេសំ វិនាសេតិ អវិសុទ្ធំ ករោតិ. តេនាហ ‘‘ឱភាសិតុំ ន ទេតី’’តិ. ‘‘ឥមេ សត្តា ឧច្ឆិជ្ជន្តុ វិនស្សន្តូ’’តិ សត្តេសុ ព្យាបជ្ជនាការប្បវត្តិយា ព្យាបាទោ នវវិធអាឃាតវត្ថុសម្ភវោ វុត្តោ. កោធោ បន សង្ខារេសុបិ បវត្តនតោ ទសវិធអាឃាតវត្ថុសម្ភវោ វុត្តោ. ឧភយម្បិ បដិឃមេវ, បវត្តនានត្តតោ ភិន្ទិត្វា វុត្តោ. កុជ្ឈនវសេនេវ ចិត្តបរិយោនន្ធនោ ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ ម’’ន្តិអាទិនា.

សុដ្ឋុ កតំ ករណំ សុកតំ, តស្ស បុព្ពការិតាលក្ខណស្ស គុណស្ស វិនាសនោ ឧទកបុញ្ឆនិយា វិយ សរីរានុគតំ ឧទកំ បុញ្ឆន្តោ មក្ខោ. តថា ហិ សោ បរេសំ គុណានំ មក្ខនដ្ឋេន ‘‘មក្ខោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥទានិ អនគារិយស្ស វាតិអាទិនា សង្ខេបេន វុត្តត្ថំ វិត្ថារេន ទស្សេតុំ ‘‘អនគារិយោបី’’តិអាទិ វុត្តំ. និសិន្នកថាបរិកថាទិវសេន ធម្មស្ស កថា ធម្មកថានយោ, ឯកត្តាទិធម្មនីតិ ឯវ វា. បករណំ សត្ត បករណានិ, តត្ថ កោសល្លំ ធម្មកថានយបករណកោសល្លំ. អាទិ-សទ្ទេន វិនយក្កមេ ចតូសុ មហានិកាយេសុ ច កោសល្លំ សង្គណ្ហាតិ. អចិត្តីកតោតិ ចិត្តីការរហិតោ. យថា ចាយន្តិ ឥមិនា យថាយំ មក្ខោ ចិត្តំ ទូសេតិ, ឯវំ បឡាសោបិ ចិត្តំ ទូសេតិ, តស្មា ឧបក្កិលេសោតិ ទស្សេតិ. អនិយតា គតិ និយាមោក្កមនាភាវតោ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘រត្តញ្ញូ ចិរបព្ពជិតេ បុគ្គលេ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ‘ត្វម្បិ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិតោ, អហម្បិ បព្ពជិតោ, ត្វម្បិ សីលមត្តេ ឋិតោ អហម្បី’តិ’’ ឯវមាទីនំ សង្គហោ. យុគគ្គាហគាហីតិ ‘‘តវ វា មម វា កោ វិសេសោ’’តិ អសមម្បិ សមំ កត្វា សមធុរគ្គាហគណ្ហនកោ. ខីយនា ឧសូយនា. អត្តនោ សម្បត្តិយា និគូហនំ តស្ស បរេហិ សាធារណភាវាសហនេន ហោតីតិ ‘‘បរេហិ សាធារណភាវំ អសហមានំ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ការណេ ហិ គហិតេ ផលម្បិ គហិតមេវ ហោតីតិ. អញ្ញថា អត្តនោ បវេទនកបុគ្គលោ កេរាដិកោ, ‘‘នេកតិកវាណិជោ’’តិបិ វទន្តិ. សប្បមុខា មច្ឆវាលា ឯកា មច្ឆជាតិ អាយតនមច្ឆោ. តេនាហ ‘‘អាយតនមច្ឆោ នាមា’’តិអាទិ. ពទ្ធចរោតិ អន្តេវាសី.

សព្ពសោ អមទ្ទិតសភាវេន វា តភរិតភត្តសទិសស្ស ថទ្ធភាវស្ស អនោនមិតទណ្ឌសទិសតាយ បគ្គហិតសិរអនិវាតវុត្តិការស្ស ច ករណតោ វា តភរិត…បេ… ករណោ. តទុត្តរិករណោតិ យំ យេន កតំ ទុច្ចរិតំ វា សុចរិតំ វា, តទុត្តរិ, តស្ស ទ្វិគុណំ វា ករណោ. អត្តនោ មណ្ឌនាទិអត្ថំ បរេន កតំ អលង្ការាទិំ. បរិយាបុណាតិ វា កថេតិ វា អត្តនោ ពលានុរូបំ. កាមំ និកាយទ្វយគ្គហណាទិវសេន បវត្តោ សេវិតព្ពមានោ ឯវ, តថាបិស្ស សំកិលេសបក្ខត្តា វុត្តំ ‘‘មានំ អនិស្សាយា’’តិ.

ឧណ្ណតិវសេនាតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា ចិត្តស្ស បគ្គហណវសេន. បុព្ពេ កេនចិ អត្តានំ សទិសំ កត្វា បច្ឆា តតោ អធិកតោ ទហនតោ ឧប្បជ្ជនកោ អតិមានោ. មទគ្គហណាការោ ជាតិអាទិំ បដិច្ច មជ្ជនាការោ, សោបិ អត្ថតោ មានោ ឯវ. បមាទោ តថាបវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ.

តស្មា លោភមាទិំ កត្វា ទស្សេតីតិ លោភស្ស អាទិតោ គហណេ ការណំ វិភាវេតុកាមោ បុច្ឆតិ. បឋមុប្បត្តិតោតិ តត្ថ តត្ថ ភវេ សព្ពបឋមំ ឧប្បជ្ជនតោ. សត្តានញ្ហិ យថាធិគតំ ឈានាទិវិសេសំ អារព្ភ បច្ចវេក្ខណា វិយ យថាលទ្ធំ ឧបបតិភវំ អារព្ភ និកន្តិ ឯវ. តេនាហ ‘‘សព្ពសត្តាន’’ន្តិអាទិ. យថាសម្ភវំ ឥតរេតិ ឥតរេ ព្យាបាទាទយោ យថាបច្ចយំ ឧប្បជ្ជន្តិ, លោភស្ស វិយ អាទិតោ អសុកស្ស អនន្តរំ អសុកោតិ វា ន នេសំ និយមោ អត្ថីតិ អត្ថោ. កិំ បន ឯតេ សោឡសេវ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសា, ឧទាហុ អញ្ញេបិ សន្តីតិ អនុយោគំ សន្ធាយ អញ្ញេបិ សន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ច ឯតេ’’តិអាទិមាហ. យទិ ឯវំ កស្មា ឯត្តកា ឯវ ឥធ វុត្តាតិ. នយទស្សនវសេនាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯតេន បន…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ. តេន ថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ច-វិចិកិច្ឆា-អត្តុក្កំសន-បរវព្ភនឆម្ភិតត្តា- ភីរុកតា-អហិរិកានោត្តប្ប-អត្តិច្ឆតា-បាបិច្ឆតា-មហិច្ឆតាទយោ សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពំ.

៧២. សំកិលេសំ ទស្សេត្វាតិ សំកិលិដ្ឋវត្តនិទស្សនេន សង្ខេបេន វុត្តំ សំកិលេសំ វិភាគេន ទស្សេត្វា. វោទានំ ទស្សេន្តោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ ជានិត្វាតិ ‘‘អភិជ្ឈា វិសមលោភោ ឯកន្តេនេវ ចិត្តស្ស ឧប្បក្កិលេសោ’’តិ សភាវតោ សមុទយតោ និរោធតោ និរោធូបាយតោ ច បុព្ពភាគបញ្ញាយ ចេវ ហេដ្ឋិមមគ្គទ្វយបញ្ញាយ ច ជានិត្វា. បជហតីតិ ឯត្ថ អច្ចន្តប្បហានមេវ អធិប្បេតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សមុច្ឆេទប្បហានវសេន អរិយមគ្គេន បជហតី’’តិ អាហ. អរិយមគ្គេនាតិ អនាគាមិមគ្គេន. តេន ហិ បហានំ ឥធ សព្ពវារេសុ អធិប្បេតំ. កិលេសបដិបាដិ ឥធ កិលេសានំ ទេសនាក្កមោ. មគ្គបដិបាដិបន ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ទេសនាក្កមោបិ តាយ ទេសនាយ បដិបជ្ជនក្កមោបិ តាយ បដិបត្តិយា ឧប្បត្តិក្កមោបិ. តត្ថ យេ យេ កិលេសា យេន យេន មគ្គេន បហីយន្តិ, មគ្គបដិបាដិំ អនោលោកេត្វា តេសំ តេសំ កិលេសានំ តេន តេន មគ្គេន បហានទស្សនំ កិលេសបដិបាដិ ន កិលេសានំ ឧប្បត្តិក្កមោ ឥធ ទេសនាក្កមោ ចាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អភិជ្ឈា វិសមលោភោ’’តិអាទិមាហ. យេន យេន បន មគ្គេន យេ យេ កិលេសា បហីយន្តិ មគ្គានុបុព្ពិយា, តេន តេន មគ្គេន តេសំ តេសំ កិលេសានំ បហានទស្សនំ មគ្គបដិបាដិយា បហានទស្សនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេនា’’តិអាទិមាហ.

ឥមស្មិំ បន ឋានេតិ ‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ’’តិអាទិនា អាគតោ ឥមស្មិំ បហានវារេ. ឥមេ កិលេសាតិ ឥមេ យថាវុត្តា កិលេសា. សោតាបត្តិមគ្គវជ្ឈា វា ហោន្តុ សេសមគ្គវជ្ឈា វាហេដ្ឋា ទស្សិតមគ្គបដិបាដិវសេន. តត្ថ បន យេ តតិយមគ្គវជ្ឈា, តេសំ អនាគាមិមគ្គេនេវ បហានេ វត្តព្ពំ នត្ថិ, យេសំ បនេត្ថ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈានំ ឥធ សង្គហេ ការណំ បច្ឆា វត្តុកាមេន អគ្គមគ្គវជ្ឈានំ អនាទិយិត្វា កស្មា តតិយមគ្គវជ្ឈានមេវ គហណំ កតន្តិ អាហ ‘‘អយមេត្ថ បវេណិមគ្គាគតោ សម្ភវោ’’តិ, អយំ ឥមស្ស សុត្តស្ស ឯតស្មិំ ឋានេ អាចរិយបវេណិយា កថាមគ្គោ តតោ អាគតោ អត្ថសម្ភវោ អត្ថតត្វន្តិ អត្ថោ. តត្ថ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈានំ ឥធ សង្គហេ ការណំ បច្ឆា វត្តុកាមោ អគ្គមគ្គវជ្ឈានំ អគ្គហណេ យុត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ ចា’’តិអាទិមាហ. តេនាតិ ចតុត្ថមគ្គេន. សេសានន្តិ ព្យាបាទាទីនំ. យេបីតិ មក្ខាទិកេ សន្ធាយាហ. តំសមុដ្ឋាបកចិត្តានន្តិ តេសំ មក្ខាទីនំ សមុដ្ឋាបកចិត្តុប្បាទានំ. តត្ថ មក្ខ-បឡាស-ឥស្សា-មច្ឆរិយ-សមុដ្ឋាបកំ បដិឃទ្វយចិត្តំ, វិសេសតោ បញ្ចកាមគុណលោភេន សឋោ មាយាវី ច ហោតិ, បញ្ចកាមគុណិករាគោ ច អនាគាមិមគ្គេនេវ និរវសេសតោ បហីយតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តំសមុដ្ឋាបកចិត្តានំ អប្បហីនត្តា’’តិ. តេបិ សុប្បហីនា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ បឋមមគ្គេនេវ បហានំ បុព្ពាបរេន ន សន្ធិយតិ ‘‘យថោធិ ខោ’’តិ ឯត្ថ ឱធិវចនស្ស មគ្គត្តយវាចកត្តា. រតនត្តយេ អវេច្ចប្បសាទោ នាម អរិយកន្តសីលំ វិយ សោតាបន្នស្ស អង្គានិ, តេ ច បហានតោ បច្ឆា និទ្ទិដ្ឋា, តស្មា ឥធ វុត្តប្បហានំ វិក្ខម្ភនបហានមេវាតិ កេចិ វទន្តិ. តេសំ ឥច្ឆាមត្តមេវ យថាវុត្តបហានស្សេវ វសេន អវេច្ចប្បសាទានំ ឱធិសោ បហានស្ស វិភាវិតត្តា, ស្វាយមត្ថោ ហេដ្ឋា យុត្តិតោបិ បកាសិតោយេវ.

៧៤. ឯកមេកេន បទេន យោជេតព្ពំ, យតោ ឯកមេកស្សបិ ឧបក្កិលេសស្ស សភាវាទិតោ ទស្សនំ និយ្យានមុខំ ហោតិ, តថា ចេវ ហេដ្ឋា សំវណ្ណិតំ. អនាគាមិមគ្គវសេន បហានំ វត្វា បសាទស្ស ឧទ្ធដត្តា វុត្តំ ‘‘អនាគាមិមគ្គេន លោកុត្តរប្បសាទោ អាគតោ’’តិ. យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘លោកិយោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តន្តិ? ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនយប្បវត្តស្ស លោកិយត្តា. និព្ពានារម្មណោ ឯវ ហិ លោកុត្តរោ បសាទោ. ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិវចនេន លោកិយំ, អវេច្ចប្បសាទវចនេន លោកុត្តរន្តិ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ បសាទំ ទស្សេន្តោ. អវេច្ច រតនត្តយគុណេ យាថាវតោ ញត្វា បសាទោ អវេច្ចប្បសាទោ. សោ បន យស្មា មគ្គេនាគតត្តា កេនចិ អកម្បនិយោ អប្បធំសិយោ ច ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អចលេន អច្ចុតេនា’’តិ. តត្ថ លោកុត្តរោ សព្ពសោ ពុទ្ធគុណាទីសុ សម្មោហំ វិទ្ធំសេន្តោ តត្ថ កិច្ចតោ បវត្តតិ, ឥតរោ អារម្មណវសេន តេ អារព្ភ. តំ វិធិន្តិ តំ តស្ស ឧប្បន្នប្បការំ. អនុស្សតិដ្ឋានានីតិ អនុស្សតិកម្មដ្ឋានានិ.

៧៥. សោមនស្សាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ញាណាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. ចោរានំ អភិណ្ហំ សញ្ចរណដ្ឋានតាយ បច្ចន្តគ្គហណំ. បច្ចវេក្ខតោតិ ‘‘អសុកស្មិញ្ច ឋានេ ឥមេ ចិមេ ចោរា ឯវញ្ច ឯវញ្ច វិនាសិតា’’តិ បច្ចវេក្ខតោ រញ្ញោ វិយ.

យោ យោ ឱធិ យថោធិ. យថា-សទ្ទោ ព្យាបនិច្ឆាយំ, ខោ សទ្ទោ អវធារណេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សកសកឱធិវសេន ចត្តមេវ ហោតី’’តិអាទិមាហ. តេន ‘‘វន្ត’’ន្តិអាទីសុបិ អវធារេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. សកសកឱធិវសេនាតិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ទ្វេ ឱធី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យំមគ្គវជ្ឈាតិ យេន មគ្គេន អនវសេសតោ បហាតព្ពា. អនវសេសប្បហានវសេន ហិ តំតំមគ្គវជ្ឈានំ កិលេសានំ តទញ្ញមគ្គវជ្ឈេហិ អសម្មិស្សតា, អញ្ញថា យេ សកសកឱធិវសេន ឧបរិមគ្គវជ្ឈា, តេ ហេដ្ឋិមមគ្គេហិ បហីនាបាយគមនីយាទិសភាវា ឯវ តេហិ បហីយន្តីតិ បហានវសេន សម្មិស្សា សិយុំ. តេន តេយេវ បហីនា ហោន្តីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តតុត្តរិបីតិ តតោ បហាននិមិត្តសោមនស្សុប្បត្តិតោ ឧទ្ធម្បិ. បដិបក្ខេសុ ឱធិសោ បវត្តិកិច្ចត្តា ឱធីតិ ហេដ្ឋា តយោ មគ្គា វុច្ចន្តិ. តេ ហីតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស វិវរណំ. ឥមស្ស ភិក្ខុនោតិ អនាគាមិំ សន្ធាយាហ. តេន វុត្តំ ‘‘ហេដ្ឋាមគ្គត្តយេន ចត្ត’’ន្តិ.

កេចិ ចត្តម្បិ គណ្ហន្តិ, នយិទមេវន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘វន្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ន ហិ យំ យេន វន្តំ, សោ បុន តំ អាទិយតិ. តេនាហ ‘‘អនាទិយនភាវទស្សនវសេនា’’តិ. វន្តម្បិ កិញ្ចិ សសន្តតិលគ្គំ សិយា, នយិទមេវន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘មុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សន្តតិតោ វិនិមោចនវសេនា’’តិ. មុត្តម្បិ កិញ្ចិ មុត្តពន្ធនា វិយ ផលំ កុហិញ្ចិ តិដ្ឋតិ, ន ឯវមិទន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បហីន’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ក្វចិ អនវដ្ឋានទស្សនវសេនា’’តិ. យថា កិញ្ចិ ទុន្និស្សដ្ឋំ បុន អាទាយ សម្មទេវ និស្សដ្ឋំ បដិនិស្សដ្ឋន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ វិបស្សនាយ និស្សដ្ឋំ អាទិន្នសទិសំ មគ្គេន បហីនំ បដិនិស្សដ្ឋំ នាម ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បដិនិស្សដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘អាទិន្នបុព្ពស្ស បដិនិស្សគ្គទស្សនវសេនា’’តិ. ន កាបុរិសេន វិយ បរម្មុខេន និស្សដ្ឋំ, អថ ខោ អភិមុខេនេវ និស្សដ្ឋន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បដិនិស្សដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘បដិមុខំ វា’’តិអាទិ. ឧបគន្តព្ពតោតិ អត្តនោ ហិតសុខំ បច្ចាសីសន្តេន ឯកន្តេន អធិគន្តព្ពតោ. ធារណតោតិ តំសមង្គីនំ អបាយបាតតោ សន្ធារណេន. គន្ថោ‘‘វេទោ’’តិ វុច្ចតិ ‘‘វិទន្តិ ឯតេនា’’តិ, វេទេហិ ញាណេហិ គតោ បដិបន្នោតិ វេទគូ. អភិជញ្ញាតិ ជានេយ្យ. វេទជាតាតិ ឧប្បន្នសោមនស្សា. ញាណំ ‘‘វេទោ’’តិ វុច្ចតិ ‘‘វេទិតព្ពំ វេទេតី’’តិ. សោមនស្សំ ‘‘វេទោ’’តិ វុច្ចតិ អារម្មណរសំ វិន្ទតិ អនុភវតីតិ.

ឧប្បន្នន្តិ អវេច្ចប្បសាទំ និស្សាយ ឧប្បន្នំ. វុត្តប្បការមេវ វេទន្តិ ‘‘សោមនស្សំ សោមនស្សមយញាណញ្ចា’’តិ ឯវំ វុត្តប្បការមេវ. អត្ថវេទន្តិ អត្ថេ ហេតុផលេ វេទំ. ធម្មវេទន្តិ ធម្មេ ហេតុម្ហិ វេទំ. តេនាហ ‘‘អវេច្ចប្បសាទស្ស ហេតុ’’ន្តិអាទិ. ឥធ ធម្មត្ថសទ្ទា ហេតុផលបរិយាយាតិ ឥមមត្ថំ បាឡិយា ឯវ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តមេវ អត្ថញ្ច ធម្មញ្ចាតិ អត្ថោ ធម្មោតិ ច វុត្តំ អវេច្ចប្បសាទនិមិត្តំ យថាវុត្តំ កិលេសប្បហានញ្ច. អត្ថធម្មានិសំសភូតំ វេទន្តិ យថាវុត្តអត្ថធម្មានិសំសភូតំ សោមនស្សមយញាណសង្ខាតំ វេទញ្ច. បាមោជ្ជន្តិ តរុណបីតិំ អាហ. បច្ចវេក្ខណាការប្បវត្តេនាតិ ឯតេន បច្ចវេក្ខណា ឯវេត្ថ អនវជ្ជសភាវតាយ ធម្មោតិ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បីតិ ជាយតីតិ បរប្បច្ចយំ ពលវបីតិមាហ. បីណិតមនស្សាតិ បស្សទ្ធិអាវហេហិ ឧឡារេហិ បីតិវេគេហិ តិត្តចិត្តស្ស. កាយោតិ នាមកាយោ. វូបសន្តទរថោតិ កិលេសបរិឡាហានំ ទូរីភាវេន សុដ្ឋុ ឧបសន្តទរថោ. បច្ចវេក្ខណហេតុកំ ចិត្តស្ស សមាធានំ ឥធ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘អប្បិតំ វិយ អចលំ តិដ្ឋតី’’តិ.

៧៦. កាមំ ‘‘ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោម្ហិ, ធម្មេ សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោម្ហី’’តិ ឥទម្បិ តស្សា បច្ចវេក្ខណាយ បវត្តិអាការបកាសនមេវ, ឥទំ បន វិសេសតោ រតនត្តយេ ឧប្បន្នសោមនស្សាទិប្បកាសនបទំ. ‘‘យថោធិ ខោ បនា’’តិ ឥទម្បិ សវិសេសំ បច្ចវេក្ខណាការប្បកាសនបទន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘ឥទានិ យថោធិ…បេ… បកាសេត្វា’’តិ វុត្តំ. ចត្តារោបិ បន វារា បច្ចវេក្ខណាការប្បកាសនវសេន ចេវ សោមនស្សាទិអានិសំសទស្សនវសេន ច វុត្តាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ ឧភយត្ថាបិ ឧភយស្ស វុត្តត្តា. យទិបិ អរិយមគ្គោ ឯកចិត្តក្ខណិកោ ន បុន ឧប្បជ្ជតិ, បដិបក្ខស្ស បន តេន សុប្បហីនត្តា តំសមង្គី អបរិហានធម្មោ តំសីលាទិភាវេនេវ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘តស្ស អនាគាមិមគ្គសម្បយុត្តំ សីលក្ខន្ធំ ទស្សេតី’’តិអាទិ. ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣; ម. និ. ៣.១៩៧-១៩៨; សំ. និ. ៥.៣៧៨) វិយ ឥធ ធម្ម-សទ្ទោ សមាធិបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សមាធិក្ខន្ធំ បញ្ញាក្ខន្ធញ្ច ទស្សេតី’’តិ. តថា ហិ សោ សម្បយុត្តធម្មេ ឯការម្មណេ អវិក្ខិបមានេ អវិប្បកិណ្ណេ អវិសដេ កត្វា សមំ, សម្មា ច អាទហន្តោ តថា តេ ធារេតីតិ ច វត្តព្ពតំ អរហតីតិ ធម្មោតិ ច វុច្ចតិ. អនេករូបានន្តិ អនេកប្បការានំ. អន្តរាយោ នាម អប្បដិលទ្ធស្ស វា អលព្ភនវសេន, បដិលទ្ធស្ស វា បរិហានវសេន, តទុភយម្បិ ឥធ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មគ្គស្ស វា’’តិអាទិមាហ. នេវស្ស តំ ហោតិ អន្តរាយាយាតិ តស្ស អនាគាមិនោ បិណ្ឌបាតភោជនំ នេវ ហោតិ អន្តរាយាយ ឧក្កំសគតាយ បច្ចវេក្ខណាយ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជនតោ. តញ្ចស្សា ឧក្កំសគមនំ ហតបដិបក្ខត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មគ្គេន វិសុទ្ធចិត្តត្តា’’តិ អាហ.

ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ អន្តរាយាភាវេ. ឯតទេវ វិសុទ្ធចិត្តត្តមេវ ការណំ. ឯត្ថ ច ‘‘នេវស្ស តំ ហោតិ អន្តរាយាយា’’តិ ឥមិនា ហេដ្ឋា វុត្តប្បហានំ អនាគាមិមគ្គេនេវាតិ សិទ្ធំ ហោតិ. អនាគាមិនោ ហិ សព្ពសោ កាមរាគោ បហីនោ ហោតិ, រសតណ្ហាយ អភាវតោ តាទិសបិណ្ឌបាតបរិភោគោ អគ្គមគ្គាធិគមេ កថញ្ចិបិ អន្តរាយាយ ន ហោតីតិ. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, វត្ថ’’ន្តិ វទន្តោ ភគវាអាទិម្ហិ អត្តនា ឧបនីតវត្ថូបមំ អនុសន្ធេតិ. ឧទកស្ស អច្ឆភាវោ បង្កសេវាលបណកាទិមលាភាវេន បសន្នតាយ, តព្ពិបរិយាយតោ ពហលតាតិ អាហ ‘‘អច្ឆន្តិ វិប្បសន្ន’’ន្តិ. វណ្ណនិភាយ វិគតសំកិលេសតាយ សមុជ្ជលនំ បភស្សរតាយ វត្ថស្ស, តំ បរិយោទាតន្តិ វត្តព្ពតំ លភតីតិ អាហ ‘‘បរិយោទាតំ បភស្សរតាយា’’តិ. ឧក្កំ ពន្ធេយ្យាតិ អង្គារកបល្លំ យថា ទារុឃដិកង្គារាទិកេន ន ភិជ្ជតិ, ឯវំ តនុមត្តិកាលេបាទិនា ពន្ធេយ្យ. មេឃបដលតោ វេរម្ភវាតធារាសង្ឃដ្ដនតោ វិជ្ជុតា វិយ កេវលំ វាតធារាសង្ឃដ្ដនជនិតា បភា ឧក្កាបភា, សា បន យស្មា ទ្វិន្នំ វាតធារានំ វេគសម្ភូតសង្ឃដ្ដនហេតុកា, តស្មា ការណវសេន ‘‘វាតវេគោ ឧក្កា’’តិ វុត្តំ.

៧៧. យថានុសន្ធិវសេនាតិអាទិម្ហិ ឧដ្ឋិតទេសនាយ អនុរូបា អនុសន្ធិ យថានុសន្ធិ, តស្សា វសេន. ព្យតិរេកទស្សនំ វិយ ហិ សាធេតព្ពស្ស អាទិម្ហិ ឧដ្ឋិតទេសនាយ បដិបក្ខទស្សនម្បិ អនុរូបទេសនាវ សម្មទេវ បតិដ្ឋាបនភាវតោ, យថា តំ អាវត្តហារយោជនាយំ វិសភាគធម្មាវត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘យថានុសន្ធិវសេន ទេសនា អាគតា’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេន្តោ តប្បសង្គេន ឥតរេបិ អនុសន្ធី ទស្សេតុំ ‘‘តយោ ហី’’តិអាទិមាហ. ពហិទ្ធាតិ ពាហិរេសុ វត្ថូសុ. អសតិ បរិតស្សនាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិបរិតស្សនាភាវោ. វិស្សជ្ជិតសុត្តវសេនាតិ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ឯកច្ចស្សា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៤២) វិស្សជ្ជិតសុត្តវសេន. យេន ធម្មេនាតិ សីលាទិវោទានធម្មេសុ អក្ខន្តិយាទិសំកិលេសធម្មេសុ ច យេន យេន ធម្មេន. ឆ អភិញ្ញា អាគតាតិ ឥមិនា ‘‘អនុរូបធម្មវសេន វា’’តិ វុត្តវិកប្បំ ទស្សេតិ, សេសេហិ ‘‘បដិបក្ខវសេន វា’’តិ វុត្តវិកប្បំ. អក្ខន្តិយា ហិ កកចូបមោវាទោ (ម. និ. ១.២២២) បដិបក្ខោ, តថា ទិដ្ឋិយា ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ ឯវំ បដិភាគា សុញ្ញតាការេន. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘ចិត្តេ សំកិលិដ្ឋេ ទុគ្គតិ បាដិកង្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៧០) ហេដ្ឋា កិលេសទេសនា អាគតា. សព្ពោតិ អនវសេសោ. សព្ពាការេនាតិ អាទីនវានិសំសបច្ចវេក្ខណបុគ្គលទោសជាននាទិនា សព្ពប្បការេន.

៧៨. ‘‘មេត្តា ភាវេតព្ពា ព្យាបាទស្ស បហានាយា’’តិអាទិវចនតោ (អ. និ. ៩.១) មេត្តាទយោ ព្យាបាទវិហេសារតិរាគានំ បដិបក្ខា. យស្មា ‘‘សោ អត្ថី’’តិអាទិនា ភគវតា អនាគាមិនោ អគ្គមគ្គាធិគមនំ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតំ, តស្មា តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទានិស្សា’’តិអាទិមាហ.

ព្រហ្មវិហារធម្មេតិ ព្រហ្មវិហារេ ចេវ ព្រហ្មវិហារសហគតធម្មេ ច. តេនាហ ‘‘នាមវសេនា’’តិ. វវត្ថបេត្វាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. នាមន្តិបិ ហិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា វុច្ចន្តិ. ឥមិនា នយេនាតិ ឯតេន ភូតនិស្សិតានំ សេសុបាទាយធម្មានំ សព្ពេសម្បិ បហាតព្ពតណ្ហាវជ្ជានំ តេភូមកធម្មានំ បរិគ្គហវិធិំ ឧល្លិង្គេតិ. សភាវតោ វិជ្ជមានំ តំ អត្តបច្ចក្ខំ កត្វា ញាណេន យាថាវតោ បដិវិជ្ឈិយមានតំ ឧបាទាយ ‘‘អត្ថិ ឥទ’’ន្តិ យថាវវត្ថាបិតំ នាមរូបំ. តេនេវាហ ‘‘ឯត្តាវតានេន ទុក្ខសច្ចវវត្ថានំ កតំ ហោតី’’តិ. សាវធារណញ្ចេតំ វចនំ, លោកសមញ្ញាសិទ្ធំ សត្តឥត្ថិបុរិសាទិ វិយ, ឥតោ ពាហិរកបរិកប្បិតំ បកតិអាទិ ទ្រព្យាទិ ជីវាទិ កាយាទិ វិយ ច ន បរមត្ថតោ នត្ថិ, អត្ថេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. បជានាតីតិ បុព្ពភាគេ តាវ លក្ខណរសាទិវសេន ចេវ បដិគ្គហវិភាគវសេន ច បការតោ ជានាតិ, អបរភាគេ បន បរិញ្ញាភិសមយវសេន បដិវិជ្ឈន្តោ ជានាតិ. ឯកន្តហីនា នាម អកុសលធម្មា សម្បតិ អាយតិញ្ច ទុក្ខមូលត្តា, តត្ថាបិ វិសេសតោ តណ្ហាតិ អាហ ‘‘ទុក្ខស្ស សមុទយំ បដិវិជ្ឈន្តោ អត្ថិ ហីនន្តិ បជានាតី’’តិ. អត្តនោ បច្ចយេហិ បធានភាវំ នីតត្តា បណីតន្តិ ឥមិនា អត្ថេន អរិយមគ្គោវ ‘‘បណីត’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘បហានុបាយំ វិចិនន្តោ អត្ថិ បណីតន្តិ បជានាតី’’តិ. ‘‘ឧត្តមដ្ឋេន ច បណីត’’ន្តិ វុច្ចមានេ និរោធសច្ចស្សបិ សង្គហោ សិយា, តស្ស បន បទន្តរេន សង្គហិតត្តា វុត្តនយេនេវេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អប្បមញ្ញាមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសស្សេវ កតត្តា ‘‘ព្រហ្មវិហារសញ្ញាគតស្សា’’តិ វុត្តំ. ‘‘សព្ពស្សបិ តេភូមកស្ស សញ្ញាគតស្សា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. ន ចេត្ថ អសង្គហោ តស្សាបិ សញ្ញាយ អាគតភាវតោ. លោកំ ឧត្តរិត្វា សមតិក្កមិត្វា និស្សរិត្វា វិសំយុត្តំ ហុត្វា ឋិតត្តា វុត្តំ ‘‘ឧត្តរិ និស្សរណំ និព្ពាន’’ន្តិ.

ចតូហិ អាការេហីតិ ‘‘អត្ថិ ហីន’’ន្តិអាទីហិ ចតូហិ បការេហិ. អន្វយញាណតាយ អនុពោធភូតាយ វិបស្សនាបញ្ញាយ ជាននត្ថោ ធម្មញាណតាយ បដិវេធភូតាយ មគ្គបញ្ញាយ ទស្សនត្ថោ សភាវសិទ្ធោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វិបស្សនាបញ្ញាយ ចត្តារិ សច្ចានិ ជាននតោ មគ្គបញ្ញាយ បស្សតោ’’តិ វុត្តំ. ភយភេរវេ វុត្តនយេនេវាតិ ភយភេរវសុត្តវណ្ណនាយំ អត្តនា វុត្តអត្ថវចនត្ថបាឋេន ឥធ បាឋស្ស សទិសត្តា អតិទិសន្តោ ‘‘កាមាសវាបិ…បេ… បជានាតី’’តិ អាហ. ឯត្ថ ច យស្មា ‘‘កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ…បេ… អវិជ្ជាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិ ‘‘ខីណា ជាតី’’តិអាទីនិ វទតា ភគវតា ចតុត្ថមគ្គោ និទ្ទិដ្ឋោ, តស្មា យំ ហេដ្ឋា អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘សោ ច ឧបរិ ចតុត្ថមគ្គស្សេវ និទ្ទិដ្ឋត្តា យុជ្ជតី’’តិ, តំ សុវុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តស្ស ចោទនត្ថាយាតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស ភគវា អត្តនោ ចោទនត្ថាយ ‘‘បុច្ឆ មំ ត្វំ ព្រាហ្មណ យទេត្ថ តយា មនសាភិសមីហិត’’ន្តិ ចោទនាយ, ឱកាសទានត្ថាយាតិ អធិប្បាយោ. ទេសនាសន្និស្សយោ ព្រាហ្មណស្ស តថារូបោ ឯត្ថ អជ្ឈាសយោបិ នត្ថីតិ យថាវុត្តអនុសន្ធិត្តយវិនិមុត្តត្តា ‘‘បាដិយេក្កំ អនុសន្ធិំ អាហា’’តិ វុត្តំ. ចិត្តគតត្តា អព្ភន្តរេន. កិលេសវុដ្ឋានសិនានេនាតិ កិលេសមលបវាហនេន រាគបរិឡាហាទិវូបសមករេន ច អដ្ឋង្គិកអរិយមគ្គសលិលសិនានេន.

៧៩. ធម្មសភាមណ្ឌបំ តាវទេវ ឧបគតត្តា ពាហុកា នទិតោ អាគតំ វិយ មញ្ញមានោ. អរិយផលមទ្ទនចុណ្ណាទយោ តេលសិនេហស្ស វិវេចនេន. លូខភាវោ លោកំ, តំ ឯតិស្សា អត្ថីតិ លោកាតិ សម្មតា. លោក្ខសម្មតគ្គហណេន ‘‘តថា សា នទី លោកេ បាកដា’’តិ ឯវំ បវត្តំ អត្តនោ មិច្ឆាគាហំ ទីបេតិ. តេនាហ ‘‘វិសុទ្ធភាវំ ទេតីតិ ឯវំ សម្មតា’’តិ. បាបបវាហនេន សម្បរាយិកាទិសម្បត្តិអាវហតោ លោកស្ស ហិតា លោក្យា. លោក្យាតិ សម្មតាតិ សព្ពំ បុរិមសទិសំ. តេនាហ ‘‘សេដ្ឋំ លោកំ គមយតីតិ ឯវំ សម្មតា’’តិ. បុញ្ញសម្មតាតិ បុជ្ជភវផលនិព្ពត្តនេន សត្តានំ បុននេន វិសោធនេន បុញ្ញាតិ សម្មតា. តទត្ថទីបនត្ថមេវាតិ តស្សា បុព្ពេ អាគតទេសនាយ អត្ថទីបនត្ថមេវ. វុត្តស្សេវត្ថស្ស បុន ទីបនំ កិមត្ថិយន្តិ អាហ ‘‘គាថារុចិកាន’’ន្តិ. ចុណ្ណិកវចនំ អសម្ភាវេន្តា តថា ច វុត្តេ អត្ថមពុជ្ឈនកា បជ្ជវចនំ សម្ភាវេន្តា តថា ច វុត្តេ ពុជ្ឈនកា គាថារុចិកា. វិសេសត្ថទីបនត្ថន្តិ វិសិដ្ឋទីបនត្ថំ, បុរិមទេសនាយ អញ្ញទីបនត្ថន្តិ អត្ថោ.

‘‘គច្ឆតិ បន ភវំ គោតមោ ពាហុកំ នទិំ សិនាយិតុ’’ន្តិ (ម. និ. ១.៧៨) ហេដ្ឋា វុត្តត្តា ពាហុកន្តិ ឥទមេវ ឯត្ថ តទត្ថទីបកំ. សេសានិ អធិកក្កាទិវចនានិ តតោ វិសិដ្ឋស្ស អត្ថស្ស ពោធនតោ វិសេសត្ថទីបកានិ. កស្មា បនេត្ថ ភគវតា ព្រាហ្មណេន អវុត្តានិ អធិកក្កាទីនិ គហិតានីតិ អាហ ‘‘យថេវ ហី’’តិអាទិ. កក្កន្តិ ន្ហានបិណ្ឌំ អធិប្បេតំ, ន្ហាយិត្វា អធិកំ កក្កំ ឯត្ថ គណ្ហន្តីតិ អធិកក្កំ. តេនាហ ‘‘ន្ហានសម្ភារវសេនា’’តិអាទិ. មណ្ឌលវាបិសណ្ឋានន្តិ វដ្ដបោក្ខរណីសណ្ឋានំ. នទិយោតិ វិសុំ នទិយោ, ន អធិកក្កាទីនិ វិយ តិត្ថមត្តំ.

តីហិ បទេហីតិ សុន្ទរិកាបយាគពាហុកាបទេហិ. ចត្តារីតិ អធិកក្កាទីនិ ចត្តារិ. វុត្តានេវ ហោន្តីតិ លោកសម្មតាលក្ខណេន ឯកលក្ខណតា ព្រាហ្មណស្ស អធិប្បាយេន, បរមត្ថតោ បន បាបបវាហលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. កិញ្ចិ បាបសុទ្ធិំ ន ករោន្តិយេវ. ន ហិ នំ សោធយេតិ នំ បុគ្គលំ ន សោធយេ. វេរកិព្ពិសភាវំ អប្បត្តា នាម កម្មបថភាវំ អប្បត្តា. តេនាហ ‘‘ខុទ្ទកេហី’’តិ.

បដិហនន្តោតិ អយុត្តភាវទស្សនេន តំ ទិដ្ឋិំ បដិពាហន្តោ. តត្ថាយំ បដិពាហនវិធិ យថា យំ កិញ្ចិ ឧទកោរោហនំ ន បាបបវាហនំ, ឯវំ យោ កោចិ នក្ខត្តយោគោ បាបហេតូនំ បដិបក្ខាភាវតោ. យញ្ហិ វិនាសេតិ, សោ តស្ស បដិបក្ខោ. យថា អាលោកោ អន្ធការស្ស វិជ្ជា ច អវិជ្ជាយ, ន ឯវំ ឧទកោរោហនំ នក្ខត្តយោគោ វា បាបហេតូនំ លោភាទីនំ បដិបក្ខោ, តស្មា និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ ‘‘ន ឧទកោរោហនាទិ បាបបវាហន’’ន្តិ. និច្ចំ ផគ្គុនីនក្ខត្តន្តិ សុទ្ធសីលាទិកស្ស សព្ពកាលំ មង្គលទិវសោ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. ឥតរោតិ សីលាទិវសេន អសុទ្ធោ. និច្ចមេវ ឧបោសថោ អរិយុបោសថេន ឧបវុត្ថភាវតោ. សុទ្ធស្សាតិ បរិសុទ្ធមនោសមាចារស្ស. សុចិកម្មស្សាតិ បរិសុទ្ធកាយវចីសមាចារស្ស. តេនាហ ‘‘និក្កិលេសតាយា’’តិអាទិ. កុសលូបសញ្ហិតន្តិ អនវជ្ជភាវូបគតំ. វតសមាទានន្តិ ធុតធម្មសមាទានាទិ សម្បន្នមេវ ហោតិ, នាស្ស វិបត្តិ អត្ថីតិ អត្ថោ. មម សាសនេយេវ សិនាហិ, យទិ អច្ចន្តមេវ សុទ្ធិំ ឥច្ឆសីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. ខេមតន្តិ ខេមភាវំ. យថា សព្ពភូតានិ តបវសេន ខេមប្បត្តានិ អភយប្បត្តានិ ហោន្តិ, ឯវំ ករោហីតិ តំ ហេដ្ឋា ទស្សិតំ មេត្តាទិភាវនំ ព្រាហ្មណស្ស សង្ខេបេន ឧបទិសន្តេនស្ស ឯកច្ចសមាធិសម្បទា តទវិនាភាវិនី បញ្ញាសម្បទា ច ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘មនោទ្វារសុទ្ធិ ទស្សិតា’’តិ.

តស្ស បន សម្បទាទ្វយស្ស និស្សយភូតំ សីលសម្បទំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ មុសា ន ភណសី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច យថា ‘‘សចេ មុសា ន ភណសី’’តិអាទិនា មុសាវាទ-បាណាតិបាត-អទិន្នាទាន-បដិវិរតិវចនេន អវសេសកាយវចីទុច្ចរិតវិរតីបិ វុត្តា ឯវ ហោតិ លក្ខណហារនយេន, ឯវំ ‘‘សទ្ទហានោ អមច្ឆរី’’តិ សទ្ធាទិធនសម្បទានិយោជនេនេវ អវសេសអរិយធនសម្បទានិយោជនម្បិ សិទ្ធមេវ ហោតីតិ សទ្ធាទយោ វិមុត្តិបរិបាចនីយធម្មា ព្រាហ្មណស្ស បកាសិតា ឯវាតិ វេទិតព្ពា. តេនេវាហ ‘‘ឥមាយ ឯវ បដិបត្តិយា កិលេសសុទ្ធី’’តិ. គយា សម្មតតរា ពាហុកាទីហិបីតិ អធិប្បាយោ.

៨០. ឯកោតិ អសហាយោ, ឯសា បនស្ស អសហាយតា ឯកីភាវេនាតិ. ន ហិស្ស តាវ តណ្ហាទុតិយតា វិគតា. តេនេវាហ ‘‘ន ចិរស្សេវា’’តិអាទិ. ឯកគ្គហណេនេវ កាយេន វូបកដ្ឋតា វុត្តាតិ អាហ ‘‘វុបកដ្ឋោ ចិត្តវិវេកេនា’’តិ. តេន ‘‘ទិវា ចង្កមេន និសជ្ជាយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤២៣; ៣.៧៥; វិភ. ៥១៩; មហានិ. ១៦១) អាគតំ ជាគរិយានុយោគមាហ. តថាភូតស្ស ចស្ស ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តេ តយោ ភវេ បស្សតោ យថា បមាទស្ស លេសោបិ នាហោសិ, ឯវំ កម្មដ្ឋានំ ព្រូហេន្តោ សម្មទេវ បទហតិ. កត្ថចិ សង្ខារគតេ អនបេក្ខចិត្តោ និព្ពានាធិមុត្តោ ឯវ វិហាសីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បមត្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ខីណា ជាតីតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

វត្ថសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.