៨. សល្លេខសុត្តវណ្ណនា

៨១. ‘‘ចុន្ទោ’’តិ តស្ស មហាថេរស្ស នាមំ, បូជាវសេន បន មហាចុន្ទោតិ វុច្ចតិ យថា ‘‘មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ. អត្តនោ វា ចុន្ទំ នាម ភាគិនេយ្យត្ថេរំ ឧបាទាយ អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស ភាតា អយំ មហាថេរោ ‘‘មហាចុន្ទោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ យថា ‘‘មហាបន្ថកោ’’តិ. សាយន្ហសមយន្តិ ភុម្មត្ថេ ឯកំ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘សាយន្ហកាលេ’’តិ. ន ហេត្ថ អច្ចន្ត សំយោគោ សម្ភវតីតិ. សត្តសង្ខារេហីតិ សទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកឧបាសកាទិសត្តេហិ ចេវ រូបារម្មណាទិសង្ខារេហិ ច. បដិនិវត្តិត្វាតិ អបសក្កិត្វា. និលីយនន្តិ វិវេចនំ កាយចិត្តេហិ តតោ វិវិត្តតា. ឯកីភាវោតិ ហិ កាយវិវេកមាហ, បវិវេកោតិ ចិត្តវិវេកំ. តតោ វុដ្ឋិតោតិ តតោ ទុវិធវិវេកតោ ភវង្គុប្បត្តិយា, សព្រហ្មចារីហិ សមាគមេន ច អបេតោ. អភិវាទាបេត្វាតិ អភិវាទំ ការេត្វា. ឯវន្តិ យថាវុត្តអភិវាទវសេន. បគ្គយ្ហាតិ ឧន្នាមេត្វា. អនុបច្ឆិន្នភវមូលានំ តាវ ឯវំ អភិវាទោ ហោតុ, ឧច្ឆិន្នភវមូលានំ កិមត្ថិយោតិ អាហ ‘‘ឯតំ អាចិណ្ណំ តថាគតាន’’ន្តិ. តេន ន តថាគតា សម្បរាយិកំយេវ សត្តានំ សុខំ អាសីសន្តិ, អថ ខោ ទិដ្ឋធម្មិកម្បីតិ ទដ្ឋព្ពំ. កស្មា ឯវំ តថាគតា អភិវទន្តីតិ តត្ថ ការណមាហ ‘‘សុខកាមា ហី’’តិអាទិ. បុថុកាយាតិ ពហូ សត្តកាយា. យក្ខាតិ ទេវា. តេ ហិ បូជនីយតាយ ‘‘យក្ខា’’តិ វុច្ចន្តិ. អភិវទន្តីតិ អាសីសិតមេវត្ថំ ញាណករុណាហិ អភិមុខំ កត្វា វទន្តិ.

យាតិ អនិយមតោ គហិតា និយមតោ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមា’’តិ អាហ. ឥមាតិ ច អាសន្នបច្ចក្ខវចនន្តិ អាហ ‘‘អភិមុខំ ករោន្តោវិយា’’តិ, តំ តំ ទិដ្ឋិគតិកំ ចិត្តគតំ សម្មុខា វិយ ករោន្តោតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិយោតិ បុរិមបទលោបេន បាឡិយំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិយោ’’តិ អាហ. សត្តេសុ ទិដ្ឋិគតចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជមានា, សត្តេសុ វា វិសយភូតេសុ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានា ‘‘សត្តេសុ បាតុភវន្តី’’តិ វុត្តា. អត្តវាទេនាតិ អត្តានំ អារព្ភ បវត្តេន វចនេន. បដិសំយុត្តាតិ ‘‘អត្ថិ អត្តា’’តិ គាហេ គាហណេ ច វិសយភាវេន បដិសំយុត្តា. ទិដ្ឋិគតិកេន ទិដ្ឋិំ គាហន្តេហិ គហណេ គាហាបណេ ច ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិវាទស្ស វិសយោតិ តេន បដិសំយុត្តា នាម ហោតិ. ‘‘អត្ថិ អត្តា’’តិ ឯវំ បវត្តា ទិដ្ឋិ ឥធ អត្តវាទបដិសំយុត្តា, ន តស្សា វិសយភូតោ អត្តា. សា ច វិសយភាវតោ តថាបវត្តេន វាទេន បដិសំយុត្តា. លោកវាទប្បដិសំយុត្តាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. វីសតិ ភវន្តិ តតោ បរំ អត្តវាទវត្ថុនោ អភាវា. បញ្ចបិ ហិ ឧបាទានក្ខន្ធេ បច្ចេកំ ‘‘អត្តា’’តិ តេ ច អត្តនោ និស្សយភាវេន គណ្ហតោ ឯតាសំ ទិដ្ឋីនំ សម្ភវោ, តព្ពិនិមុត្តោ បនាយំ វិសយោ អត្តគ្គហណាការោ ច នត្ថីតិ. សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ រូបាទីសុ អញ្ញតរំ ‘‘អត្តា’’តិ, ‘‘លោកោ’’តិ វា គហេត្វា តំ សស្សតោ សព្ពកាលភាវី និច្ចោ ធុវោតិ. យថាហ ‘‘រូបី អត្តា ចេវ លោកោ ច សស្សតោ ចាតិ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេតី’’តិអាទិ. សស្សតោតិអាទីសុ បឋមោ សស្សតវាទវសេន អត្តគ្គាហោ, ទុតិយោ ឧច្ឆេទវាទវសេន, តតិយោ ឯកច្ចសស្សតវាទវសេន, ចតុត្ថោ តក្កីវាទវសេន បវត្តោ, អមរាវិក្ខេបវសេន វា បវត្តោ អត្តគ្គាហោ. អន្តវាតិ អត្តនោ បរិច្ឆេទតាវសេន. អនន្តវាតិ អបរិច្ឆេទតាវសេន. អន្តវា ច អនន្តវា ចាតិ តទុភយវសេន, ឥតរោ តក្កីវាទវសេន បវត្តោ អត្តគ្គាហោ. ឯវំ បវត្តត្តា អដ្ឋ ហោន្តីតិ យោជនា.

អាទិមេវាតិ អាទិមនសិការមេវ. តំ បន សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘វិបស្សនាមិស្សកបឋមមនសិការមេវា’’តិ អាហ. អប្បត្វាបិ សោតាបត្តិមគ្គន្តិ ឥមិនា អវធារណេន និវត្តិតំ ទស្សេតិ. នាមរូបបរិច្ឆេទតោ បភុតិ យាវ ឧទយព្ពយទស្សនំ, អយំ ឥធ អាទិមនសិការោតិ អធិប្បេតោ បញ្ញាភាវនាយ អារម្ភភាវតោ. ឧទយព្ពយានុបស្សនាសហិតតាយ ចស្ស វិបស្សនាមិស្សកតា វចនំ. ឯវន្តិ ឥមស្ស អត្ថវចនំ ‘‘ឯត្តកេនេវឧបាយេនា’’តិ, យថាវុត្តអាទិមនសិការេនាតិ អត្ថោ. ឯតាសន្តិ យថាវុត្តានំ អត្តវាទលោកវាទបដិសំយុត្តានំ ទិដ្ឋីនំ. កាមញ្ច តាសំ តេន តទង្គវសេន បហានំ ហោតិយេវ, តំ បន នាធិប្បេតំ, តស្មា សមុច្ឆេទវសេន បហានំ បដិនិស្សគ្គោ ច ហោតីតិ បុច្ឆតិ. សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នសំយោជនតាយ អនធិមានិកោបិ សមានោ. ‘‘អរិយធម្មោ អធិគតោ’’តិ មានោ អធិមានោ, សោ យេសំ អត្ថិ តេ អធិមានិកា, តេសំ ឧទយព្ពយញាណាធិគមេន អធិមានុប្បត្តិ តទវសានោ ច មនសិការោតិ អធិប្បេតោ. តេន ទិដ្ឋីនំ បហានំ ន ហោតីតិ កថាបនត្ថំ អយំ បុច្ឆាតិ អាហ ‘‘អធិមានប្បហានត្ថំ បុច្ឆតី’’តិ. ‘‘អាទិមេវ នុ ខោ…បេ… បដិនិស្សគ្គោ ហោតី’’តិ អនភិសមេតាវី វិយ វទន្តោ អធិមានេ ឋិតោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘អធិមានិកោ វិយ ហុត្វា’’តិ. សោតិ ថេរោ. តេសំ អត្ថាយាតិ តេសំ អត្តនោ អន្តេវាសិកានំ ភគវតា ឯតស្ស មិច្ឆាគាហស្ស វិវេចនត្ថាយ. ថេរោ កិរ ធម្មសេនាបតិ វិយ សទ្ធិំ អត្តនោ អន្តេវាសិកេហិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិ.

៨២. យត្ថាតិ វិសយេ ភុម្មំ. ទិដ្ឋីនញ្ហិ អារម្មណនិទស្សនមេតន្តិ. យស្មា ទិដ្ឋីនំ អនុសយនភូមិបិ សមុទាចរណដ្ឋានម្បិ ខន្ធា ឯវ, តស្មា អាហ ‘‘យត្ថ ចេតា ទិដ្ឋិយោ ឧប្បជ្ជន្តី តិអាទិ បញ្ចក្ខន្ធេ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. រូបំ អភិនិវិស្សាតិ ‘‘ឥទំ រូបំ មម អត្តា’’តិ ទិដ្ឋាភិនិវេសវសេន អភិនិវិសិត្វា អារព្ភ. អភិនិវិសមានា ឯវ ហិ ទិដ្ឋិ នំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បជ្ជតិ. ‘‘សោ អត្តា’’តិអាទីសុ យទិទំ ចក្ខាទិសង្គហំ រូបំ, សហពុទ្ធិនិពន្ធនតាយ សោ មេ អត្តា, សុខាសុខំ ឯត្ថ លោកិយតីតិ សោ លោកោ. ‘‘សោឯវាហំ បេច្ច បរលោកេ ភវិស្សាមីតិ តថាភាវេន និច្ចោ, ថិរភាវេន ធុវោ, សព្ពទាភាវិតាយ សស្សតោ, និព្ពិការតាយ អវិបរិណាមធម្មោតិ អត្ថោ. យទិ បញ្ចក្ខន្ធេ សន្ធាយ វុត្តំ, កថមេកវចនន្តិ អាហ ‘‘អារម្មណវសេនា’’តិអាទិ. នានា ករីយតិ ឯតេនាតិ នានាករណំ, វិសេសោ. ជាតិវសេនាតិ ឧប្បត្តិវសេន. យេ ហិ អនិព្ពត្តបុព្ពា សមានាវត្ថា, តេ ឧប្បាទសង្ខាតវិការសមង្គិតាយ ឧប្បជ្ជន្តីតិ សមញ្ញំ លភន្តិ. តេនាហ ‘‘ជាតិវសេនា’’តិអាទិ. បុនប្បុនំ អាសេវិតាតិ អនាទិមតិ សំសារេ អបរាបរុប្បត្តិយា លទ្ធាសេវនា. ឯតេន កិលេសានំ ភាវនដ្ឋេន អនុសយត្ថំ វិសេសេតិ. ថាមគតាតិ ថាមភាវំ ឧបគតា. ឯតេន អនុសយេ សភាវតោ ទស្សេតិ. ថាមគមនន្តិ ច កាមរាគាទីនំ អនញ្ញសាធារណោ សភាវោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ថាមគតោ អនុសយេ បជហតី’’តិ (បដិ. ម. ៣.២១). អប្បដិវិនីតាតិ សមុច្ឆេទវិនយវសេន ន បដិវិនីតា. អប្បហីនា ហិ ថាមគតា កិលេសា អនុសេន្តីតិ វុច្ចន្តិ. ឯតេន តេសំ ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហតំ ទស្សេតិ. សមុទាចរន្តីតិ អភិភវន្តិ. ឯតេន តេសំ វីតិក្កមប្បត្តតំ ទស្សេតិ. ឧប្បជ្ជន្តីតិ បន ឥមិនាវ បរិយុដ្ឋានាវត្ថា ទស្សិតា.

តំ បញ្ចក្ខន្ធប្បភេទំ អារម្មណន្តិ យំ តំ ‘‘យត្ថ ចេតា ទិដ្ឋិយោ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិនា វុត្តំ រូបុបាទានក្ខន្ធាទិបញ្ចក្ខន្ធបភេទំ ទិដ្ឋីនំ អារម្មណំ. ឯតំ មយ្ហំ ន ហោតីតិ ឯតំ ខន្ធបញ្ចកំ មយ្ហំ សន្តកំ ន ហោតិ មម កិញ្ចនបលិពោធភាវេន គហេតព្ពតាយ អភាវតោ. តេនស្ស បរមត្ថតោ តណ្ហាវត្ថុភាវំ បដិក្ខិបតិ តាវកាលិកាទិភាវតោ. អហម្បិ ឯសោ ន អស្មីតិ ឯសោ បញ្ចក្ខន្ធបភេទោ អហម្បិ ន អស្មិ, អហន្តិ សោ គហេតព្ពោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឯតេនស្ស មានវត្ថុភាវំ បដិក្ខិបតិ អនិច្ចទុក្ខជេគុច្ឆាទិភាវតោ. ឯសោ មេ អត្តាបិ ន ហោតិ អត្តសភាវស្ស តត្ថ អភាវតោ មមញ្ចស្ស កិញ្ចនបលិពោធភាវេន គហេតព្ពតាយ អភាវតោ.

តណ្ហាវ មមន្តិ គណ្ហាតិ ឯតេនាតិ តណ្ហាគាហោ. តំ គណ្ហន្តោតិ តំ ឧប្បាទេន្តោ. តេនាហ ‘‘តណ្ហាបបញ្ចំ គណ្ហាតី’’តិ. បបញ្ចេតិ សន្តានំ វិត្ថារេន្តោ សត្តេ សំសារេ ចិរាយតីតិ បបញ្ចោ. យថា វុត្តបភេទន្តិ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតបភេទំ. តណ្ហាបបញ្ចំ បដិក្ខិបតិ ខន្ធបញ្ចកស្ស តណ្ហាវត្ថុកាភាវវិភាវនេនាតិ អធិប្បាយោ. បរតោ បទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ទិដ្ឋេកដ្ឋាតិ ទិដ្ឋិយា បហានេកដ្ឋា. តេន តេសំ បឋមមគ្គវជ្ឈតំ ទស្សេតិ. សហជេកដ្ឋា បន ទិដ្ឋិយា តណ្ហា ឯវ, ន មានោ, សា ច ខោ អបាយគមនីយា. យថា អត្ថីតិ យេន អនិច្ចទុក្ខាសុភានត្តាការេន អត្ថិ, តថា បស្សន្តោ យថាភូតំ បស្សតិ នាម. តេនាហ ‘‘ខន្ធបញ្ចកញ្ហី’’តិអាទិ. ឯតេនេវ អាការេនាតិ រុប្បនាទិអនិច្ចាទិអាការេនេវ. គយ្ហមានម្បិ អប្បហីនវិបល្លាសេហិ. តេនាការេនាតិ ‘‘ឯតំ មម’’ន្តិអាទិអាការេន. នេវត្ថិ យថាភូតទស្សនវិបល្លាសានំ តទភាវតោ. សុដ្ឋុ បស្សន្តស្សាតិ យថា បុន តថា ន បស្សិតព្ពំ, ឯវំ សុដ្ឋុ សាតិសយំ បស្សន្តស្ស.

ន អាទិមនសិការេនេវ ទិដ្ឋិប្បហានំ ហោតិ, អធិមានិកានំ បន អធិមានមត្តមេតំ ទស្សនំ. មគ្គេនេវ តំ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេន ទិដ្ឋិប្បហានំ ទស្សេត្វា’’តិ អាហ. វិភជន្តោតិ អធិមានិកានំ ឈានានិ អសល្លេខភាវេន វិភជន្តោ. ពាលបុថុជ្ជនានំ នេវ ឧប្បជ្ជតិ អការកភាវតោ. ន អរិយសាវកានំ បហីនាធិមានបច្ចយត្តា. ន អដ្ឋាននិយោជកោ សប្បាយកម្មដ្ឋានេយេវ និយោជនតោ.

ថេរោ ‘‘យទត្ថំ សង្ឃោ បក្កោសតិ, សោ អត្ថោ តត្ថ វាសីនំ អាគតាគតានំ ឥធ ឥជ្ឈតី’’តិ តំ ឧទិក្ខន្តោ សង្ឃេន យាវតតិយំ បហិតោបិ ន គតោ ន អគារវេន. តេនាហ ‘‘កិមេត’’ន្តិអាទិ. បណ្ឌិតោ ហិ តត្ថ អត្តនោ កិច្ចមេវ ករោតីតិ អញ្ញតរំ វុឌ្ឍបព្ពជិតំ បាហេសិ. កិមេតន្តិ សង្ឃស្ស អាណាយ អករណំ នាម កិមេតន្តិ ករណេ អាទរំ ទីបេន្តោ ឯវមាហ. សដ្ឋិវស្សាតីតោតិ អប្បត្តេ បត្តសញ្ញី ឯវ សដ្ឋិវស្សាតីតោ. យស្មា បេសលា បេសលេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទន្តិ សមានាធិមុត្តិតាយ, តស្មា ថេរោ ‘‘សាធាវុសោ’’តិ វត្វា ហត្ថិមាបនាទិំ សព្ពំ អកាសិ.

តាទិសោវាតិ អនន្តរំ វុត្តត្ថេរសទិសោវ អប្បត្តេ បត្តសញ្ញី ឯវ សដ្ឋិវស្សាតីតោតិ អត្ថោ. បទុមគុម្ពន្តិ កមលសណ្ឌំ. បាសាទំ បាវិសិ វិស្សដ្ឋំ ឱលោកនេនស្ស បុថុជ្ជនភាវោ អត្តនាវ បញ្ញាយិស្សតីតិ. តិស្សមហាវិហារេ កិរ ថេរា ភិក្ខូ តទា ‘‘សកចិត្តំ បសីទតី’’តិ វចនំ បូជេន្តា កាលស្សេវ ចេតិយង្គណំ សម្មជ្ជិត្វា ឯត្តការម្មណមេវ ពុទ្ធារម្មណបីតិំ ឧប្បាទេត្វា ទិវសេ ទិវសេ តថា ករោន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘តស្មិញ្ច សមយេ’’តិអាទិ. ‘‘ធម្មទិន្ន, ឥធ បត្តចីវរំ ឋបេតី’’តិ វត្តាបិ បដិសន្ថារវសេន កិញ្ចិ បុច្ឆិតាបិ នាហោសិ. គុណំ ជានាតីតិ និមុជ្ជនាទីសុ វិវរទានាទិនា គុណំ ជានាតិ វិយ. តុម្ហេ បន ន ជានិត្ថ អាគន្តុកវត្តស្សបិ អករណតោ. សត្ថុអាណាវិលង្ឃិនី កីទិសី សា សង្ឃស្ស កតិកា? កតិកា ច នាម សិក្ខាបទាវិរោធេន អនុវត្តេតព្ពា, ឯត្តកម្បិ អជានន្តេហិ មេ សំវាសោ នត្ថីតិ អាកាសេ អព្ភុក្កមិ.

យំ តស្ស ឯវមស្ស សល្លេខេន វិហរាមីតិ យោ ‘‘បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’’តិ វុត្តោ, តស្ស ភិក្ខុនោ យំ ‘‘បឋមជ្ឈានសង្ខាតំ បដិបត្តិវិធានំ កិលេសេ សល្លេខតិ, តេន សល្លេខេន អហំ វិហរាមី’’តិ អធិមានវសេន ឯវមស្ស ឯវំ ភវេយ្យ ឋានមេតំ វិជ្ជតីតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តំ ន យុជ្ជតីតិ តំ អធិមានិកស្ស ‘‘យថាវិភង្គំ បឋមជ្ឈានំ សល្លេខោ’’តិ បរិវិតក្កិតំ ន យុជ្ជតិ យុត្តំ ន ហោតិ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. តត្ថ សម្មា សព្ពសោ ច កិលេសេ លិខតីតិ សល្លេខោ, អរិយមគ្គោ. តទុបាយវិបស្សនា សល្លេខបដិបទា. យំ បន ឈានំ វិបស្សនាបាទកំ, តម្បិ ឈានំ បរិយាយេន មគ្គបាទកំ ហោតិយេវ. តេនាហ ‘‘អវិបស្សនាបាទកត្តា’’តិអាទិ.

ឈានធម្មវសេនាតិ វិតក្កាទិបញ្ចកជ្ឈានធម្មវសេន. ចិត្តុប្បាទវសេន អនេកវារំ បវត្តមានម្បិ ឈានំ ឯកាវជ្ជនតាយ ឯកវីថិបរិយាបន្នត្តា ឯកា សមាបត្តិ ឯវាតិ ‘‘បុនប្បុនំ សមាបត្តិវសេនា’’តិ វុត្តំ. ចត្តារិ អរូបជ្ឈានានិ យថាសកំ ឯកេកស្មិំយេវ អារម្មណេ បវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘អារម្មណភេទាភាវតោ’’តិ. បុរិមការណទ្វយវសេនេវាតិ ‘‘ឈានធម្មវសេន, បុនប្បុនំ សមាបត្តិវសេនា’’តិ បុព្ពេ វុត្តប្បការការណទ្វយវសេនេវ.

តេសំ អរូបជ្ឈានានំ កិលេសបរិឡាហាភាវេន និព្ពុតានិ អង្គានិ, ភាវនាវិសេសវសេន សុខុមានិ អារម្មណានិ. តស្មា តានីតិ តេសំ វសេន តានិ ឈានានិ សន្តានិ, តស្មា ‘‘សន្តា ឯតេ វិហារា’’តិ វុត្តំ. តេសំ ចតុន្នម្បីតិ ចតុន្នម្បិ តេសំ អរូបជ្ឈានានំ.

៨៣. សោតិ អធិមានិកោ ភិក្ខុ, អញ្ញោ វា ឥតោ ពាហិរកោ តាបសបរិព្ពាជកាទិកោ ន ហិ សម្មសតិ. តត្ថ អធិមានិកោ អប្បត្តេ បត្តសញ្ញិតាយ ន សម្មសតិ, ឥតរោ អវិសយតាយ. យត្ថាតិ យស្មិំ សល្លេខវត្ថុស្មិំ, អវិហិំសកតាទីហិ ចតុចត្តាលីសាយ អាការេហិ.

អដ្ឋ សមាបត្តិយោ នាម កិលេសានំ វិក្ខម្ភនវសេន បវត្តា ឧត្តរុត្តរិ សន្តបណីតា ធម្មា, ន តថា លោកិយា អវិហិំសាទយោ. តត្ថ កថំ អវិហិំសាទយោ ឯវ សល្លេខភាវេន វុត្តា, ន ឥតរាតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ចោទកោ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. ឥតរោ កាមំ សមាបត្តិយោ សន្តបណីតសភាវា, វដ្ដបាទកតាយ បន កិលេសានំ សល្លេខបដិបទា ន ហោន្តិ, អវិហិំសាទយោ បន វិវដ្ដបាទកា សល្លេខបដិបទាតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘លោកុត្តរបាទកត្តា’’តិអាទិមាហ. ឥមិនាយេវ អដ្ឋសមាបត្តីហិ អវិហិំសាទីនំ វិសេសទីបកេន សុត្តេន យថា មហប្ផលតរំ ហោតិ, តំ បការជាតំ វេទិតព្ពំ. ឥទញ្ហិ ទក្ខិណេយ្យតរតាយ ទក្ខិណាយ មហប្ផលតរតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ននុ តត្ថ ‘‘សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ’’តិ អាគតំ, ន ‘‘សរណគតោ’’តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘សរណគមនតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៣៧៩) ‘‘ហេដ្ឋិមកោដិយា តិសរណំ គតោ ឧបាសកោបិ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ នាមា’’តិ. យោ ហិ វដ្ដទុក្ខំ សមតិក្កមិតុកាមោ បសន្នចិត្តោ រតនត្តយំ សរណំ គច្ឆតិ, តស្ស តំ អធិសីលាទីនំ ឧបនិស្សយោ ហុត្វា អនុក្កមេន ទស្សនមគ្គាធិគមាយ សំវត្តេយ្យាតិ.

វិហិំសាទិវត្ថុន្តិ យទេតំ វិហិំសាទីនំ វត្ថុំ វទាម, ឥមស្មិំ វិហិំសាទិវត្ថុស្មិំ. អន្តមិច្ឆាទិដ្ឋិញ្ច មិច្ឆត្តានំ អាទិមិច្ឆាទិដ្ឋិញ្ចាតិ ឥទំ ទេសនាក្កមំ សន្ធាយ វុត្តំ. មិស្សេត្វាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិភាវសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ កត្វា. តថាតិ ឥមិនា យថា កម្មបថមិច្ឆត្តានំ អន្តេ អាទិម្ហិ ច វុត្តមិច្ឆាទិដ្ឋិំ មិស្សេត្វា ឯកជ្ឈំ វុត្តំ, តថា តេសំ អន្តេ វុត្តសម្មាទិដ្ឋីតិ ឥមមត្ថំ ឧបសំហរតិ.

បាណន្តិ វោហារតោ សត្តំ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. អតិបាតេន្តិ សរសេនេវ បតនសភាវំ អតិច្ច អន្តរា ឯវ បាតេន្តិ, អតិក្កម្ម វា សត្ថាទីហិ អភិភវិត្វា បាតេន្តិ. អទិន្នន្តិ បរសន្តកំ. អាទិយន្តីតិ គណ្ហន្តិ. សល្លេខតីតិ សមំ លេខតិ, បជហតីតិ អត្ថោ. កម្មបថកថា ឯសាតិ ‘‘អត្ថភញ្ជនក’’ន្តិ វុត្តំ. បិយសុញ្ញករណតោ បិសុណា, បិសតិ បរេ សត្តេ ហិំសតីតិ វា បិសុណា. ផរុសាតិ លូខា, និដ្ឋុរាតិ អត្ថោ. និរត្ថកន្តិ អត្ថរហិតំ អត្តនោ បរេសញ្ច ហិតវិនិមុត្តំ. មិច្ឆាតិ វិបរីតា និច្ចាទិវសេន បវត្តិយា. បាបិកាតិ លាមិកា. ឯកន្តាកុសលតាយ វិញ្ញូហិ ពុទ្ធាទីហិ គរហិតា. នត្ថិ ទិន្នន្តិ អាទិវត្ថុកាយាតិ ទសវត្ថុកមិច្ឆាទិដ្ឋិមាហ. នត្ថិកភាវាភិនិវេសនវសេន កម្មបថប្បត្តិយេវស្សា កម្មបថបរិយាបន្នតា. ‘‘រូបំ អត្តា’’’តិអាទិនយប្បវត្តា អត្តទិដ្ឋិ មគ្គន្តរាយករត្តា អនិយ្យានិកទិដ្ឋិ. អនិយ្យានិកត្តា ឯវ ហិស្សា មិច្ឆត្តបរិយាបន្នតា. សម្មាតិ អវិបរីតា, តតោ ឯវ សោភនា សុន្ទរា, ពុទ្ធាទីហិ បសត្ថត្តា វិញ្ញុប្បសត្ថា. សេសមេត្ថ មិច្ឆាទិដ្ឋិយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

អសុភាទីសុ សុភាទិអាការគ្គហណតោ អយាថាវអនិយ្យានិកា អយោនិសោ ឧប្បត្តិយា. អកុសលាតិ អយាថាវាអនិយ្យានិកា អកុសលា សង្កប្បា. ឯស នយោតិ ឥមិនា ‘‘អយាថាវា អនិយ្យានិកា អកុសលា វាចា’’តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ អយាថាវាទិអត្ថំ អតិទិសតិ. វាចាតិ ចេតនា អធិប្បេតា, តថា កម្មន្តាជីវាសតិ ច. យេភុយ្យេន អតីតានុស្សរណវសេន បវត្តិតោ ‘‘អតីតំ ចិន្តយតោ’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ លោកេ ឯវំ វទន្តិ ‘‘យំ មេ បហូតំ ធនំ អហោសិ, តំ បមាទវសេន បន ពហុំ ខីណ’’ន្តិ. សតិបតិរូបកេនាតិ ‘‘ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា’’តិ ឯវំ វុត្តសតុប្បត្តិបតិរូបកេន. ឧប្បត្តិន្តិ ចិត្តុប្បត្តិំ. តថាបវត្តចិត្តុប្បាទោ ហិ មិច្ឆាសតិ. សា បន កោធវសេន វា ‘‘អក្កោច្ឆិ មំ អវធិ ម’’ន្តិអាទិនា (ធ. ប. ៣) ឧបនយ្ហន្តស្ស, រាគវសេន វា ‘‘យានិស្ស តានិ បុព្ពេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ហសិតលបិតកីឡិតានិ អនុស្សរតី’’តិ (អ. និ. ៧.៥០) វុត្តនយេន សុភតោ អនុស្សរន្តស្ស, ទិដ្ឋិវសេន វា ‘‘សោ ខោ បន មេ អត្តោ និច្ចោ ធុវោ’’តិអាទិនា មិច្ឆាអភិនិវិសន្តស្សាតិ ឯវមាទិនា នយេន បវត្តតីតិ វេទិតព្ពា.

ឧបាយចិន្តាវសេនាតិ ខិប្បជាលកុមិនាទុហលាទិឧបករណសំវិធានាទីសុ យុត្តិចិន្តនាទិវសេន បាបំ កត្វា វិប្បដិសារនិមិត្តំ, ‘‘សុកតំ មយា’’តិ បាមោជ្ជនិមិត្តំ កត្វា បច្ចវេក្ខណាការេន មោហោ អញ្ញាណំ. តត្ថ បន ‘‘អសិវេ សិវា’’តិ វោហារោ វិយ ញាណវោហារោ. មិច្ឆាសភាវត្តា បន មិច្ឆាញាណំត្វេវ វុច្ចតិ. ឯកូនវីសតិភេទំ បច្ចវេក្ខណញាណំ សម្មា បេក្ខិតត្តា សម្មាញាណំ វុច្ចតិ, ឥតរំ បន ឈានាទិបច្ចវេក្ខណញាណំ សម្មាទិដ្ឋិយាវ សង្គយ្ហតិ. រូបារូបសមាបត្តិលាភិតាមត្តេន វដ្ដតោ អវិមុត្តាយេវ សមានា ‘‘វិមុត្តា មយ’’ន្តិ ឯវំសញ្ញិនោ. បកតិបុរិសន្តរញាណសង្ខាតាយំ, គុណវិយុត្តស្ស អត្តនោ សកត្តនិ អវដ្ឋានសង្ខាតាយំ, អត្តនោ មហាព្រហ្មុនា សលោកតា តស្ស សមីបតាសំយុជ្ជនសង្ខាតាយំ វា អវិមុត្តិយំ វិមុត្តិសញ្ញិនោ. ឯកន្តាកុសលតាយ ហីនត្តា បាបិកា. អយាថាវតាយ វិបរីតា. យថាវុត្តេនាតិ ‘‘អវិមុត្តាយេវ សមានា’’តិ វុត្តប្បការេន. ‘‘មយមេត្ថ សម្មាទិដ្ឋិ ភវិស្សាមា’’តិអាទីសុ ផលសម្មាទិដ្ឋិអាទីនិបិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិអាទិបក្ខិកានេវាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ផលសម្បយុត្តានិ…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ. សព្ពេបិ បន ផលធម្មេ វិមុត្តិក្ខន្ធសង្គហតោ ‘‘វិមុត្តី’’តិ វុច្ចមានេ ន កោចិ វិរោធោ. ឯត្ថ សម្មាវិមុត្តិសង្ខាតេ សល្លេខវត្ថុម្ហិ.

យទិ នីវរណវសេន វុត្តានិ, តស្មា តីណេវ វុត្តានីតិ អាហ ‘‘អភិជ្ឈាលូ’’តិអាទិ. បរិយុដ្ឋានប្បត្តា ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតា. យស្ស ធម្មស្ស អត្ថិតាយ ឧទ្ធតា នាម ហោន្តិ, សោ ធម្មោ ឧទ្ធច្ចន្តិ អាហ ‘‘ឧទ្ទច្ចេន សមន្នាគតាតិ ឧទ្ធតា’’តិ. វិចិនន្តាតិ ធម្មោតិ វា អធម្មោតិ វា អាទិនា យំ កិញ្ចិ សភាវំ វិនិច្ឆិនន្តា. ឧបនាហនសីលាតិ បរស្ស អត្តនោ ចិត្តេ អនុពន្ធនសីលា. ឥស្សន្តីតិ ឧសូយន្តិ. សឋយន្តីតិ សឋា អញ្ញថា អត្តានំ អញ្ញថា បវេទនកា. តេ បន យស្មា ន យថាភូតវាទិនោ, តស្មា អាហ ‘‘ន សម្មា ភាសន្តីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. វុត្តបច្ចនីកនយេនាតិ ‘‘ន កោធនា អក្កោធនា’’តិអាទិនា វុត្តអត្ថបដិបក្ខនយេន.

ទុក្ខំ វចោ ឯតេសុ វិប្បដិកូលគ្គាហិតាយ វិបច្ចនីកគាហេសូតិ ទុព្ពចា. តេ បន វចនក្ខមា ន ហោន្តីតិ អាហ ‘‘វត្តុំ ទុក្ខា’’តិអាទិ. ហីនាចារតាយ ទុក្ខស្ស វា សម្បាបកតាយ បាបកា. អសទ្ធម្មវសេនាតិ អសប្បុរិសធម្មវសេន. អត្តនា វិសេសិតព្ពវសេន កាយវិញ្ញត្តិអាទីនំ កាយកម្មទ្វារាទិភាវោ វិយ អស្សទ្ធិយាទិអសទ្ធម្មសមន្នាគមេនអសតំ អសប្បុរិសានំ ធម្មានន្តិ តានិយេវ អស្សទ្ធិយាទីនិ អសទ្ធម្មា នាម, តេសំ វសេនាហ ‘‘សទ្ធា ឯតេសំ នត្ថី’’តិ យថា តំ ‘‘ទុប្បញ្ញា’’តិ. សុត្តគេយ្យាទិ អប្បំ សុតំ ឯតេសន្តិ អប្បស្សុតា, សុតេន អនុបបន្នា. នត្ថីតិ គហេតព្ពន្តិ ឥមិនា អភាវត្ថោ អយំ អប្ប-សទ្ទោ ‘‘អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សាន’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ១០.១១) វិយាតិ ទស្សេតិ. សម្មាបដិបត្តិយា អនារម្ភនតោ កុច្ឆិតា គារយ្ហា សីទន្តិ ឱសីទន្តិ សំកិលេសបក្ខេតិ កុសីតា ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា. អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ អារទ្ធំ បគ្គហិតំ វីរិយំ ឯតេសន្តិ អារទ្ធវីរិយា. អនុប្បាទនេន មុដ្ឋា នដ្ឋា សតិ ឯតេសន្តិ មុដ្ឋស្សតី. ទុដ្ឋាតិ ទូសិតា. ទុប្បញ្ញា នាម ទូសិតភាវោ បដិបក្ខេន វិនាសិតភាវោតិ អាហ ‘‘នដ្ឋបញ្ញាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. ហេដ្ឋា សម្មាទិដ្ឋិគ្គហណេន កម្មស្សកតាបញ្ញាយ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា ច គហិតត្តា សុព្ពចកល្យាណមិត្តតាបរិវារាហិ ឥធ សទ្ធាទីហិ វិបស្សនាសម្ភារស្ស ឧទ្ធដត្តា ច វុត្តំ ‘‘ឥធ វិបស្សនាបញ្ញា វេទិតព្ពា’’តិ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនាសម្ភារោ ហី’’តិអាទិ. យុត្តិំ អនបេក្ខិត្វាបិ អយមត្ថោ គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បោរាណានំ អាណា’’តិ.

លោកុត្តរគុណានំ អន្តរាយករន្តិ លោកុត្តរគុណានំ អធិគមស្ស អន្តរាយករំ. សន្ទិដ្ឋិន្តិ សំ អត្តនោ ទិដ្ឋិំ, យំ វា តំ វា អត្តនា យថាគហិតទិដ្ឋិន្តិ អត្ថោ. សភាវំ អតិក្កមិត្វា បរតោ អាមសនតោ បរាមាសី. ទឡ្ហគ្គាហីតិ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ ថិរគ្គាហគ្គាហី. បដិនិស្សគ្គីតិ បដិនិស្សជ្ជនកោ. កុម្មោវាតិ យថា កច្ឆបោ អត្តនោ បាទាទិកេ អង្គេ កេនចិ ឃដ្ដិតោ សព្ពានិ អង្គានិ អត្តនោ កបាលេយេវ សមោទហតិ, ន ពហិ នីហរតិ, ឯវមយម្បិ ‘‘ន សុន្ទរោ តវ គាហោ, ឆឌ្ឌេហិ ន’’ន្តិ វុត្តោ តំ ន វិស្សជ្ជេតិ. អន្តោយេវ អត្តនោ ហទយេ ឯវ ឋបេត្វា តំ វទតិ. កុម្ភីលគ្គាហន្តិ សំសុមារគ្គាហំ. គណ្ហន្តីតិ យថា សំសុមារា គហិតំ ន វិស្សជ្ជេន្តិ, ឯវំ គណ្ហន្តិ.

៨៤. ឯវំ ចតុចត្តាលីសាយ អាការេហីតិ អវិហិំសនាទីហិ ចតុអធិកចត្តាលីសប្បការេហិ. កស្មា បនេត្ថ អវិហិំសា អាទិតោ វុត្តា? សព្ពគុណានំ មូលភាវតោ. អវិហិំសាតិ ហិ ករុណាយេតំ អធិវចនំ, សា ច វិសេសតោ សីលស្ស មូលការណំ បរូបឃាតលក្ខណា ទុស្សីល្យា ឱរមាបនតោ. យថា ហិ បាណាតិបាតោ បរូបឃាតលក្ខណោ, តថា បរេសំ សាបតេយ្យាវហរណំ, សត្តិប្បហារតោបិ ធនស្សាវហារោ គរុតរោតិ. តថា អព្រហ្មចរិយំ គព្ភធារណាទិទុក្ខាវហនតោ, បរទារាតិក្កមេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. បរេសំ វិសំវាទនភេទនមម្មឃដ្ដនានំ បរូបឃាតភាវោ បាកដោ ឯវ, សម្ផប្បលាបោ អត្ថគ្គាហាបនតោ អនត្ថុប្បាទនតោ, អភិជ្ឈា អទិន្នាទានាទិហេតុតោ, ព្យាបាទោ បាណាតិបាតាទិហេតុតោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ សព្ពានត្ថហេតុតោ បរូបឃាតលក្ខណា, មិច្ឆាទិដ្ឋិ ធម្មិកបដិញ្ញោបិ បាណាតិបាតាទីនិ ករោតិ, បរេ ច តត្ថ និយោជេតិ, កិមង្គំ បន ឥតរេ. វិហិំសលក្ខណា ទុស្សីល្យា ឱរមា អវិហិំសលក្ខណា វិសេសតោ សីលស្ស ពលវការណំ. សីលបទដ្ឋានោ ច សមាធិ, សមាធិបទដ្ឋានា ច បញ្ញាតិ សព្ពគុណានំ មូលភូតា អវិហិំសា. អបិច ឧឡារជ្ឈាសយានំ និសម្មការីនំ ធីរានំ ឧត្តមបុរិសានំ សីលំ វិយ សមាធិបញ្ញាបិ បរេសំ ហិតសុខាវហាវ សម្បជ្ជន្តីតិ ឯវម្បិ ករុណា សព្ពគុណានំ មូលន្តិ សា អាទិតោ វុត្តា.

តតោ បរំ វិសេសតោ ‘‘អវិហិំសាសមុដ្ឋានា ឥមេ ធម្មា’’តិ ទស្សនត្ថំ កុសលកម្មបថធម្មា គហិតា. តតោ ឥទំ គុណានំ មូលភូតំ សីលំ, ឯត្ថ បតិដ្ឋិតេន ឥមេ ធម្មា ឧប្បាទេតព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ អដ្ឋ សម្មត្តា គហិតា. តេសំ វិសោធនាយ បដិបន្នស្ស អាទិតោ ឯវំ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ នីវរណវិវេកោ គហិតោ, អាទិតោ នីវរណទ្វយស្ស អគ្គហណេ គហិតាគហិតការណំ អដ្ឋកថាយ វុត្តមេវ. កោធស្ស បន ព្យាបាទតោ ភេទោ វត្ថសុត្តវណ្ណនាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៧១) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. កោធាទិប្បហានេន ចេត្ថ សល្លេខសិទ្ធីតិ ទស្សនត្ថំ តតោ ឧបក្កិលេសវិសុទ្ធិ គហិតា. សា ច សុព្ពចកល្យាណមិត្តអប្បមត្តតាហិ សិជ្ឈតីតិ ទស្សនត្ថំ បកិណ្ណកា គហិតា. សម្បន្នសោវចស្សតាទិគុណស្ស ឥមេ ធម្មា បារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, វិបស្សនំ បរិព្រូហេត្វា អរិយមគ្គាធិគមាយ សំវត្តន្តីតិ ទស្សនត្ថំ សទ្ធម្មា គហិតា. ឯវំភូតស្ស អយំ មិច្ឆាគាហោ លោកុត្តរគុណាធិគមស្ស អន្តរាយករោ, តស្មា សោ ទូរតោ វជ្ជេតព្ពោ, ឯវំ យថាវុត្តាយ សម្មាបដិបត្តិយា អរិយមគ្គំ អធិគច្ឆន្តោ សល្លេខំ មត្ថកំ បាបេតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ឯវមេតេសំ ចតុចត្តាលីសាយ សល្លេខាការានំ គហណបយោជនំ អនុបុព្ពី ច វេទិតព្ពា. បយោគតោ សល្លេខបដិបទំ បដិបជ្ជិតុំ អសក្កោន្តានំ ចិត្តុប្បាទោបិ ពហូបការោតិ អាហ ‘‘ចិត្តុប្បាទស្សបិ ពហូបការតំ ទស្សេតុ’’ន្តិ.

កុសលេសុ ធម្មេសូតិ អវិហិំសាទីសុ យថាវុត្តអនវជ្ជធម្មេសុ. អនុវិធិយនាតិ ចិត្តុប្បាទស្ស កាយវាចាហិ អនុវិធានា. តេសំ ធម្មានន្តិ អវិហិំសាទិធម្មានំ, តេសំ វា ចិត្តុប្បាទវសេន បវត្តធម្មានំ. ឥទានិ យថាវុត្តធម្មំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. សរណគមនំ វាចាយ វិញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តស្ស វសេន វុត្តំ ‘‘កាយេន វា’’តិ. ‘‘សីលំ កាយេន សមាទិយតី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច តថា តថា បវត្តសល្លហុកកាមាវចរកុសលចិត្តុប្បត្តិំ ឧបាទាយ តថារូបកុសលកាយវចីកម្មានំ ពហូបការតា វុត្តាតិ ន សភាវតោ ចិត្តុប្បាទស្ស ពហូបការតំ ញាយតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៨៥. ហិតាធិគមាយាតិ ទិដ្ឋធម្មិកាទិហិតសម្បត្តិយា, អរិយមគ្គាធិគមាយ ឯវ វា. អរិយមគ្គោ ហិ ឯកន្តហិតត្តា ហិតោ នាម. បរិវជ្ជនវសេន កមនំ បវត្តិ បរិក្កមនន្តិ អាហ ‘‘បរិក្កមនាយ បរិវជ្ជនត្ថាយា’’តិ. សម្មាទស្សនុបាយសំវិធានេន អវិហិំសា បដិយត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន. សុខេនេវាតិ អកិច្ឆេនេវ. ឯតេនេវ ឧបាយេនាតិ ឯតេនេវ អវិហិំសាបទេ វុត្តេន វិធិនា. សព្ពបទានីតិ សេសានិ តេចត្តាលីស បទានិ.

៨៦. អកុសលា បដិសន្ធិអជនកា នាម ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទធម្មា អញ្ញេបិ បវត្តិវិបាកមត្តទាយិនោ, ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា វិបាកជនកា, បច្ចយវេកល្លេន វិបច្ចិតុំ អលទ្ធោកាសា អហោសិកម្មាទយោ វា អជនកា. ជាតិវសេនាតិ អកុសលជាតិវសេន. អធោភាគង្គមនីយាតិ អបាយគមនីយា. ឯវំនាមាតិ នាមគ្គហណេន សភាវំ ឧបលក្ខេតិ សតិ បច្ចយសមវាយេ តំសភាវានតិវត្តនតោ. តេនាហ ‘‘វិបាកកាលេ អនិដ្ឋាកន្តវិបាកត្តា’’តិ. វុត្តនយេនេវ កុសលបក្ខោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ, ឥធ បដិសន្ធិអជនកា អភិញ្ញាសហគតធម្មា, សេសំ វុត្តសទិសមេវ. សព្ពេ អកុសលាតិ ឯត្ថ វិហិំសមេកំ ឋបេត្វា ឥតរេ សព្ពេ អកុសលា ឧបមាភូតា. វិហិំសា ហិ ឧបមេយ្យំ. សព្ពេ កុសលាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឯតេនេវ ឧបាយេនាតិ យថា វិហិំសានំ ឧបមេយ្យតា, តទវសេសានំ កុសលាកុសលានំ ឧបមាភាវោ វុត្តោ, ឥមិនា នយេន អកុសលំ បាណាតិបាតាទិអកុសលេន ឥតរេន, កុសលញ្ច បាណាតិបាតាបដិវិរតិអាទិកុសលេន ឥតរេន ឧបមេតព្ពំ.

៨៧. បរិនិព្ពាបនេតិ កិលេសបរិឡាហវូបសមនេ. បរិតោ លិម្បនដ្ឋេន បលិបំ វុច្ចតិ មហាកទ្ទមំ, តំ បន ឯកន្តតោ គម្ភីរម្បិ ហោតីតិ ‘‘គម្ភីរកទ្ទមេ និមុគ្គោ’’តិ វុត្តំ. បលិបំ វិយ បលិបន្តិ បញ្ច កាមគុណា វុច្ចន្តិ, តស្មា ឯវំ ឥទានិ វុច្ចមានេន ឧបមោបមេយ្យសំសន្ទននយេន ឯត្ថ ឥមស្មិំ ឋានេ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា. ន ហិ តំ ការណន្តិ ឯត្ថ ការណំ នាម ហត្ថស្ស វា បាទស្ស វា អបលិបន្នភាវោ, សោ បន នត្ថិ. ឯស នយោ ឧបមេយ្យេបិ.

តត្ថ សិយា កស្សចិ បរិវិតក្កោ ‘‘ភគវតោ ទេសនានុភាវេន ភិក្ខុអាទយោ កថេន្តី’’តិ. ‘‘ភគវាយេវ ហិ តត្ថ ឧទ្ធរតី’’តិ វត្វា ឧបមាយ តទត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘រញ្ញោ’’តិអាទិ វុត្តំ. បុថុជ្ជនា តាវតិដ្ឋន្តុ, សាវកសិខាប្បត្តវិសេសានម្បិ អរិយានំ ទេសនា សត្ថុយេវ ទេសនាតិ ទស្សេតុំ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិមាហ. តថា ហិ តេហិ ទេសិតសុត្តានិ ពុទ្ធវចនមេវ, តេសំ ទេសនាយ លទ្ធវិសេសាបិ អរិយា ពុទ្ធបុត្តាយេវាតិ.

អនិព្ពិសតាយាតិ អនិព្ពិសេវនតាយ. អសិក្ខិតវិនយតាយាតិ បញ្ចន្នំ វិនយានំ សាទរំ អសិក្ខិតភាវេន. តេ បន វិនយា តិស្សន្នំ សិក្ខានំ សិក្ខាបនេន ហោតីតិ អាហ ‘‘តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខាបេស្សតី’’តិ. កិំ បន តន្តិ? ‘‘ឋានមេតំ វិជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ កិំ បន ឋានន្តិ អាហ ‘‘អបលិបបលិបន្នត្ត’’ន្តិអាទិ. យស្មា បាឡិយំ ‘‘សោ វត ចុន្ទា’’តិអាទិនា សាមញ្ញត្ថំ ឧបមាភាវេន គហេត្វា វិសេសត្ថោ ឧបមេយ្យភាវេន វុត្តោ, តស្មា តមត្ថំ ‘‘ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិអាទិនា សាធារណតោ វត្វា បុន អសាធារណតោ វិវរន្តោ ‘‘កិំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិមាហ. បរស្ស វិហិំសាចេតនំ និព្ពាបេស្សតីតិ ឥទំ យោ អវិហិំសាសង្ខាតំ សម្មាបដិបត្តិំ ទិស្វា ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជន្តោ ធម្មទេសនាយ បរោ អវិហិំសកោ ហោតិ, តាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ. អាទេសនញ្ហិ តស្ស វចនន្តិ. តេនាហ ‘‘អយំ យា ឯសា វិហិំសកស្សា’’តិ. បុព្ពេ វិហិំសកស្ស មិច្ឆាបដិបជ្ជន្តស្ស. វិហិំសាបហានាយ មគ្គំ ភាវយតោតិអាទិនា អត្តនោ ឯវ អវិហិំសាយ វិហិំសាបរិនិព្ពានាយ សំវត្តនមាហ. តេនាហ ‘‘បរិនិព្ពុតោ វិយា’’តិអាទិ. សព្ពបទេសូតិ ‘‘បាណាតិបាតិស្សា’’តិអាទិនា អាគតេសុ តេចត្តាលីសាយ បទេសុ.

៨៨. ឯវន្តិ ទេសិតាការបរាមសនំ. តស្សាតិ សល្លេខស្ស. ‘‘អត្ថិ ខ្វេស ព្រាហ្មណ, បរិយាយោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.១១; បារា. ៣-១០) វិយ បរិយាយ-សទ្ទោ ការណត្ថោតិ អាហ ‘‘សល្លេខការណ’’ន្តិ. តេសំ វសេនាតិ សល្លេខានំ វសេន. មេត្តាយ ឧបសំហរណវសេន ហិតំ ឯសន្តេន. ករុណាយ វសេន អនុកម្បមានេន. បរិគ្គហេត្វាតិ បរិតោ គហេត្វា, បរិត្វាតិ អត្ថោ. បរិច្ចាតិ បរិតោ ឥត្វា, សមន្តតោ ផរិត្វា ឥច្ចេវ អត្ថោ. មា បមជ្ជិត្ថាតិ ‘‘ឈាយថា’’តិ វុត្តសមថវិបស្សនានំ អញ្ញាណេន, អញ្ញេន វា កេនចិ បមាទការណេន មា បមាទំ អាបជ្ជិត្ថ. និយ្យានិកសាសនេ ហិ អកត្តព្ពករណម្បិ បមាទោតិ. វិបត្តិកាលេតិ សត្តអសប្បាយាទិវិបត្តិយុត្តកាលេ. យថាវុត្តា បញ្ច បរិយាយា អញ្ញេបិ សព្ពេ សាសនគុណា ឥធេវ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ អាហ ‘‘ឈាយថ, មា បមាទត្ថាតិ តុម្ហាកំ អនុសាសនី’’តិ.

សល្លេខសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.