៩. សម្មាទិដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា

៨៩. កថេតុកម្យតាបុច្ឆា ឯវាតិ អវធារណេន ឥតរា ចតស្សោ បុច្ឆា និវត្តេតិ ឥតរាសំ អសម្ភវតោ, តត្ថ យថាបុច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស វិស្សជ្ជនតោ ច ‘‘អយំ សម្មាទិដ្ឋី’’តិ យាថាវតោ អជានន្តាបិ បុថុជ្ជនា ពាហិរកតាបសាទយោ អត្តនោ សមានសីលេ ឋិតំ សម្មាទិដ្ឋីតិ វទន្តិ. អនុស្សវាទិវសេនាបីតិ អនុស្សវាការបរិវិតក្កទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិវសេនបិ. យថាសមង្គិតាការស្ស អត្ថស្ស ឯវមេតន្តិ និជ្ឈានក្ខមាបនតោ ឯកន្តតោ យាថាវគ្គាហោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អត្តបច្ចក្ខេនបី’’តិ, យាថាវតោ លក្ខណស្ស បដិវិទ្ធត្តា អត្តនោ បច្ចក្ខភាវេនាតិ អត្ថោ. ពហុន្នំ វចនំ ឧបាទាយាតិ ឥមិនា សាសនេ លោកេ ច និរុឡ្ហតាយ អយំ អាមេឌិតបយោគោតិ សាសនស្ស និរុឡ្ហតាយ ច សម្បសាទំ ឧបាទាយបិ តទុភយិកោ អាមេឌិតបយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. អត្ថន្តិ វចនត្ថំ. លក្ខណន្តិ សភាវំ. ឧបាទាយាតិ គហេត្វា. សោភនាយាតិ សុន្ទរាយ. បសត្ថាយាតិ បសំសាយ. តេសុ បុរិមេន ធម្មានំ យថាសភាវាវពោធសង្ខាតំ សម្មាទិដ្ឋិសភាវំ ទស្សេតិ. តេន ហិ សា សព្ពធម្មេ អភិភវិត្វា សោភតិ. ទុតិយេន សម្បយុត្តធម្មេសុ បរិណាយិកភាវំ. តេន ហិ សា សម្បយុត្តធម្មេ ញាណមយេ វិយ តំសមង្គិនញ្ច បុគ្គលំ ញាណបិណ្ឌំ វិយ ករោតិ, តស្ស ‘‘បណ្ឌិតោ និបុណោ ឆេកោ វិញ្ញូ វិភាវី’’តិអាទិនា ទិសាសុ បសំសា បត្ថរតិ.

កម្មស្សកតាញាណន្តិ កម្មំ សកោ ឯតស្សាតិ កម្មស្សកោ, តស្ស ភាវោ កម្មស្សកតា, តត្ថ ញាណំ ‘‘ឥទំ កម្មំ សត្តានំ សកំ, ឥទំ នោ សក’’ន្តិ ឯវំ ជាននញាណំ. សច្ចានុលោមិកញាណន្តិ អរិយសច្ចានំ បដិវេធស្ស អនុលោមតោ សច្ចានុលោមិកំ ញាណំ, វិបស្សនាញាណំ. នោ សច្ចានុលោមិកាយាតិ ពាហិរកោ សច្ចានុលោមិកាយ សម្មាទិដ្ឋិយា នោ សម្មាទិដ្ឋិ សព្ពេន សព្ពំ តស្ស អភាវតោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘អត្តទិដ្ឋិបរាមាសកត្តា’’តិ. កម្មស្ស កតាទិដ្ឋិ បន ពាហិរកស្ស អត្តទិដ្ឋិំ អនុរុជ្ឈន្តី បវត្តតិ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តិតោ. សាសនិកោ ទ្វីហិបីតិ សាសនិកោ បុថុជ្ជនោ កម្មស្សកតាញាណាទីហិ ទ្វីហិបិ សម្មាទិដ្ឋិ. ឱក្កន្តសម្មត្តនិយាមត្តា ‘‘សេក្ខោ និយតាយា’’តិ វុត្តំ. អសេក្ខាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សម្មាទិដ្ឋីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តីសុបិ បុគ្គលេសុ សេក្ខោ ឥធ សម្មាទិដ្ឋីតិ អធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘និយតាយ និយ្យានិកាយា’’តិអាទិមាហ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាឡិយា វិភាវេតុំ ‘‘តេនេវាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. អន្តទ្វយន្តិ ‘‘សស្សតំ, ឧច្ឆេទំ, កាមសុខំ, អត្តកិលមថ’’ន្តិ ឯតំ អន្តទ្វយំ. លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនន្តទ្វយស្ស អនុបគមនំ អត្ថសិទ្ធមេវ. ឧជុភាវេនាតិ ឧជុសភាវេន មគ្គេន, មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយាតិ អត្ថោ. ធម្មេ បសាទគ្គហណេន សត្ថរិ សង្ឃេ ច បសាទោបិ គហិតោយេវ ហោតីតិ ‘‘ធម្មេ’’ឥច្ចេវ វុត្តោ តទវិនាភាវតោ. យស្មា ឯស និយតាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ សម្មាទិដ្ឋីតិ អធិប្បេតោ, តញ្ច វដ្ដតោ និយ្យានំ វិវដ្ដាធិគមេន ហោតីតិ អាហ ‘‘អាគតោ ឥមំ សទ្ធម្ម’’ន្តិ. និព្ពានញ្ហិ សន្តោ សទា វិជ្ជមានោ ធម្មោតិ កត្វា សទ្ធម្មោតិ ឥមំ ផលេហិ អសាធារណេន បរិយាយេន វត្តព្ពតំ លភតិ. តយិទមស្ស អាគមំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយោ, សោ ច បហានាភិសមយាទីហិ សហេវ ឥធ ឥជ្ឈតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពទិដ្ឋិគហនានី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពទិដ្ឋិគហនានិ វិនិព្ពេឋេន្តោ សព្ពកិលេសេ បជហន្តោតិ បទទ្វយេន បន បហានាភិសមយមាហ, ជាតិសំសារា និក្ខមន្តោតិ ឥមិនា បរិញ្ញាភិសមយំ. សមតិក្កមត្ថោ ហិ បរិញ្ញត្ថោ. បដិបត្តិំ បរិនិដ្ឋបេន្តោតិ ឥមិនា ភាវនាភិសមយន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

កាលបរិច្ឆេទវចនន្តិ បរិច្ឆិជ្ជតីតិ បរិច្ឆេទោ, កាលោ ឯវ បរិច្ឆេទោ កាលបរិច្ឆេទោ, យោ សោ អកុសលបជាននាទិនា បរិច្ឆិន្នោ មគ្គវុដ្ឋានកាលោ មគ្គក្ខណោ, តស្ស វចនន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យស្មិំ កាលេ’’តិ. អកុសលញ្ចាតិ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. តេន វក្ខមានំ អកុសលមូលាទិំ សមុច្ចិនោតិ. ទសាកុសលកម្មបថន្តិ កុតោយំ វិសេសោ, យាវតា អនិទ្ធារិតវិសេសំ អកុសលំ គហិតន្តិ? ន សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ. កិំ វា ឥមាយ យុត្តិចិន្តាយ, យស្មា បឋមវារេន ឧទ្ទេសវសេន ទេសិតស្ស អត្ថស្ស វិត្ថារទេសនា ទុតិយវារោ. តេនេវាហ ‘‘កតមំ បនាវុសោ’’តិអាទិ. យស្មា លោកុត្តរា សម្មាទិដ្ឋិ ឥធ អធិប្បេតា, តស្មា និរោធារម្មណាយ បជាននាយ មគ្គបញ្ញាយ កិច្ចវសេន សម្មោហតោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ ទសអកុសលកម្មបថំ បដិវិជ្ឈន្តោ ‘‘អកុសលំ បជានាតី’’តិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. តស្សាតិ អកុសលកម្មបថសង្ខាតស្ស ទុក្ខស្ស. តេនេវ បការេនាតិ ‘‘និរោធារម្មណាយ បជាននាយ កិច្ចវសេនា’’តិ វុត្តប្បការេន.

កុសលន្តិ ឯត្ថាយំ វចនត្ថោ – កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សលយតិ ចលយតិ កម្បេតីតិ កុសលំ, កុច្ឆិតេន វា អាការេន សយន្តីតិ កុសា, បាបកា ធម្មា. តេ កុសេ លុនាតិ ឆិន្ទតីតិ កុសលំ. កុច្ឆិតានំ វា សានតោ តនុករណតោ ញាណំ កុសំ នាម, តេន លាតព្ពំ គហេតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ កុសលំ. យថា វា កុសោ ឧភយភាគគតំ ហត្ថបទេសំ លុនាតិ, ឯវមិទំ ឧប្បន្នានុប្បន្នវសេន ឧភយភាគគតំ សំកិលេសបក្ខំ លុនាតិ ឆិន្ទតិ, តស្មា កុសោ វិយ លុនាតីតិ កុសលំ. កុច្ឆិតានំ វា សាវជ្ជធម្មានំ សលនតោ សំវរណតោ កុសលំ. កុសលធម្មវសេន ហិ អកុសលា មនច្ឆដ្ឋេសុ ទ្វារេសុ អប្បវត្តិយា សំវុតា ហោន្តិ. កុច្ឆិតេ វា បាបធម្មេ សលយតិ គមេតិ អបនេតីតិ កុសលំ. កុច្ឆិតានំ វា បាណាតិបាតាទីនំ សានតោ និសានតោ តេជនតោ កុសា, ទោសលោភាទយោ. សាទីនវវសេន ចេតនាយ តិក្ខភាវប្បត្តិយា បាណាតិបាតាទីនំ មហាសាវជ្ជតា. តេ កុសេ លុនាតិ ឆិន្ទតីតិ កុសលំ. កុច្ឆិតានំ វា សានតោ អន្តករណតោ វិនាសនតោ កុសានិ, បុញ្ញកិរិយវសេន បវត្តានិ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ. តេហិ លាតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ កុសលំ. ‘‘កុ’’ឥតិ វា ភូមិ វុច្ចតិ, អធិដ្ឋានភាវេន តំសទិសស្ស អត្តនោ និស្សយភូតស្ស រូបារូបបពន្ធស្ស សម្បតិ អាយតិញ្ច អនុទហេន វិនាសនតោ កុំ សសន្តីតិ កុសា, រាគាទយោ. តេ វិយ អត្តនោ និស្សយស្ស លវនតោ ឆិន្ទនតោ កុសលំ. បយោគសម្បាទិតា ហិ កុសលធម្មា អច្ចន្តមេវ រូបារូបធម្មេ អប្បវត្តិករណេន សមុច្ឆិន្ទន្តិ. កុសលស្ស មូលន្តិ កុសលមូលំ, សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេន កុសលស្ស បតិដ្ឋា និទានន្តិ អត្ថោ. អកុសលមូលន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

អកុសលន្តិ បន ន កុសលំ អកុសលំ, កុសលធម្មានំ បដិបក្ខវសេន អកុសលន្តិ បទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវញ្ហិ អារោគ្យានវជ្ជសុខវិបាកកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន កុសលំ វុច្ចតីតិ. យថា យំ ធម្មជាតំ ន អរោគំ ន អវជ្ជំ ន សុខវិបាកំ ន ច កោសល្លសម្ភូតំ, តំ អកុសលន្តិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. ឯវំ យំ ន កុច្ឆិតានំ សលនសភាវំ, ន កុសេន, កុសេហិ វា បវត្តេតព្ពំ, ន ច កុសោ វិយ លវនកំ, តំ អកុសលំ នាមាតិ អយម្បិ អត្ថោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ. វត្ថុបជាននាតិ ទុក្ខាទិវត្ថុនោ បជាននា បដិវេធោ. តថា ពុជ្ឈនកបុគ្គលានំ អជ្ឈាសយវសេន ទេសនា បវត្តាតិ អាហ ‘‘អកុសលាទិបជាននេនាបី’’តិ. តេនេវ ច សំខិត្តេន ទេសនា បវត្តា. ភាវនាមនសិការោ បន ‘‘សព្ពំ ភិក្ខវេ អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៤៦; បដិ. ម. ១.៣) វចនតោ អនវសេសតោ រូបារូបធម្មានំ បរិគ្គហវសេនេវ បវត្តតិ. តេនាហ ‘‘ទេសនាយេវា’’តិអាទិ. តត្ថ មនសិការបដិវេធោតិ បុព្ពភាគេ បវត្តវិបស្សនាមនសិការោ អរិយមគ្គបដិវេធោ ច. កស្សចិ អកោបនតោ វិត្ថារវសេនេវ វុត្តំ វិបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តា មគ្គំ បដិវិជ្ឈន្តាបិ វិត្ថារនយេនេវ បដិវិជ្ឈន្តីតិ អត្ថោ វិសុទ្ធិក្កមស្ស អភាវតោ.

ភិក្ខូតិ មហាវិហារេ ធម្មសង្គីតិវសេន បញ្ចនិកាយមណ្ឌលេ និសិន្នភិក្ខូ. ថេរោតិ តត្ថ សង្ឃត្ថេរោតិ វទន្តិ. វត្ថសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តនយេន បន មហាសង្ឃរក្ខិតត្ថេរស្ស អន្តេវាសិកភិក្ខូ សន្ធាយ ‘‘អាហំសូ’’តិ វុត្តំ. ថេរោតិ បន មហាសង្ឃរក្ខិតត្ថេរោ. សោ ហិ ឥមស្មិំ មជ្ឈិមនិកាយេ តំ តំ វិនិច្ឆយំ កថេសិ. រាសិតោតិ បិណ្ឌតោ, ឯកជ្ឈន្តិ អត្ថោ.

អកុសលកម្មបថវណ្ណនា

អកោសល្លប្បវត្តិយាតិ កោសល្លបដិបក្ខតោ អកោសល្លំ វុច្ចតិ អញ្ញាណំ, តតោ បវត្តនតោ, អកោសល្លសម្ភូតត្តាតិ អត្ថោ. ញាណបដិបក្ខោ អញ្ញាណំ មិត្តបដិបក្ខោ អមិត្តោ វិយ កុសលបដិបក្ខោ អកុសលំ កុសលេន បហាតព្ពត្តា, ន បន កុសលានំ បហាយតត្តា. កុសលមេវ ហិ បយោគសម្បាទិតំ អកុសលំ បជហតិ. សហ អវជ្ជេហិ លោភាទីហិ វត្តតីតិ សាវជ្ជំ. ទុក្ខោ អនិដ្ឋោ ចតុក្ខន្ធ-សង្ខាតោ វិបាកោ ឯតស្សាតិ ទុក្ខវិបាកំ. តត្ថ សាវជ្ជវចនេន អកុសលានំ បវត្តិទុក្ខតំ ទស្សេតិ, ទុក្ខវិបាកវចនេន វិបាកទុក្ខតំ. បុរិមញ្ហិ បវត្តិសម្ភវវសេន អកុសលស្ស លក្ខណវចនំ, បច្ឆិមំ តាលន្តរេ វិបាកុប្បាទនសមត្ថតាវសេន. តថា បុរិមេន អកុសលស្ស អវិសុទ្ធសភាវតំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន អវិសុទ្ធវិបាកតំ. បុរិមេន អកុសលំ កុសលសភាវតោ និវត្តេតិ, បច្ឆិមេន អព្យាកតសភាវតោ សវិបាកត្តទីបកត្តា បច្ឆិមស្ស. បុរិមេន វា អវជ្ជវន្តតាទស្សនតោ កិច្ចដ្ឋេន រសេន អនត្ថជននរសតំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន សម្បត្តិអត្ថេន អនិដ្ឋវិបាករសតំ. បុរិមេន ច ឧបដ្ឋានាការដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានេន សំកិលេសបច្ចុបដ្ឋានតំ, បច្ឆិមេន ផលដ្ឋេន ទុក្ខវិបាកបច្ចុបដ្ឋានតំ. បុរិមេន ច អយោនិសោមនសិការំ អកុសលស្ស បទដ្ឋានំ បកាសេតិ. តតោ ហិ តំ សាវជ្ជំ ជាតំ, បច្ឆិមេន អកុសលស្ស អញ្ញេសំ បទដ្ឋានភាវំ វិភាវេតិ. តញ្ហិ ទុក្ខវិបាកស្ស ការណន្តិ. សំកិលិដ្ឋន្តិ សំកិលេសេហិ សមន្នាគតំ, ទសហិ កិលេសវត្ថូហិ វិពាធិតំ, ឧបតាបិតំ វា តេហិ វិទូសិតំ មលីនកតញ្ចាតិ អត្ថោ. ឥទញ្ចស្ស ទុក្ខវិបាកតញ្ចាតិ អត្ថេ ឥទញ្ច ទុក្ខវិបាកតំ អបច្ចក្ខតាយ អសទ្ទហន្តានំ បច្ចក្ខតោ អាទីនវទស្សនេន សំវេជនត្ថំ វុត្តំ. សាធារណា សព្ពស្សបិ អកុសលស្ស.

សរសេនេវ (ធ. ស. មូលដី. ១) បតនសភាវស្ស អន្តរា ឯវ អតីវ បាតនំ អតិបាតោ, សណិកំ បតិតុំ អទត្វា សីឃំ បាតនន្តិ អត្ថោ. អតិក្កម្មវា សត្ថាទីហិ អភិភវិត្វា បាតនំ អតិបាតោ. បយោគវត្ថុមហន្តតាទីហិ មហាសាវជ្ជតា តេហិ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជមានាយ ចេតនាយ ពលវភាវតោ. ឯកស្ស ហិ បយោគស្ស សហសា និប្ផាទនវសេន សកិច្ចសាធិកាយ ពហុក្ខត្តុំ បវត្តជវនេហិ លទ្ធាសេវនាយ ច សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ វសេន បយោគស្ស មហន្តភាវោ. សតិបិ កទាចិ ខុទ្ទកេ ចេវ មហន្តេ ច បាណេ បយោគស្ស សមភាវេ មហន្តំ ហនន្តស្ស ចេតនា តិព្ពាការា ឧប្បជ្ជតីតិ វត្ថុស្ស មហន្តភាវោ. ឥតិ ឧភយម្បេតំ ចេតនាយ ពលវភាវេនេវ ហោតីតិ. យថាវុត្តបច្ចយបរិយាយេបិ តំតំបច្ចយេហិ ចេតនាយ ពលវតាយ ឯវ មហាសាវជ្ជភាវោ វេទិតព្ពោ. បយោគវត្ថុអាទិបច្ចយានញ្ហិ អមហត្តេបិ ហន្តព្ពស្ស គុណវន្តតាយ មហាសាវជ្ជតា, តព្ពិបរិយាយេន អប្បសាវជ្ជតា ច វត្ថុស្ស មហត្តាមហត្តេសុ វិយ ទដ្ឋព្ពា. កិលេសានំ ឧបក្កមានំ ទ្វិន្នញ្ច មុទុតាយ តិព្ពតាយ ច អប្បសាវជ្ជតា មហាសាវជ្ជតាបិ យោជេតព្ពា. បាណោ បាណសញ្ញិតា វធកចិត្តញ្ច បុព្ពភាគិយាបិ ហោន្តិ, ឧបក្កមោ វធកចេតនាសមុដ្ឋាបិតោ. បញ្ច សម្ភារា ហិ បាណាតិបាតចេតនាតិ សា បញ្ចសម្ភារវិនិមុត្តា ទដ្ឋព្ពា. អយញ្ច វិចារោ អទិន្នាទានាទីសុបិ យថារហំ វត្តព្ពោ. វិជ្ឈនបហរណាទិវសេន សហត្ថេននិព្ពត្តោ សាហត្ថិកោ, អាណាបនវសេន បវត្តោ អាណត្តិកោ, ឧសុសត្តិយន្តបាសាណាទិនិស្សជ្ជនវសេន បវត្តោ និស្សគ្គិយោ, អទុហលសជ្ជនាទិវសេន បវត្តោ ថាវរោ, អាថព្ពណិកាទីនំ វិយ មន្តបរិជប្បនវសេន បវត្តោ វិជ្ជាមយោ, កម្មវិបាកជិទ្ធិមយោ ឥទ្ធិមយោ ទាឋាកោដនាទីនិ វិយ.

យទិ ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ បរេន បរិគ្គហិតំ អទិន្នំ, ឧត្តានសេយ្យកទារកសន្តកេ កថំ តស្ស បរិគ្គហសញ្ញាយ ឯវ អភាវតោតិ អាហ ‘‘យត្ថ បរោ’’តិអាទិ. បរោ នាម វិញ្ញូ វា អវិញ្ញូ វា អត្ថិ តស្ស វត្ថុស្ស សាមិកោ. អវិញ្ញូបិ ហិ វិញ្ញុកាលេ យថាកាមំ ករោន្តោ អទណ្ឌារហោតិ. មន្តបរិជប្បនេន បរសន្តកហរណំ វិជ្ជាមយោ, វិនា មន្តេន បរសន្តកស្ស កាយវចីបយោគេហិ បរិកឌ្ឍនំ តាទិសេនិទ្ធិវសេន ឥទ្ធិមយោ បយោគោតិ អទិន្នាទានេ ឆ បយោគាសាហត្ថិកាទយោ វុត្តា. យថានុរូបន្តិ ឯត្ថ សាហត្ថិកោ តាវ បញ្ចន្នម្បិ អវហារានំ វសេន បវត្តតិ, តថា អាណត្តិយោ និស្សគ្គិយោ ច. ថាវរោ ថេយ្យាវហារបសយ្ហាវហារបដិច្ឆន្នាវហារវសេន. តថា សេសាបីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

មេថុនសមាចារេសូតិ សទារាសន្តោស-បរទារគមនវសេន ទុវិធេសុ មេថុនសមាចារេសុ. អយមេវហិ ភេទោ ឥធាធិប្បេតោ. គោត្តរក្ខិតា សគោត្តេហិ រក្ខិតា. ធម្មរក្ខិតា សហធម្មិកេហិ រក្ខិតា. សារក្ខា សសាមិកា. យស្សា គមនេ រញ្ញា ទណ្ឌោ ឋបិតោ, សា សបរិទណ្ឌា. ភរិយភាវត្ថំ ធនេន កីតា ធនក្កីតា. ឆន្ទេន វសន្តី ឆន្ទវាសិនី. ភោគត្ថំ វសន្តី ភោគវាសិនី. បដត្ថំ វសន្តី បដវាសិនី. ឧទកបត្តំ អាមសិត្វា គហិតា ឱទបត្តកិនី. ចុម្ពដកំ អបនេត្វា គហិតា ឱភដចុម្ពដា. ករមរានីតា ធជាហតា. តង្ខណិកា មុហុត្តិកា. អភិភវិត្វា វីតិក្កមេ មិច្ឆាចារោ មហាសាវជ្ជោ, ន តថា ទ្វិន្នំ សមានឆន្ទតាយ. អភិភវិត្វា វីតិក្កមនេ សតិបិ មគ្គេនមគ្គបដិបត្តិអធិវាសនេ បុរិមុប្បន្នសេវនាភិសន្ធិបយោគាភាវតោ មិច្ឆាចារោ ន ហោតិ អភិភុយ្យមានស្សាតិ វទន្តិ. សេវនាចិត្តេ សតិ បយោគាភាវោ អប្បមាណំ យេភុយ្យេន ឥត្ថិយា សេវនាបយោគស្ស អភាវតោ. តថា សតិ បុរេតរំ សេវនាចិត្តស្ស ឧបដ្ឋានេបិ តស្សា មិច្ឆាចារោ ន សិយា, តថា បុរិសស្សបិ សេវនាបយោគាភាវេតិ, តស្មា អត្តនោ រុចិយា បវត្តិតស្ស វសេន តយោ, ពលក្ការេន បវត្តិតស្ស វសេន តយោតិ សព្ពេបិ អគ្គហិតគ្គហណេន ចត្តារោ សម្ភារាតិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អត្ថភញ្ជកោតិ កម្មបថវសេន វុត្តំ. កម្មបថកថា ហេសាតិ. អស្សាតិ វិសំវាទកស្ស. មុសា វទតិ ឯតេនាតិ ចេតនា មុសាវាទោ, ឥមស្មិំ បក្ខេ អតថាការេន វត្ថុនោ វិញ្ញាបនបយោគោ មុសា, តំសមុដ្ឋាបិកា ចេតនាមុសាវាទោតិ វុត្តត្តា តតោ អញ្ញថា វត្តុំ ‘‘អបរោ នយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អត្តនោ សន្តកំ អទាតុកាមតាយាតិអាទិ មុសាវាទសាមញ្ញេន វុត្តំ. ហសាធិប្បាយេនបិ វិសំវាទនបុរក្ខារស្ស មុសាវាទោ. បរស្សាតិ វិសំវាទនវសេន វិញ្ញាបេតព្ពស្ស. សោតិ មុសាវាទបយោគោ.

សុញ្ញភាវន្តិ បីតិវិរហិតតាយ រិត្តភាវំ. ផរុសសទ្ទតាយ នេវ កណ្ណសុខា. អត្ថវិបន្នតាយ ន ហទយសុខា. សំកិលិដ្ឋចិត្តស្សាតិ ទោសេន, លោភេន វា ទូសិតចិត្តស្ស.

ឯកន្តផរុសា ចេតនាតិ ឯតេន ទុដ្ឋចិត្តតំយេវ វិភាវេតិ, ទុដ្ឋចិត្តតា ចស្ស អមរណាធិប្បាយវសេន ទដ្ឋព្ពា. សតិ ហិ មរណាធិប្បាយេ អត្ថសិទ្ធិ, តទភាវេ បាណាតិបាតព្យាបាទា សិយុន្តិ. យំ បដិច្ច ផរុសវាចា បយុជ្ជតិ, តស្ស សម្មុខាវ សីសំ ឯតិ. បរម្មុខាបិ សីសំ ឯតិ ឯវាតិ អបរេ. តត្ថាយំ អធិប្បាយោ យុត្តោ សិយា – សម្មុខា បយោគេ អគារវាទីនំ ពលវភាវតោ សិយា ចេតនា ពលវតី, បរស្ស ច តទត្ថវិញ្ញាបនំ, ន តថា អសម្មុខាតិ. យថា ច អក្កោសិតេ មតេ អាឡហនេ កតា ខមាបនា ឧបវាទន្តរាយំ និវត្តេតិ, ឯវំ បរម្មុខា បយុត្តា ផរុសវាចា ហោតិយេវាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. តស្សាតិ ឯកន្តផរុសចេតនាយ ឯវ ផរុសវាចាភាវស្ស អាវិភាវត្ថំ. មម្មច្ឆេទកោ សវនផរុសតាយាតិ អធិប្បាយោ. ចិត្តសណ្ហាតាយ ផរុសវាចា ន ហោតិ កម្មបថា’ប្បត្តត្តា, កម្មភាវំ បន ន សក្កា វារេតុំ. ឯវំ អន្វយវសេន ចេតនាផរុសតាយ ផរុសវាចំ សាធេត្វា ឥទានិ តមេវ ព្យតិរេកវសេន សាធេតុំ ‘‘វចនសណ្ហតាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯសាតិ ផរុសវាចា. កម្មបថភាវំ អប្បត្តា អប្បសាវជ្ជា, ឥតរា មហាសាវជ្ជា. តថា កិលេសានំ មុទុតិព្ពតាភេទេហិ សព្ពំ បុរិមសទិសំ.

អាសេវនំ ពហុលីករណំ. យំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តិតោ, តេន អគ្គហិតេ អប្បសាវជ្ជោ, គហិតេ មហាសាវជ្ជោ កម្មបថប្បត្តិតោ. យោ កោចិ បន សម្ផប្បលាបោ ទ្វីហិ សម្ភារេហិ សិជ្ឈតិ. កិលេសានំ មុទុតិព្ពតាវសេនបិ អប្បសាវជ្ជមហាសាវជ្ជតា វេទិតព្ពា.

អត្តនោ បរិណាមនំ ចិត្តេនេវាតិ វេទិតព្ពំ. ហិតសុខំ ព្យាបាទយតីតិ យោ តំ ឧប្បាទេតិ, តស្ស ហិតសុខំ វិនាសេតិ. អហោ វតាតិ ឥមិនា អច្ចន្តវិនាសចិន្តនំ ទីបេតិ. ឯវំ ហិស្ស ទារុណបវត្តិយា កម្មបថប្បត្តិ. យថាភុច្ចគហណាភាវេនាតិ យាថាវគ្គាហស្ស អភាវេន អនិច្ចាទិសភាវស្ស និច្ចាទិតោ គហណេន. មិច្ឆា បស្សតីតិ វិតថំ បស្សតិ. សម្ផប្បលាបោ វិយាតិ ឥមិនា អាសេវនស្ស មន្ទតាយ អប្បសាវជ្ជតំ, មហន្តតាយ មហាសាវជ្ជតំ ទស្សេតិ. គហិតាការវិបរីតតាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា គហិតាការស្ស វិបរីតភាវោ. វត្ថុនោតិ តស្សា អយថាភូតសភាវមាហ. តថាភាវេនាតិ គហិតាការេនេវ តស្ស ទិដ្ឋិគតិកស្ស, តស្ស វា វត្ថុនោ ឧបដ្ឋានំ ឯវមេតំ, ន ឥតោ អញ្ញថាតិ.

ធម្មតោតិ សភាវតោ. កោដ្ឋាសតោតិ ផស្សបញ្ចមកាទីសុ ចិត្តង្គកោដ្ឋាសេសុ យំ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ, តតោតិ អត្ថោ. ចេតនាធម្មាតិ ចេតនាសភាវា.

បដិបាដិយា សត្តាតិ ឯត្ថ ននុ ចេតនា អភិធម្មេ កម្មបថេសុ ន វុត្តាតិ បដិបាដិយា សត្តន្នំ កម្មបថភាវោ ន យុត្តោតិ? ន, អវចនស្ស អញ្ញហេតុកត្តា. ន ហិ តត្ថ ចេតនាយ អកម្មបថត្តា កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ, កទាចិ បន កម្មបថោ ហោតិ, ន សព្ពទាតិ កម្មបថភាវស្ស អនិយតត្តា អវចនំ. យទា បន កម្មបថោ ហោតិ, តទា កម្មបថរាសិសង្គហោ ន និវារិតោ. ឯត្ថាហ – យទិ ចេតនាយ សព្ពទា កម្មបថភាវាភាវតោ អនិយតោ កម្មបថភាវោតិ កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ, ននុ អភិជ្ឈាទីនំ កម្មបថភាវំ អប្បត្តានំ អត្ថិតាយ អនិយតោ កម្មបថភាវោតិ តេសម្បិ កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ កម្មបថតាតំសភាគតាហិ តេសំ តត្ថ វុត្តត្តា. យទិ ឯវំ ចេតនាបិ តត្ថ វត្តព្ពា សិយា? សច្ចមេតំ, សា បន បាណាតិបាតាទិកាតិ បាកដោ, តស្សា កម្មបថភាវោតិ ន វុត្តា សិយា. ចេតនាយ ហិ – ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមិ (អ. និ. ៦.៦៣; កថា. ៥៣៩), តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា អកុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិវចនតោ (កថា. ៥៣៩) កម្មភាវោ បាកដោ, កម្មំយេវ ច សុគតិទុគ្គតីនំ តត្ថ ឧប្បជ្ជនកសុខទុក្ខានញ្ច បថភាវេន បវត្តំ កម្មបថោតិ វុច្ចតីតិ បាកដោ តស្សា កម្មបថភាវោ, អភិជ្ឈាទីនំ បន ចេតនាសមីហនភាវេន សុចរិតទុច្ចរិតភាវោ ចេតនាជនិតបិដ្ឋិវដ្ដកភាវេន សុគតិទុគ្គតិតទុប្បជ្ជនកសុខទុក្ខានំ បថភាវោ ចាតិ ន តថា បាកដោ កម្មបថភាវោតិ តេយេវ តេន សភាវេន ទស្សេតុំ អភិធម្មេ ចេតនា កម្មបថរាសិភាវេន ន វុត្តា, អតថាជាតិយកត្តា វា ចេតនា តេហិ សទ្ធិំ ន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. មូលំ បត្វាតិ មូលទេសនំ បត្វា, មូលសភាវេសុ ធម្មេសុ វុច្ចមានេសូតិ អត្ថោ.

អទិន្នាទានំ សត្តារម្មណន្តិ ឥទំ ‘‘បញ្ច សិក្ខាបទា បរិត្តារម្មណា ឯវ វា’’តិ ឥមាយ បញ្ហបុច្ឆកបាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. យញ្ហិ បាណាតិបាតាទិទុស្សីល្យស្ស អារម្មណំ, តទេវ តំ វេរមណិយា អារម្មណំ. វីតិក្កមិតព្ពវត្ថុតោ ឯវ ហិ វិរតីតិ. សត្តារម្មណន្តិ វា សត្តសង្ខាតំ សង្ខារារម្មណមេវ ឧបាទាយ វុត្តន្តិ នាយំ វិរោធោ. តថា ហិ វុត្តំ សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៧១៤) ‘‘យានិ សិក្ខាបទានិ ឯត្ថ សត្តារម្មណានីតិ វុត្តានិ, តានិ យស្មា សត្តោតិ សង្ខ្យំ គតំ សង្ខារមេវ អារម្មណំ ករោន្តី’’តិ. វិសភាគវត្ថុនោ ‘‘ឥត្ថី, បុរិសោ’’តិ គហេតព្ពតោ សត្តារម្មណោតិ ឯកេ. ‘‘ឯកោ ទិដ្ឋោ, ទ្វេ សុតា’’តិអាទិនា សម្ផប្បលបនេ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតវសេន. តថា អភិជ្ឈាតិ ឯត្ថ តថា-សទ្ទោ ‘‘ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតវសេនា’’តិ ឥទម្បិ ឧបសំហរតិ, ន សត្តសង្ខារារម្មណតំ ឯវ ទស្សនាទិវសេន អភិជ្ឈាយនតោ. ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ បវត្តមានាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ តេភូមកធម្មវិសយាវាតិ អធិប្បាយេនស្សា សង្ខារារម្មណតា វុត្តា. កថំ បន មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សព្ពេ តេភូមកធម្មា អារម្មណំ ហោន្តីតិ? សាធារណតោ. ‘‘នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ’’តិ ហិ បវត្តមានាយ អត្ថតោ រូបារុបាវចរធម្មាបិ គហិតា ឯវ ហោន្តីតិ.

សុខពហុលតាយ រាជានោ ហសមានាបិ ‘‘ចោរំ ឃាតេថា’’តិ វទន្តិ, ហាសោ បន តេសំ អញ្ញវិសយោតិ អាហ ‘‘សន្និដ្ឋាបក…បេ… ហោតី’’តិ.

កេសញ្ចីតិ សហជាតានំ អទិន្នាទានាទីនំ. សម្បយុត្តបភាវកដ្ឋេនាតិ សម្បយុត្តោ ហុត្វា ឧប្បាទកដ្ឋេន. កេសញ្ចីតិ អសហជាតានំ. ឧបនិស្សយបច្ចយដ្ឋេនាតិ ឯតេន មូលដ្ឋេន លោភស្ស ឧបការតំ និវត្តេតិ. សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនដ្ឋោ ហិ មូលដ្ឋោ, សោ ច ហេតុបច្ចយតាអវិនាភាវី, តេន ចេត្ថ មូលមិវ មូលន្តិ គហេតព្ពំ, និប្បរិយាយតោ បន បុព្ពេ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ វុត្តានំ សហជាតានំ មូលភាវោ វេទិតព្ពោ. រត្តោ ខោតិអាទិនា សុត្តបទេនបិ បាណាតិបាតាទីនំ អកុសលានំ លោភស្ស មូលការណតំ វិភាវេតិ, ន មូលដ្ឋេនុបការត្ថំ អវិសេសតោ តេសំ ហេតុបច្ចយត្តាភាវតោ.

អកុសលកម្មបថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុសលកម្មបថវណ្ណនា

វេរន្តិ បាណាតិបាតាទិបាបធម្មំ. សោ ហិ វេរហេតុតាយ ‘‘វេរ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ មណតិ ‘‘មយិ ឥធ ឋិតាយ កថមាគច្ឆសី’’តិ តជ្ជេន្តី វិយ និវារេតីតិ វេរមណី. តេនាហ ‘‘បជហតី’’តិ. ‘‘វិរមណី’’តិ វត្តព្ពេ និរុត្តិនយេន ឯវ-ការំ កត្វា ឯវំ វុត្តំ. វិភង្គេ (វិភ. ៧០៣, ៧០៤) ឯវ និទ្ទិសនវសេន ឯវំ វុត្តា. អសមាទិន្នសីលស្ស សម្បត្តតោ យថាឧបដ្ឋិតវីតិក្កមិតព្ពវត្ថុតោ វិរតិ សម្បត្តវិរតិ, សមាទានវសេន ឧប្បន្នា វិរតិ សមាទានវិរតិ, សមាទានវសេន ឧប្បន្នា វិរតិ សមាទានវិរតិ, កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនវសេន បវត្តាវិរតិ សមុច្ឆេទវិរតិ.

ជីវមានសសស្ស មំសរុធិរសម្មិស្សតាយ អល្លសសមំសំ. មុញ្ចិ សព្ពត្ថ សមករុណតាយ. សច្ចំ វត្វា ‘‘ឯតេន សច្ចវជ្ជេន មយ្ហំ មាតុ រោគោ សម្មតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ.

មហាសប្បោតិ អជគរោ. មុញ្ចិត្វា អគមាសិ សីលតេជេន.

កោសល្លំ វុច្ចតិ ញាណំ, កោសល្លេន, កោសល្លតោ វា បវត្តិយា ឧបគមនតោ. កុច្ឆិតសយនតោតិ កុច្ឆិតេនាការេន សយនតោ អនុសយនតោ, បវត្តនតោ វា. ‘‘វេរមណិកុសលា’’តិ វត្តព្ពាបិ បុច្ឆានុរូបំ វិស្សជ្ជនន្តិ ‘‘កុសលា’’តិ ន វុត្តា, ‘‘កុសល’’ន្ត្វេវ វុត្តា.

កាមញ្ចេត្ថ បាឡិយំ វិរតិយោវ អាគតា, សិក្ខាបទវិភង្គេ (វិភ. ៧០៤) បន ចេតនាបិ អាហរិត្វា ទីបិតាតិ តទុភយម្បិ គណ្ហន្តោ ‘‘ចេតនាបិ វដ្ដន្តិ វិរតិយោបី’’តិ អាហ.

អនភិជ្ឈា ហិ មូលំ បត្វា កម្មបថកោដ្ឋាសំ បត្វា អនភិជ្ឈាតិ វុត្តធម្មោ មូលតោ អលោភោ កុសលមូលំ ហោតីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

ទុស្សីល្យារម្មណា តទារម្មណា ជីវិតិន្ទ្រិយាទិអារម្មណា កថំ ទុស្សីល្យានិ បជហន្តីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

អនភិជ្ឈា …បេ… វិរមន្តស្សាតិ អភិជ្ឈំ បជហន្តស្សាតិ អត្ថោ. ន ហិ មនោទុច្ចរិតតោ វិរតិ អត្ថិ អនភិជ្ឈាទីហេវ តប្បហានសិទ្ធិតោ. តេសុ អលោភោតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ អកុសលមូលេសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អប្បនាវារន្តិ និគមនវារំ. ឯកេន នយេនាតិ វេទនាទិវសេន អរូបមុខេនេវ អនេកវិធេសុ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានេសុ ឯកេន កម្មដ្ឋាននយេន. ‘‘ឋបេត្វា អភិជ្ឈំ នវ អកុសលកម្មបថា’’តិ វត្តព្ពំ. ទសាតិ វា ឥទំ ‘‘កុសលកម្មបថា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ ‘‘អកុសលកម្មបថា ច ទស កុសលកម្មបថា ចា’’តិ. ‘‘ឋបេត្វា អភិជ្ឈ’’ន្តិ ហិ ឥមិនាវ អកុសលកម្មបថានំ នវភាវោ វុត្តោ ហោតិ. អថ វា ទសាតិ ឥទំ ឧភយថាបិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. អភិជ្ឈា ហិ បហាតព្ពាបិ សតិ បរិញ្ញេយ្យតំ នាតិវត្តតីតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘រូបតណ្ហា បិយរូបំ សាតរូប’’ន្តិអាទិ, តស្មា សា តាយ បរិញ្ញេយ្យតាយ ទុក្ខសច្ចេបិ សង្គហំ លភតេវ, បហាតព្ពំ បន ឧបាទាយ ‘‘ឋបេត្វា អភិជ្ឈ’’ន្តិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘បរិយាយេន បន សព្ពេបិ កម្មបថា ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ. អភិជ្ឈាលោភានំ បវត្តិអាការសិទ្ធភេទំ ឧបាទាយ ‘‘ឥមេ ទ្វេ ធម្មា’’តិ វុត្តំ. សុត្តន្តនយេន តណ្ហា ‘‘សមុទយសច្ច’’ន្តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘និប្បរិយាយេន សមុទយសច្ច’’ន្តិ. អប្បវត្តីតិ អប្បវត្តិនិមិត្តមាហ យថា ‘‘រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ’’តិ (សំ. និ. ៤.៣១៤). សប្បច្ចយតាយ សង្ខតសភាវេ ទុក្ខសច្ចេ គហិតេ អប្បច្ចយតាយ អសង្ខតំ និរោធសច្ចំ បដិបក្ខតោ អាវត្តតិ, ឯកន្តសាវជ្ជេ អាចយគាមិលក្ខណេ សមុទយសច្ចេ គហិតេ សាវជ្ជា វិគមនំ អបចយគាមិលក្ខណំ មគ្គសច្ចំបដិបក្ខតោ អាវត្តតីតិ ទ្វេ អាវត្តហារវសេន វេទិតព្ពានីតិ វុត្តំ. តេនេវាហ នេត្តិយំ (នេត្តិ. ៤.និទ្ទេសវារ) –

‘‘ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេ, បរិយេសតិ សេសកំ បទដ្ឋានំ;

អាវត្តតិ បដិបក្ខេ, អាវត្តោ នាម សោ ហារោ’’តិ.

សព្ពាការេនាតិ កាមរាគរូបរាគាទិសព្ពប្បការេហិ, សព្ពតោ វា អបាយគមនីយាទិអាការតោ, តត្ថ កិញ្ចិបិ អនវសេសេត្វា វា. សព្ពាការេនេវាតិ សព្ពាការតោ. នីហរិត្វាតិ អបនេត្វា, សមុច្ឆិន្ទិត្វាឥច្ចេវ អត្ថោ. កញ្ចិ ធម្មំ អនវការីករិត្វាតិ រូបវេទនាទីសុ កញ្ចិ ឯកធម្មម្បិ អវិនិព្ភោគំ កត្វា, ឯកេកតោ អគ្គហេត្វា សមូហតោវ គហេត្វាតិ អត្ថោ. អស្មីតិ អហមស្មីតិ មានគ្គាហវសេន. សោ បន យស្មា បញ្ចក្ខន្ធេ និរវសេសតោ គណ្ហាតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សមូហគ្គហណាការេនា’’តិ. យស្មា ចេត្ថ អគ្គមគ្គចិត្តំ វុច្ចតិ, តស្មា អាហ ‘‘ទិដ្ឋិសទិសំ មានានុសយ’’ន្តិ. ‘‘យំ រូបំ តំ អហ’’ន្តិអាទិនា យថា ទិដ្ឋិ រូបាទិំ ‘‘អហមស្មី’’តិ គណ្ហន្តី បវត្តតិ, ឯវំ មានោបិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនាតិ អាហ ‘‘មានានុសយោ អស្មីតិ បវត្តត្តា ទិដ្ឋិសទិសោ’’តិ. បរិច្ឆេទករោតិ ឱសានបរិច្ឆេទករោ ឥតោ បរំ ទុក្ខស្សាភាវករណតោ. កម្មបថទេសនាយាតិ កម្មបថមុខេន បវត្តចតុសច្ចទេសនាយ. មនសិការប្បដិវេធវសេនាតិ វិបស្សនាមនសិការមគ្គប្បដិវេធវសេន.

កុសលកម្មបថវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាហារវារវណ្ណនា

៩០. អាហរតីតិ (សំ. និ. ដី. ២.២.១១) អានេតិ, ឧប្បាទេតិ ឧបត្ថម្ភេតិ ចាតិ អត្ថោ. និព្ពត្តាតិ បសុតា. តតោ បដ្ឋាយ ហិ លោកេ ជាតវោហារោ. បដិសន្ធិគ្គហណតោ បន បដ្ឋាយ យាវ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនំ, តាវ សម្ភវេសិនោ. ឯស តាវ គព្ភសេយ្យកេសុ ភូតសម្ភវេសិវិភាគោ, ឥតរេសុ បន បឋមចិត្តាទិវសេន វុត្តោ. សម្ភវ-សទ្ទោ ចេត្ថ គព្ភសេយ្យកានំ វសេន បសូតិបរិយាយោ, ឥតរេសំ វសេន ឧប្បត្តិបរិយាយោ. បឋមចិត្តបឋមឥរិយាបថក្ខណេសុ ហិ តេ សម្ភវំ ឧប្បត្តិំ ឯសន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ នាម, ន តាវ ភូតា ឧប្បត្តិយា ន សុប្បតិដ្ឋិតត្តា. ភូតាយេវ សព្ពសោ ភវេសនាយ សមុច្ឆិន្នត្តា. ន បុន ភវិស្សន្តីតិ អវធារណេន និវត្តិតមត្ថំ ទស្សេតិ, ‘‘យោ ច កាលឃសោ ភូតោ’’តិអាទីសុ (ជា. ១.២.១៩០) ភូត-សទ្ទស្ស ខីណាសវវាចិតា ទដ្ឋព្ពា. វា-សទ្ទោ ចេត្ថ សម្បិណ្ឌនត្ថោ ‘‘អគ្គិនា វា ឧទកេន វា’’តិអាទីសុ (ឧទា. ៧៦) វិយ.

យថាសកំ បច្ចយភាវេន អត្តភាវស្ស បដ្ឋបនមេវេត្ថអាហារេហិ កាតព្ពអនុគ្គហោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘វចនភេទោ…បេ… ឯកោយេវា’’តិ. សត្តស្ស ឧប្បន្នធម្មានន្តិ សត្តស្សសន្តានេ ឧប្បន្នធម្មានំ. យថា ‘‘វស្សសតំ តិដ្ឋតី’’តិ វុត្តេ អនុប្បពន្ធវសេន បវត្តតីតិ វុត្តំ ហោតិ, ឯវំ ឋិតិយាតិ អនុប្បពន្ធវសេន បវត្តិយាតិ អត្ថោ, សា បន អវិច្ឆេទោតិ អាហ ‘‘អវិច្ឆេទាយា’’តិ. អនុប្បពន្ធធម្មុប្បត្តិយា សត្តសន្តានោ អនុគ្គហិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុប្បន្នានំ ឧប្បាទាយា’’តិ. ឯតានីតិ ឋិតិអនុគ្គហបទានិ. ឧភយត្ថ ទដ្ឋព្ពានិ, ន យថាសង្ខ្យំ.

វត្ថុគតា ឱជា វត្ថុ វិយ តេន សទ្ធិំ អាហរិតព្ពតំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ‘‘អជ្ឈោហរិតព្ពតោ អាហារោ’’តិ. និព្ពត្តិតឱជំ បន សន្ធាយ ‘‘កពឡីការាហារោ ឱជដ្ឋមករូបានិ អាហរតី’’តិ វក្ខតិ. ឱឡារិកតា អប្បោជតាយ, ន វត្ថុនោ ថូលតាយ, កថិនតាយ វា, តស្មា យស្មិំ វត្ថុស្មិំ បរិត្តា ឱជា ហោតិ, តំ ឱឡារិកំ. សប្បាទយោ ទុក្ខុប្បាទកតាយ ឱឡារិកាវេទិតព្ពា. វិសាណាទីនំ តិវស្សឆឌ្ឌិតានំ បូតិភូត្តតា មុទុកតាតិ វទន្តិ, តរច្ឆខេឡតេមិកតាយ បន តថាភូតានំ តេសំ មុទុកតា. ធម្មសភាវោ ហេស. សសានំ អាហារោ សុខុមោ តរុណតិណសស្សខាទនតោ. សកុណានំ អាហារោ សុខុមោ តិណពីជាទិខាទនតោ. បច្ចន្តវាសីនំ សុខុមោ, តេសញ្ហិ សាកបណ្ណសុក្ខកុរបទុមបត្តម្បិ អាហារោតិ. តេសំ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ. សុខុមោត្វេវាតិ ន កិញ្ចិ ឧបាទាយ, អថ ខោ សុខុមោ ឥច្ចេវ និដ្ឋំ បត្តោ តតោ បរំ សុខុមស្ស អភាវតោ.

វត្ថុវសេន បនេត្ថ អាហារស្ស ឱឡារិកសុខុមតា វុត្តា, សា ចស្ស អប្បោជមហោជតាហិ វេទិតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិស្សមន្តិ ខុទាវសេន ឧប្បន្នំ សរីរខេទំ. វិនោទេតីតិ វត្ថុ តស្ស វិនោទនមត្តំ ករោតិ. ន បន សក្កោតិ បាលេតុន្តិ សរីរំ យាបេតុំ នប្បហោតិ និស្សារត្តា. ន សក្កោតិ បរិស្សមំ វិនោទេតុំ អាមាសយស្ស អបូរណតោ.

ឆព្ពិធោបីតិ ឥមិនា កស្សចិបិ ផស្សស្ស អនវសេសិតព្ពតមាហ. អាហារស្សទេសនាក្កមេនេវេត្ថ ផស្សាទីនំ ទុតិយាទិតា, ន អញ្ញេន ការណេនាតិ អាហ ‘‘ទេសនានយោ ឯវា’’តិអាទិ. មនសោ សញ្ចេតនា, ន សត្តស្សាតិ ទស្សនត្ថំ មនោគហណំ យថា ‘‘ចិត្តស្ស ឋិតិ (ធ. ស. ១១), ចេតោវិមុត្តិ ចា’’តិ (ម. និ. ១.៦៩) អាហ ‘‘មនោសញ្ចេតនាតិ ចេតនា ឯវា’’តិ. ចិត្តន្តិ យំ កិញ្ចិ ចិត្តំ, ន វិបាកវិញ្ញាណមេវ.

បុព្ពេ ‘‘អាហារន្តិ បច្ចយ’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘យទិ បច្ចយដ្ឋោ អាហារដ្ឋោ’’តិអាទិនា ចោទេតិ. អថ កស្មា ឥមេយេវ ចត្តារោ វុត្តាតិ អថ កស្មា ចត្តារោវ វុត្តា, ឥមេ ឯវ ច វុត្តាតិ យោជនា. វិសេសបច្ចយត្តាតិ ឯតេន យថា អញ្ញេ បច្ចយធម្មា អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស បច្ចយាវ ហោន្តិ, ឥមេ បន តថា ច ហោន្តិ អញ្ញថា ចាតិ សមានេបិ បច្ចយត្តេ អតិរេកបច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា អាហារាតិ វុត្តាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ឥទានិ តំ អតិរេកបច្ចយតំ ទស្សេតុំ ‘‘វិសេសបច្ចយោ ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. វិសេសបច្ចយោ រូបកាយស្ស កពឡីការោ អាហារោ ឧបត្ថម្ភកភាវតោ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៧០៨; បដ្ឋា. អដ្ឋ. បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា) ‘‘រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកត្តេន ឧបការកា ចត្តារោ អាហារា អាហារបច្ចយោ’’តិ. ឧបត្ថម្ភកត្តញ្ហិ សតិបិ ជនកត្តេ អរូបីនំ អាហារានំ អាហារជរូបសមុដ្ឋាបករូបាហារស្ស ច ហោតិ, អសតិ បន ឧបត្ថម្ភកត្តេ អាហារានំ ជនកត្តំ នត្ថីតិ ឧបត្ថម្ភកត្តំ បធានំ. ជនយមានោបិ ហិ អាហារោ អវិច្ឆេទវសេន ឧបត្ថម្ភយមានោ ឯវ ជនេតីតិ ឧបត្តម្ភកភាវោ ឯវ អាហារភាវោ. វេទនាយ ផស្សោ វិសេសបច្ចយោ. ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ ហិ វុត្តំ. ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ (ឧទា. ១; ម. និ. ៣.១២៦) វចនតោ វិញ្ញាណស្សមនោសញ្ចេតនា. ‘‘ចេតនា តិវិធំ ភវំ ជនេតី’’តិ ហិ វុត្តំ. ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ បន វចនតោ នាមរូបស្ស វិញ្ញាណំ វិសេសបច្ចយា. ន ហិ ឱក្កន្តិវិញ្ញាណាភាវេ នាមរូបស្ស អត្តសម្ភវោ. យថាហ ‘‘វិញ្ញាណញ្ច ហិ, អានន្ទ, មាតុកុច្ឆិស្មិំ ន ឱក្កមិស្សថ, អបិ នុ ខោ នាមរូបំ មាតុកុច្ឆិស្មិំ សមុច្ចិស្សថា’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.១១៥). វុត្តមេវត្ថំ សុត្តេន សាធេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវំ យទិបិ បច្ចយដ្ឋោ អាហារដ្ឋោ, វិសេសបច្ចយតាយ បន ឥមេ ឯវ អាហារាតិ វុត្តាតិ តំ នេសំ វិសេសបច្ចយតំ អវិភាគតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘កោ បនេត្ថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. មុខេ ឋបិតមត្តោយេវ អសង្ខាទិតោ, តត្តកេនបិ អព្ភន្តរស្ស អាហារស្ស បច្ចយោ ហោតិ ឯវ. តេនាហ ‘‘អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតី’’តិ. សុខវេទនាយ ហិតោ សុខវេទនិយោ. សព្ពថាបីតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិវសេន. យត្តកា ផស្សស្ស បការភេទា, តេសំ វសេន សព្ពប្បការោបិ ផស្សាហារោ. យថារហំ តិស្សោ វេទនា អាហរតិ, អនាហារកោ នត្ថិ.

សព្ពថាបីតិ ឥធាបិ ផស្សាហារេ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តិសន្តតិវសេនាតិ កាយទសកំ ភាវទសកំ វត្ថុទសកន្តិ តិវិធសន្តតិវសេន. សហជាតាទិបច្ចយនយេនាតិ សហជាតាទិបច្ចយវិធិនា. បដិសន្ធិវិញ្ញាណញ្ហិ អត្តនា សហជាតនាមស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកិន្ទ្រិយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោន្តោយេវ អាហារបច្ចយតាយ តំ អាហារេតី វុត្តំ, សហជាតរូបេសុ បន វត្ថុនោ សម្បយុត្តបច្ចយំ ឋបេត្វា វិប្បយុត្តបច្ចយេន, សេសរូបស្ស អញ្ញមញ្ញបច្ចយញ្ច ឋបេត្វា វុត្តនយេនេវយោជនា កាតព្ពា. តានីតិ នបុំសកនិទ្ទេសោ អនបុំសកានម្បិ នបុំសកេហិ សហ វចនតោ.

សាសវា កុសលាកុសលចេតនាវ វុត្តា. វិសេសបច្ចយភាវទស្សនំ ហេតន្តិ. តេនាហ ‘‘អវិសេសេន បនា’’តិអាទិ. បដិសន្ធិវិញ្ញាណមេវ វុត្តន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. យថា តស្ស តស្ស ផលស្ស វិសេសតោ បច្ចយតាយ ឯតេសំ អាហារដ្ឋោ, ឯវំ អវិសេសតោបីតិ ទស្សន្តេន ‘‘អវិសេសេន បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តំសម្បយុត្តតំសមុដ្ឋានធម្មានន្តិ តេហិ ផស្សាទីហិ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ តំសមុដ្ឋានរូបធម្មានញ្ច. តត្ថ សម្បយុត្តគ្គហណំ យថារហតោ ទដ្ឋព្ពំ, សមុដ្ឋានគ្គហណំ បន អវិសេសតោ.

ឧបត្ថម្ភេន្តោ អាហារកិច្ចំ សាធេតីតិ ឧបត្ថម្ភេន្តោយេវ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឱជដ្ឋមករូបសមុដ្ឋាបនេនេវ បនស្ស ឧបត្ថម្ភនកិច្ចសិទ្ធិ. ផុសន្តោយេវាតិ ផុសនកិច្ចំ ករោន្តោ ឯវ. អាយូហមានាវាតិ ចេតយមានា ឯវ អភិសន្ទហន្តី ឯវ. វិជានន្តមេវាតិ ឧបបត្តិបរិកប្បនវសេន វិជានន្តមេវ អាហារកិច្ចំ សាធេតីតិ យោជនា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អាហារកិច្ចសាធនញ្ច តេសំ វេទនាទិឧប្បត្តិហេតុតាយ អត្តភាវស្ស បវត្តនមេវ.

កាយដ្ឋបនេនាតិ កស្មា វុត្តំ? ននុ កម្មជាទិរូបំ កម្មាទិនាវ បវត្តតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘កម្មជនិតោបី’’តិអាទិ. ឧបាទិន្នរូបសន្តតិយា ឧបត្ថម្ភនេនេវ ឧតុចិត្តជរូបសន្តតីនម្បិ ឧបត្ថម្ភនសិទ្ធិ ហោតីតិ ‘‘ទ្វិន្នំ រូបសន្តតីន’’ន្តិ វុត្តំ. ឧបត្ថម្ភនមេវ សន្ធាយ ‘‘អនុបាលកោ ហុត្វា’’តិ ច វុត្តំ. រូបកាយស្ស ឋិតិហេតុតា ហិ យាបនា អនុបាលនា.

សុខាទិវត្ថុភូតន្តិ សុខាទីនំ បវត្តិដ្ឋានភូតំ. អារម្មណម្បិ ហិ វសតិ ឯត្ថ អារម្មណករណវសេន តទារម្មណា ធម្មាតិ វត្ថូតិ វុច្ចតិ. ផុសន្តោយេវាតិ ឥទំ ផស្សស្ស ផុសនសភាវត្តា វុត្តំ. ន ហិ ធម្មានំ សភាវេន វិនា បវត្តិ អត្ថិ. វេទនាបវត្តិយា វិនា សត្តានំ សន្ធាវនតា នត្ថីតិ អាហ ‘‘សុខាទិ…បេ… ហោតី’’តិ, ន ចេត្ថ សញ្ញីភវកថាយំ អសញ្ញីភវោ ទស្សេតព្ពោ, តស្សាបិ វា ការណភូតវេទនាបវត្តិវសេនេវ ឋិតិយា ហេតុនោ អព្យាបិតា. តថា ហិ ‘‘មនោសញ្ចេតនា…បេ… ភវមូលនិប្ផាទនតោ សត្តានំ ឋិតិយា ហោតី’’តិ វុត្តា, តតោ ឯវ ‘‘វិញ្ញាណំ វិជានន្តមេវាតិ ឧបបត្តិបរិកប្បនវសេន វិជានន្តមេវា’’តិ វុត្តោវាយមត្ថោតិ.

ចត្តារិ ភយានិ ទដ្ឋព្ពានិ អាទីនវវិភាវនតោ. និកន្តីតិ និកាមនា. រសតណ្ហំ សន្ធាយ វទតិ. សា ហិ កពឡីការេ អាហារេ ពលវតី. តេនេវ តត្ថ អវធារណំ កតំ. ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ, និកន្តិយេវភយំ មហានត្ថហេតុតោ. ឧបគមនំ វិសយិន្ទ្រិយវិញ្ញាណេសុ វិសយវិញ្ញាណេសុ ឯវ ច សង្គតិវសេន បវត្តិ, តំ វេទនាទិឧប្បត្តិហេតុតាយ ‘‘ភយ’’ន្តិ វុត្តំ. អវធារណេ បយោជនំ វុត្តនយមេវ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវនយោ. អាយូហនំ អភិសន្ទហនំ, សំវិធានន្តិបិ វទន្តិ. តំ ភវូបបត្តិហេតុតាយ ‘‘ភយ’’ន្តិ វុត្តំ. អភិនិបាតោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន និព្ពត្តិ. សោ ភវូបបត្តិហេតុកានំ សព្ពេសំ អនត្ថានំ មូលការណត្តា ‘‘ភយ’’ន្តិ វុត្តោ. ឥទានិ និកន្តិអាទីនំ សប្បដិភយតំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘កិំការណា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ និកន្តិំ កត្វាតិ អាលយំ ជនេត្វា, តណ្ហំ ឧប្បាទេត្វាតិ អត្ថោ.

ផស្ស ឧបគច្ឆន្តាតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិភេទំ ផស្សំ បវត្តេន្តា. ផស្សស្សាទិនោតិ កាយសម្ផស្សវសេន ផោដ្ដព្ពសង្ខាតស្ស ផស្សស្ស អស្សាទនសីលា. កាយសម្ផស្សវសេន ហិ សត្តានំ ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា បវត្តតីតិ ទស្សេតុំ ផស្សាហារាទីនវទស្សនេ ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ ឧទ្ធដំ ‘‘បរេសំ រក្ខិតគោបិតេសូ’’តិអាទិនា. ផស្សស្សាទិនោតិ វា ផស្សាហារស្សាទិនោតិ អត្ថោ. សតិ ហិ ផស្សាហារេ សត្តានំ ផស្សារម្មណេ អស្សាទោ, នាសតីតិ. តេនាហ ‘‘ផស្សស្សាទមូលក’’ន្តិអាទិ.

ជាតិនិមិត្តស្ស ភយស្ស អភិនិបាតសភាវេន គហិតត្តា ‘‘តម្មូលក’’ន្តិ វុត្តំ, កម្មាយូហននិមិត្តន្តិ អត្ថោ.

អភិនិបតតីតិ អភិនិព្ពត្តតិ. បឋមាភិនិព្ពត្តិ ហិ សត្តានំ តត្ថ តត្ថ អង្គារកាសុសទិសេ ភវេ អភិនិបាតសទិសីតិ. តម្មូលកត្តាតិ នាមរូបនិព្ពត្តិមូលកត្តា.

តត្រាតិ តាសុ ឧបមាសុ. ភូតមត្ថំ កត្វាតិ ន បរិកប្បិតមត្ថំ, អថ ខោ ភូតំ ភូតបុព្ពំ អត្ថំ កត្វា. បាថេយ្យហត្ថេសុ គច្ឆន្តេសុ បាថេយ្យំ, គច្ឆន្តំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘គន្ត្វា បាថេយ្យំ និដ្ឋាសី’’តិ. គន្ត្វាតិ វាគមនហេតូតិ អត្ថោ. ខុប្បិបាសាតុរតាយ ឃនច្ឆាយំ រុក្ខំ ឧបគន្តុំ អសមត្ថា វិរឡ្ហច្ឆាយាយំ និសីទិំសុ. ន ទានិ សក្កា តំ មយា កាតុំ អតិទុព្ពលភាវតោ. បរិក្ខលិតគតិតរុណទារកោ ខុប្បិបាសាភិភូតោ ច, តស្មា គច្ឆន្តោយេវ មតោ.

សជាតិមំសតាយាតិ (សំ. និ. ដី. ២.២.៦៣) សមានជាតិមំសតាយ, មនុស្សមំសតាយាតិ អត្ថោ. យំ មនុស្សមំសំ, តញ្ហិ លោកេ ជិគុច្ឆនីយត្តា បដិកុលំ. តថា ហិ តំ វិញ្ញូហិ វជ្ជិតំ, មនុស្សមំសេសុបិ ញាតិមំសំ អយុត្តបរិភោគតាយ បដិកូលំ, តត្ថាបិ បុត្តមំសំ, តត្ថាបិ បិយបុត្តមំសំ, តត្ថាបិ តរុណមំសំ, តត្ថាបិ អាមកមំសំ, តត្ថាបិ អគោរសាភិសង្ខតំ, តត្ថាបិ អលោណំ, តត្ថាបិ អធូបិតន្តិ ឯវំ ហេដ្ឋិមតោ ឧត្តរុត្តរស្ស បដិកូលតរភាវការណតា ទដ្ឋព្ពា. បុត្តមំសសទិសន្តិ បដិកូលតាឧបដ្ឋាបនេន បុត្តមំសសទិសំ កត្វា បស្សតិ. តត្ថ និកន្តិំ បរិយាទិយតីតិ អរិយមគ្គេន អាហារេ សាបេក្ខំ ខេបេតិ.

សា គាវីតិ ‘‘សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ គាវី’’តិ (សំ. និ. ២.៦៣) ឯវំ សុត្តេ វុត្តគាវី. ឧទ្ទាលេត្វាតិ ឧប្បាដេត្វា. និស្សាយ តិដ្ឋតីតិ បដិច្ចបច្ចយំ កត្វា បវត្តតិ. ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន តិណ្ណម្បិ វេទយិតានំ ទុក្ខភាវំ សន្ធាយាហ ‘‘វេទយិតទុក្ខស្សា’’តិ.

សាធុសម្មតាបិ គតិ វិបរិណាមសង្ខារទុក្ខតាវសេន កិលេសទុក្ខវសេន ច មហាបរិឡាហាយេវាតិ វុត្តំ ‘‘មហាបរិឡាហដ្ឋេន តយោ ភវា’’តិ. យថា ឧបកឌ្ឍកា ទ្វេ បុរិសា, ឯវំ កុសលាកុសលវសេន ទ្វេ មនោសញ្ចេតនា. យថា មនោសញ្ចេតនា ន បវត្តតិ, តថា បដិបជ្ជន្តោ តត្ថ និកន្តិំ បរិយាទិយតីតិ វេទិតព្ពោ.

សត្តិសតេន ហតា ឯវ ឧបមា សត្តិសតហតូបមា, តស្សំ សត្តិសតហតូបមាយំ. តំ សត្តិសតំ. អស្ស បុរិសស្ស. បតិតោកាសេតិ បុរិមសត្តីហិ បតិតប្បទេសេ. ទុក្ខស្ស បមាណំ នត្ថិ អនេកស្ស អបរាបរំ ឧប្បជ្ជនតោ. ខន្ធជននន្តិ ខន្ធានំ អបរាបរុប្បាទោ, បឋមាភិនិព្ពត្តិ បន បដិសន្ធិ ឯវ. អាគុចារី បុរិសោ វិយ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ នានប្បការទុក្ខុប្បាទសន្និស្សយតោ, តេហិ ច ទុក្ខេហិ ឧបគន្តព្ពតោ. សម្បយុត្តធម្មានំ បមុខភាវេន បវត្តិយា ‘‘វិញ្ញាណស្ស ទុក្ខុប្បាទោតិ វុត្តា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ (ធ. ប. ១, ២) យថា វិញ្ញាណំ អាយតិំ បដិសន្ធិវសេន ន បវត្តតិ, ឯវំ ករណំ តត្ថ និកន្តិបរិយាទានំ ទដ្ឋព្ពំ.

បរិញ្ញាតំ វត្ថូតិ ទុក្ខសច្ចមាហ. បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោតិ បញ្ចកាមគុណារម្មណោ រាគោ. បរិញ្ញាតោ ហោតីតិ បរិច្ឆិជ្ជ ជាននេន សមតិក្កន្តោ ហោតិ. រសតណ្ហាយ ហិ សម្មទេវ វិគតាយ រូបតណ្ហាទយោបិ វិគតាយេវ ហោន្តិ. តថា ច សតិ កាមរាគសំយោជនំ សមុច្ឆិន្នមេវ ហោតិ, ឯវំ ករណំ តត្ថ និកន្តិបរិយាទានំ ទដ្ឋព្ពំ. បរិញ្ញាភិសមយេ ហិ សិទ្ធេ បហានាភិសមយោ សិទ្ធោ ឯវាតិ. បហីនេ ច កាមរាគសំយោជនេ ឱរម្ភាគិយសំយោជនានំ លេសោបិ នាវសិស្សតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នត្ថិ តំ សំយោជន’’ន្តិអាទិ. តេន កពឡីការាហារបរិញ្ញា អនាគាមិតំ បាបេតីតិ ទស្សេតិ. សេសាហារបរិញ្ញា បន អរហត្តនិដ្ឋា ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ផស្សេ ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តិស្សោ តណ្ហាតិ កាមតណ្ហា រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហាតិ ឥមា តិស្សោ តណ្ហា.

‘‘បុរិមតណ្ហាសមុទយា’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តណ្ហាបច្ចយនិព្ពត្តាតិ តណ្ហាបច្ចយា និព្ពត្តា. បដិសន្ធិក្ខណេ បុរិមតណ្ហាសមុទយា អាហារានំ សមុទយទស្សនេនេវ បវត្តិក្ខណេបិ ឧបាទិន្នកអាហារសមុទយោ ទស្សិតោ ហោតីតិ តំ អនាមសិត្វា អនុបាទិន្នកានំ តណ្ហាសមុទយំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ មិស្សិត្វា កថិតា អវិសេសិតត្តា. សហជាតតណ្ហាបច្ចយនិព្ពត្តោតិ ឯត្ថ សហជាតគ្គហណំ អសហជាតតណ្ហាបច្ចយនិព្ពត្តោបិ អនុបាទិន្នកអាហារោ លព្ភតីតិ ទស្សនត្ថំ. សោ បន អសហជាតតណ្ហាបច្ចយនិព្ពត្តតាសាមញ្ញេនបិ យថាវុត្តឧបាទិន្នកាហារេន សំសយំ ជនេយ្យាតិ ន ឧទ្ធដោ, ន ច ឯតំ ការណំ ‘‘រាគំ ឧបនិស្សាយ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនតោ, តណ្ហោបនិស្សយបដិឃចិត្តសមុដ្ឋានាយ ច ឱជាយ វសេន អនុបាទិន្នកអាហារស្ស លព្ភនតោ. កថំ បន តណ្ហា ឱជាយ ឧបនិស្សយបច្ចយោ; ន ហិ បដ្ឋានេ កត្ថចិ រូបស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយោ វុត្តោ អត្ថីតិ. នាយំ វិរោធោ ‘‘យស្មិំ សតិ យំ ហោតិ, សោ តស្ស ឧបនិស្សយោ’’តិ សុត្តន្តនយស្ស អធិប្បេតត្តា យថាវុត្តត្ថសម្ភវតោ. តេនេវាហ ‘‘ឥមិស្សា…បេ… តណ្ហាយ និរោធេនា’’តិ.

ការណេ សព្ពសោ និរុទ្ធេ ផលម្បិ សព្ពសោ និរុជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘អាហារនិរោធោ បញ្ញាយតី’’តិ. អាហារានំ ទុក្ខសច្ចេកទេសត្តា អាហារគ្គហណំ ទុក្ខសច្ចគ្គហណមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឥធ ចត្តារិបិ សច្ចានិ សរូបេនេវ វុត្តានី’’តិ. សច្ចទេសនា ទុក្ខាទីនំ យាវទេវ បរិញ្ញេយ្យាទិភាវសន្ទស្សនត្ថា, តស្មា ជរាមរណាទីសុ បរិញ្ញេយ្យាទិភាវោ អសម្មោហតោ សល្លក្ខេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពត្ថ អសម្មុយ្ហន្តេន សច្ចានិ ឧទ្ធរិតព្ពានី’’តិ អាហ.

អាហារវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សច្ចវារវណ្ណនា

៩១. យេន យេន បរិយាយេន ព្យាករោតីតិ យេន យេន ទុក្ខាទិជរាមរណាទិបរិយាយេន អរិយសច្ចានិ សង្ខេបតោ ច វិត្ថារតោ ច កថេតិ. ទុក្ខន្តិ ទុក្ខសច្ចំ ទុក្ខំ, ន ទុក្ខមត្តំ.

សច្ចវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ជរាមរណវារវណ្ណនា

៩២. តេសំ តេសន្តិ ព្យាបនិច្ឆាវសេនាយំ និទ្ទេសោ កតោ, តស្មា យថា ‘‘គាមោ គាមោ រមណីយោ’’តិ វុត្តេ រមណីយតាយ តាទិសា សព្ពេបិ គាមា សង្គហំ គច្ឆន្តិ, ឯវំ ‘‘តេសំ តេសំ សត្តានំ ជាតី’’តិ វុត្តេ ជាតិសង្ខាតវិការវសេន សព្ពេបិ សត្តា សង្គហំ គច្ឆន្តិ. តេនាហ ‘‘សង្ខេបតោ អនេកេសំ សត្តានំ សាធារណនិទ្ទេសោ’’តិ.

គតិជាតិវសេនាតិ (សំ. និ. ដី. ២.១.២) បញ្ចគតិវសេន, តត្ថាបិ ឯកេកាយ គតិយា ខត្តិយាទិភុម្មទេវាទិហត្ថិអាទិជាតិវសេន ច. និកិយ្យន្តិ សត្តា ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ និកាយោ, គោត្តចរណាទិវិភាគោ. ជរាយ សភាវោ នាម វយោហានិ, តស្មា ជរាតិ វយោហានិសង្ខាតស្ស សភាវស្ស និទ្ទេសោ, បាកដជរាវសេន និទ្ទេសោ ខណ្ឌិច្ចាទិវសេន គហណតោ. ជីរណមេវ ជីរណតា, ជីរន្តស្ស វា អាការោ តា-សទ្ទេន វុត្តោ. តេនាហ ‘‘អយំ អាការនិទ្ទេសោ’’តិ. ទន្តាទីនំ វសេន ខណ្ឌំ ជាតំ ឯតស្សាតិ ខណ្ឌិតោ, បុគ្គលោ. តស្ស ភាវោ ខណ្ឌិច្ចំ. បលិតំ ឯតស្ស អត្ថីតិ បលិតោ, តស្ស ភាវោ បាលិច្ចំ. វលិ តចោ ឯតស្សាតិ វលិត្តចោ, តស្ស ភាវោ វលិត្តចតា. ឥមេ ខណ្ឌិច្ចាទយោ ជរា. វិការានំ ទស្សនវសេនាតិ វិបត្តិទស្សនវសេន. វាតស្សាតិ មហតោ វាតក្ខន្ធស្ស. ខណ្ឌិច្ចាទិវសេន គតមគ្គោ បាកដោ, តស្មា ខណ្ឌិច្ចាទិគ្គហណំ ជរាយ កិច្ចនិទ្ទេសោតិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. ន ច ខណ្ឌិច្ចាទីនេវ ជរាតិ កលលកាលតោ បភុតិ បុរិមរូបានំ ជរាបត្តក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានានិ បច្ឆិមរូបានិ បរិបក្ករូបានុរូបានិ បរិណតបរិណតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អនុក្កមេន សុបរិណតរូបានំ បរិបាកកាលេ ឧប្បជ្ជមានានិ ខណ្ឌិច្ចាទិសភាវានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តានិ ឧទកាទិមគ្គេសុ តិណរុក្ខសំភគ្គតាទយោ វិយ បរិបាកគតមគ្គសង្ខាតេសុ បរិបក្ករូបេសុ ឧប្បន្នានិ ‘‘ជរាយ គតោ មគ្គោ’’ឥច្ចេវ វុត្តានិ, ន ជរាតិ.

បកតិយាតិ ផលវិបច្ចនបកតិយា, ជរាយ វា បាបុណិតព្ពំ ផលមេវបកតិ, តាយ ជរា ទីបិតា. សុប្បសន្នានីតិ សុដ្ឋុ បសន្នានិ. តមេវ សុប្បសន្នតំ កិច្ចតោ ទស្សេតុំ ‘‘សុខុមម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. តិក្ខវិសទតា ហិ តេសំ ឥន្ទ្រិយានំ សុប្បសន្នតា. អាលុឡិតានីតិ អាកុលានិ. អវិសទានីតិ អព្យត្តានិ.

កាមំ រូបធម្មេសុបិ ខណិកជរា ទុរុបលក្ខិតា បដិច្ឆន្នាវ, សា បន យស្មា សន្តានវសេន បវត្តិយា បរិព្យត្តាវ ហោតីតិ ‘‘បាកដជរា’’ឥច្ចេវ វុត្តា. អវីចិ និរន្តរា ជរា អវីចិជរា សតិ សន្តានេ សត្តានំ អនុប្បពន្ធតោ. តតោ អញ្ញេសូតិ មន្ទទសកាទីសុ បុព្ពទសកាទិបរិច្ឆេទតោ អញ្ញេសុ យថាវុត្តេសុ. អន្តរន្តរាតិ តេសុ ឯវ វុត្តប្បការេសុ បុរិមទសកាទិតោ បច្ឆិមទសកាទីនំ អន្តរន្តរា. វណ្ណវិសេសាទីនន្តិ វណ្ណវិសេសសណ្ឋានវិសេសសម្ផស្សវិសេសាទីនំ.

វចនកវសេនាតិ ក-ការេន ហិ បទំ វឌ្ឍេត្វា វុត្តំ, តស្មា ចវនំ ចុតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តំ បន ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសុ ចុតិយា អវិសេសតោ គហណន្តិ អាហ ‘‘ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធានំ សាមញ្ញវចន’’ន្តិ. ចវនកវសេនាតិ វា ចវនកស្ស បុគ្គលស្ស វសេនាតិ អត្ថោ. ចវនមេវ ចវនតាតិ អាហ ‘‘ភាវវចនេនា’’តិ. លក្ខណនិទស្សនន្តិ វយសង្ខាតស្ស លក្ខណស្ស និទស្សនំ. ចវន្តស្ស វា អាការោ តា-សទ្ទេន វុត្តោ ‘‘ចវនតា’’តិ. ភិជ្ជនំ ភេទោតិ វុត្តំ ‘‘ចុតិក្ខន្ធានំ ភង្គុប្បត្តិបរិទីបន’’ន្តិ. យថា ភិន្នស្ស ឃដស្ស កេនចិ បរិយាយេន ឃនឃដភាវេន ឋានំ នត្ថិ, ឯវំ ភិន្នានំ ខន្ធានន្តិ ចវនំ អន្តរហិតំ នាមាតិ អាហ ‘‘អន្តរធានន្តិ…បេ… បរិទីបន’’ន្តិ. យោ មច្ចូតិ វុច្ចតិ ភេទោ, យញ្ច មរណំ បាណចាគោ, តទុភយំ ឯកជ្ឈំ កត្វា វុត្តំ ‘‘មច្ចុ មរណ’’ន្តិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កាលស្ស អន្តកស្ស កិរិយាតិ យា លោកេ វុច្ចតិ, សា ចុតិ, មរណន្តិ អត្ថោ. ចវនកាលោ ឯវ វា អនតិក្កមនីយត្តា វិសេសេន កាលោតិ វុត្តោតិ តស្ស កិរិយា អត្ថតោ ចុតិក្ខន្ធានំ ភេទប្បត្តិយេវ. ‘‘ចុតិ ចវនតា’’តិអាទិនា បុព្ពេ វោហារមិស្សកេន និទ្ទិដ្ឋំ.

ឥទានិ និព្ពត្តិតបរមត្ថនយេនេវ និទ្ទេសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បរមត្ថេន ទីបេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ចវនកវសេនា’’តិអាទិនា ហិ បុគ្គលវសេន ច វោហារាធិដ្ឋានា សំវណ្ណនា កតា. ន កិញ្ចិ កឡេវរំ និក្ខិបកិ ឱបបាតិកានំ ចុតិក្ខន្ធានំ អន្តរធានមេវហោតិ, តតោ បរំ ឧតុសមុដ្ឋានរូបសន្តតិ ន បវត្តតិ. ‘‘ជាតិសមុទយា’’តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ‘‘តណ្ហាសមុទយា’’តិអាទីសុ វុត្តនយនេវ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ ន វុត្តំ.

ជរាមរណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ជាតិវារវណ្ណនា

៩៣. ជាយនដ្ឋេនាតិអាទិ អាយតនវសេន យោនិវសេន ច ទ្វីហិ ទ្វីហិ បទេហិ សព្ពសត្តេ បរិយាទិយិត្វា ជាតិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ១៩១) បន ‘‘ជាយមានកវសេន ជាតិ, សញ្ជាយនវសេន សញ្ជាតី’’តិ វុត្តត្តា តត្ថ ឯកេកេនេវ បទេន សព្ពសត្តេ បរិយាទិយិត្វា ជាតិំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សម្បុណ្ណា ជាតិ សញ្ជាតីតិ កត្វា ‘‘សា បរិបុណ្ណាយតនវសេន យុត្តា’’តិ វុត្តំ. ឯតេនេវ កេវលំ ជាតិសទ្ទេន វុត្តាយ ជាតិយា អបរិបុណ្ណាយតនតា ទដ្ឋព្ពា. អភិព្យត្តា និព្ពត្តិ អភិនិព្ពត្តិ, បាកដា និព្ពត្តីតិ អត្ថោ. ‘‘តេសំ តេសំ សត្តានំ…បេ… អភិនិព្ពត្តី’’តិ សត្តវសេន បវត្តត្តា វោហារទេសនា.

តត្រ តត្រាតិ ឯត្ថ ចតុវោការភវេ ទ្វិន្នំ, ឯកវោការភវេ ទ្វិន្នំ, សេសរូបធាតុយំ បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានានំ បញ្ចន្នំ, កាមធាតុយំ វិកលាវិកលិន្ទ្រិយវសេន សត្តន្នំ នវន្នំ ទសន្នំ, បុន ទសន្នំ, ឯកាទសន្នញ្ច អាយតនានំ វសេន សង្គហោ វេទិតព្ពោ. យទិបិ ចុតិក្ខន្ធា អនន្តរានំ បដិសន្ធិកធម្មានំ អនន្តរាទិនា បច្ចយា ហោន្តិ, យេ បន សមុទយា អជនកា, តេ ឯត្ថ ឧបបត្តិភវោតិ អធិប្បេតា. ជនកោ ឯវ ភវោតិ អធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ជាតិយា បច្ចយភូតោ កម្មភវោ វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ.

ជាតិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភវវារវណ្ណនា

៩៤. ភាវនភវនដ្ឋេន ភវោ ទុវិធោ. តត្ថ កម្មភវោ ‘‘ភវតិ ឯតស្មា ឧបបត្តិភវោ’’តិ ភាវនដ្ឋេន ភវោ. អដ្ឋកថាយំ បន ឧបបត្តិភវំ ‘‘ភវតីតិ ភវោ’’តិ វត្វា តស្ស ការណត្តា កម្មំ ផលូបចារេន ភវោតិ អយមត្ថោ វុត្តោ, ឧភយត្ថាបិ ឧបបត្តិភវហេតុភាវនេត្ថ កម្មស្ស កម្មភវបរិយាយោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. សព្ពថាបីតិ ភាវនភវនកុសលាកុសលឧបបត្តិសម្បត្តិភវហីនបណីតាទិនា សព្ពប្បការេនបិ. កាមភវោតិ វុត្តំ កាមតណ្ហាហេតុកតោ កាមតណ្ហាយ អារម្មណភាវតោ ច. រូបភវូបគកម្មំ រូបភវោ, តថា អរូបភវូបគកម្មំ អរូបភវោ, តំតំនិព្ពត្តក្ខន្ធា រូបារូបុបត្តិភវា, រូបារូបភវភាវោ បន តេសំ ‘‘កាមភវោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ភវវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបាទានវារវណ្ណនា

៩៥. ឧបាទានន្តិ ចតុព្ពិធម្បិ ឧបាទានំ. យថា ហិ កាមស្សាទវសេន, ភវស្សាទវសេន វា តំតំសុគតិភវូបគំ កម្មំ ករោន្តស្ស កាមុបាទានំ, ឯវំ ឧច្ឆេទាទិមិច្ឆាភិនិវេសវសេនាតិ ចត្តារិបិ ឧបាទានានិ យថារហំ តស្ស តស្ស កុសលកម្មភវស្ស ឧបនិស្សយវសេនេវ បច្ចយា ហោន្តិ, អកុសលកម្មភវស្ស អសហជាតស្ស អនន្តរស្ស ឧបនិស្សយវសេនបិ អារម្មណវសេនបិ. សហជាតស្ស កាមុបាទានំ សហជាត-អញ្ញមញ្ញ-និស្សយ-សម្បយុត្ត-អត្ថិ-អវិគត-ហេតុ-វសេន សត្តធា, សេសឧបាទានានិ តត្ថ ហេតុបច្ចយភាវំ បហាយ មគ្គបច្ចយំ បក្ខិបិត្វា សត្តធាវ បច្ចយា ហោន្តិ. អនន្តរស្ស បន អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយនត្ថិវិគតាសេវនវសេន បច្ចយា ហោន្តិ. តស្សិទម្បិ សហជាតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វត្ថុកាមំ ឧបាទិយតិ ចិត្តំ, បុគ្គលោ វា ឯតេនាតិ អត្ថោ. តន្តិ វត្ថុកាមំ. កាមេតីតិ កាមោ ច សោ ឧបាទិយតីតិ ឧបាទានញ្ចាតិ យោជនា. វុត្តនយេនាតិ អភិធម្មេ វុត្តនយេន.

សស្សតោ អត្តាតិ ឥទំ បុរិមទិដ្ឋិំ ឧបាទិយមានំ ឧត្តរទិដ្ឋិំ និទស្សេតុំ វុត្តំ. យថា ឯសា ទិដ្ឋិ ទឡ្ហីករណវសេន បុរិមំ បុរិមំ ឧត្តរា ឧត្តរា ឧបាទិយតិ, ឯវំ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិកាបីតិ. អត្តគ្គហណំ បន អត្តវាទុបាទានន្តិ នយិទំ ទិដ្ឋុបាទានទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. លោកោ ចាតិ អត្តគ្គហណវិនិមុត្តគហណំ ទិដ្ឋុបាទានភូតំ ឥធ បុរិមទិដ្ឋិឧត្តរទិដ្ឋិវចនេហិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សព្ពទិដ្ឋិគតស្ស ‘‘ទិដ្ឋុបាទាន’’ន្តិ ឯតំ អធិវចនំ ‘‘សព្ពាបិ ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋុបាទាន’’ន្តិ វចនតោ.

សីលព្ពតំ ឧបាទិយន្តីតិ សីលព្ពតំ ‘‘សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ ឧបាទិយន្តិ. ឯតេន មិច្ឆាភិនិវេសេន. សយំ វា តំ មិច្ឆាភិនិវេសសហគតំ. សីលព្ពតសហចរណតោ សីលព្ពតញ្ច តំ ទឡ្ហគ្គាហភាវតោ ឧបាទានញ្ចាតិ សីលព្ពតុបាទានំ. ឯវំ សុទ្ធីតិ អភិនិវេសតោតិ ឯវំ គោសីលគោវតាទិចរណេន សំសារសុទ្ធីតិ អភិនិវេសភាវតោ. ឯតេន តំ សហចរណតោ អភិនិវេសស្ស តំសទ្ទារហតំ ទស្សេតិ.

វទន្តីតិ ‘‘អត្ថិ មេ អត្តា’’តិអាទិនា វោហរន្តិ. ឯតេន ទិដ្ឋិគតេន. អត្តវាទមត្តមេវាតិ អត្តាតិ វាចាមត្តមេវ. ឯតេន វាចាវត្ថុមត្តមេតំ, យទិទំ ពាហិរកបរិកប្បិតោ អត្តាតិ ទស្សេតិ.

តណ្ហា កាមុបាទានស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘តត្ថ កតមំ កាមុបាទានំ? យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទី កាមតណ្ហា កាមស្នេហោ កាមបរិឡាហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសានំ. ឥទំ វុច្ចតិ កាមុបាទាន’’ន្តិ វចនតោ តណ្ហាទឡ្ហត្តំ កាមុបាទានំ. តណ្ហាទឡ្ហត្តន្តិ ច បុរិមតណ្ហាឧបនិស្សយបច្ចយតោ ទឡ្ហភូតា ឧត្តរតណ្ហា ឯវ. កេចិ បនាហុ –

‘‘អប្បត្តវិសយបត្ថនា តណ្ហា អន្ធការេ ចោរស្សហត្ថប្បសារណំ វិយ, សម្បត្តវិសយគ្គហណំ ឧបាទានំ តស្សេវ ភណ្ឌគ្គហណំ វិយា’’តិ. អប្បិច្ឆសន្តុដ្ឋិបដិបក្ខា ឯតេ ធម្មា បរិយេសនារក្ខទុក្ខមូលានិ, តស្មា វុត្តលក្ខណា តណ្ហា វុត្តលក្ខណស្សេវ ឧបាទានស្ស អនានន្តរស្ស ឧបនិស្សយវសេន បច្ចយោ, អារម្មណាទិវសេនបិ បច្ចយោ ហោតិយេវ, អនន្តរាទីនំ បន អនន្តរាទិវសេន បច្ចយោ. សព្ពស្សបិ ហិ លោភស្ស តណ្ហាបរិយាយោបិ កាមុបាទានបរិយាយោបិ លព្ភតេវាតិ. អវសេសានន្តិ ទិដ្ឋុបាទានាទីនំ. សហជាតាទិវសេនាតិ សហជាតានំ សហជាតាទិវសេន, អសហជាតានំ អនន្តរឧបនិស្សយាទិវសេនាតិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឧបាទានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តណ្ហាវារវណ្ណនា

៩៦. ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សោ’’តិអាទិ ផស្សស្ស មាតិតោ នាមំ វិយ បុត្តស្ស វត្ថុតោ តស្ស និស្សយភាវេន ឧប្បត្តិហេតុត្តា, អារម្មណំ បន កេវលំ ឧប្បត្តិហេតូតិ វុត្តំ ‘‘សេដ្ឋិ…បេ… នាម’’ន្តិ. កាមរាគភាវេនាតិ វត្ថុកាមស្ស រជ្ជនវសេន. រូបំ អស្សាទេន្តីតិ រុបារម្មណំ តណ្ហាភិនន្ទនាវសេន អភិរមមានា ឯវ អស្សាទេន្តី. និច្ចន្តិអាទិនា ទិដ្ឋាភិនន្ទនាមុខេន រូបំ អភិរមន្តី. បេច្ច ន ភវិស្សតីតិ ភិជ្ជិត្វា ន ហោតិ បុន អនុប្បជ្ជនតោ. តថា សទ្ទកណ្ហាទយោបីតិ យថា រូបតណ្ហា កាមរាគភាវេន សស្សតរាគវសេន ឧច្ឆេទរាគវសេនាតិ ច បវត្តិយា តិស្សោ តណ្ហា, តថា សទ្ទតណ្ហា គន្ធរសផោដ្ឋព្ពធម្មតណ្ហាបិ. តណ្ហាវិចរិតានីតិ តណ្ហាសមុទាចារា, សមុទាចារវសេន បវត្តតណ្ហាតិ អត្ថោ.

អជ្ឈត្តិកស្សុបាទាយាតិ (វិភ. អដ្ឋ. ៩៧៣; សំ. និ. ដី. ២.២.២) អជ្ឈត្តិកំ ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ. ឧបយោគត្ថេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ. អស្មីតិ ហោតីតិ យទេតំ អជ្ឈត្តំ ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន សមូហគាហតោ អស្មីតិ ឯវំ ហោតិ, តស្មិំ សតីតិ អត្ថោ. ឥត្ថស្មីតិ ហោតីតិ ខត្តិយាទីសុ ‘‘ឥទំបការោ អហ’’ន្តិ ឯវំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន ហោតីតិ ឥទមេត្ថ អនុបនិធាយ គហណំ. ឯវមាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឯវំស្មីតិ, អញ្ញថាស្មីតិ, ភវិស្សន្តិ, ឥត្ថំ ភវិស្សន្តិ, ឯវំ ភវិស្សន្តិ, អញ្ញថា ភវិស្សន្តិ, អសស្មីតិ, សតស្មីតិ, សិយន្តិ, ឥត្ថំ សិយន្តិ, ឯវំ សិយន្តិ, អញ្ញថា សិយន្តិ, អបាហំ សិយន្តិ, អបាហំ ឥត្ថំ សិយន្តិ, អបាហំ ឯវំ សិយន្តិ, អបាហំ អញ្ញថា សិយ’’ន្តិ (វិភ. ៩៧៣) ឥមេសំ តណ្ហាវិចរិតានំ គហណំ. តត្ថ ឯវំស្មីតិ ឥទំ សមតោ ឧបនិធាយ គហណំ, យថា អយំ ខត្តិយោ, យថា អយំ ព្រាហ្មណោ, ឯវំ អហម្បីតិ អត្ថោ. អញ្ញថាស្មីតិ ឥទំ អសមណោ ឧបនិធាយ គហណំ, យថា អយំ ខត្តិយោ, យថា អយំ ព្រាហ្មណោ, តតោ អញ្ញថា អហំ ហីនោ វា អធិកោ វាតិ អត្ថោ. ឥតិ ឥមានិ បុព្ពេ វុត្តានិ ទ្វេតិ ឯតានិ បច្ចុប្បន្នវសេន ចត្តារិ តណ្ហាវិចរិតានិ. ភវិស្សន្តិអាទីនិ បន ចត្តារិ អនាគតវសេន វុត្តានិ. តេសំ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អសស្មីតិ អសតីតិ អសំ. និច្ចស្សេតំ អធិវចនំ, តស្មា សស្សតោ អស្មីតិ អត្ថោ. សតស្មីតិ សីទតីតិ សតំ. អនិច្ចស្សេតំ អធិវចនំ, តស្មា អសស្សតោ អស្មីតិ អត្ថោ. ឥតិ ឥមានិ ទ្វេ សស្សតុច្ឆេទវសេន វុត្តានិ. ឥតោ បរានិ សិយន្តិអាទីនិ ចត្តារិ សំសយបរិវិតក្កវសេន វុត្តានិ, តានិ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយេន អត្ថតោ វេទិតព្ពានិ. អបាហំ សិយន្តិអាទីនិ ចត្តារិ ‘‘អបិ នាមាហំ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បត្ថនាកប្បនវសេន វុត្តានិ, តានិ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

ឯត្ថ ច សស្សតុច្ឆេទវសេន វុត្តា ទ្វេ ទិដ្ឋិសីសា នាម, អស្មិ, ភវិស្សំ, សិយំ, អបាហំ សិយន្តិ ឯតេ បន ចត្តារោ សុទ្ធសីសា ឯវ, ‘‘ឥត្ថស្មី’’តិអាទយោ តយោ តយោតិ ទ្វាទស សីសមូលកា នាម. ឯវមេតានិ ទ្វេ ទិដ្ឋិសីសា, ចត្តារោ សុទ្ធសីសា, ទ្វាទស សីសមូលកាតិ អជ្ឈត្តិកស្សុបាទាយ អដ្ឋារស្ស តណ្ហាវិចរិតានិ វេទិតព្ពានិ.

ពាហិរស្សុបាទាយាតិ ពាហិរំ ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ. ឥទម្បិ ហិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. ឥមិនាតិ ឥមិនា រុបេន វា…បេ… វិញ្ញាណេន វាតិ ឯវំ រូបាទីសុ ឯកមេវ ‘‘អហ’’ន្តិ, ឥតរំ កិញ្ចនបលិពោធភាវេន គហេត្វា តណ្ហាទិវសេន ‘‘អស្មី’’តិ អភិនិវិសតិ, ‘‘ឥមិនា’’តិ អយមេត្ថ វិសេសោ. អស្មីតិ ឥមិនា ខគ្គេន វា ឆត្តេន វា អភិសេកេន វា ‘‘ខត្តិយោហមស្មី’’តិ អភិនិវិសតិ. ពាហិររូបាទិនិស្សិតានីតិ ពាហិរានិ បរសន្តតិបរិយាបន្នានិ រូបវេទនាទីនិ និស្សិតានិ. អដ្ឋារសាតិ ឥមិនា ‘‘អស្មី’’តិអាទិនយប្បវត្តានិ អដ្ឋារស, តានិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ‘‘ឥមិនា’’តិ ហិ អយមេវេត្ថ វិសេសោ, តស្មា ‘‘ទ្វេ ទិដ្ឋិសីសា’’តិអាទិនា វុត្តនយេនេវ និទ្ធារេត្វា វេទិតព្ពា. ឧភយំ បន ឯកជ្ឈំ កត្វា អាហ ‘‘ឆត្តិំសា’’តិ.

និទ្ទេសត្ថេនាតិ ‘‘ឆយិមេ អាវុសោ តណ្ហាកាយា’’តិអាទិនិទ្ទេសបាឡិយា អត្ថវចនេន. និទ្ទេសវិត្ថារាតិ តស្ស ច និទ្ទេសស្ស អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតវសេន វិត្ថារេន. វិត្ថារស្ស ច បុន សង្គហតោតិ ទ្វីហិ អាការេហិ វិត្ថារិតស្ស អដ្ឋារសតណ្ហាវិចរិតបភេទស្ស ឆឡេវ តិស្សោយេវាតិ ច បុន សង្គហណតោ ច.

វិបាកវេទនា អធិប្បេតា វិសេសតោ អត្តានំ អស្សាទេតព្ពតោ. តមេវ ហិស្សា អស្សាទេតព្ពតំ បកាសេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អស្សាទនេនាតិ អភិរតិយា. មមាយន្តាតិ ធនាយន្តា. ចិត្តការាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ឥដ្ឋវណ្ណារម្មណទាយកានំ សង្គហោ. សិប្បសន្ទស្សនកាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន វេជ្ជាទីនំ សង្គហោ. វេជ្ជា ហិ រសាយតនោជាវសេន តទុបត្ថម្ភិតវសេន ច ធម្មារម្មណស្ស ទាយកា. ស្វាយំ អាទិ-សទ្ទោ ‘‘វីណាវាទកាទី’’តិអាទិនា បច្ចេកញ្ច យោជេតព្ពោ, បុត្តំ មមាយន្តាតិ បុត្តំ សម្បិយាយន្តា. បុត្តោ វិយ ចេត្ថ វេទនា ទដ្ឋព្ពា, សប្បាយសប្បិខីរាទីនិ វិយ វេទនាយ បច្ចយភូតានិ ឥដ្ឋរូបាទិអារម្មណានិ, ធាតិ វិយ រូបាទិឆឡារម្មណទាយកា ចិត្តការាទយោ ទដ្ឋព្ពា.

តណ្ហាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វេទនាវារវណ្ណនា

៩៧. ចក្ខុសម្ផស្សជា ឯវ វេទនា អតីតាទិភេទភិន្នា រាសិវសេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ឯកោ វេទនាកាយោ យថា វេទនាក្ខន្ធោ, ឯវំ សោតសម្ផស្សជាទិកាតិ បាឡិយំ ‘‘ឆយិមេ អាវុសោ វេទនាកាយា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វេទនាកាយាតិ វេទនាសមូហា’’តិ. ចក្ខុសម្ផស្សតោ ជាតា ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា. សា បន ឧបាទិន្នាបិ អនុបាទិន្នាបិ, តទុភយស្សបិ សង្គណ្ហន្តេន អត្ថវណ្ណនាយ កតត្តា អាហ ‘‘អយំ តាវេត្ថ សព្ពសង្គាហិកកថា’’តិ. ឥទានិ ‘‘វិបាកវិធិ អយ’’ន្តិ ឧបាទិន្នយេវ គណ្ហន្តោ ‘‘វិបាកវសេនា’’តិអាទិមាហ. មនោទ្វារេ មនោវិញ្ញាណធាតុសម្បយុត្តាតិ តទារម្មណមនោវិញ្ញាណធាតុសម្បយុត្តា.

អវសេសានន្តិ សម្បដិច្ឆនាទិវេទនានំ. ឧបនិស្សយាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អនន្តរាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អនន្តរានញ្ហិ អនន្តរាទិវសេន, ឥតរេសំ ឧបនិស្សយវសេន ផស្សោ បច្ចយោ ហោតិ, មនោទ្វារេ បន តទារម្មណវេទនានំ មនោសម្ផស្សោ ឧបនិស្សយវសេន បច្ចយោ. អទ្វារិកានន្តិ ទ្វាររហិតានំ. ន ហិ បដិសន្ធិអាទិវេទនានំ កិញ្ចិ ទ្វារំ អត្ថិ. សហជាតមនោសម្ផស្សសមុទយាតិ ឯតេនស្ស តាសំ សហជាតកោដិយា បច្ចយភាវមាហ.

វេទនាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ផស្សវារវណ្ណនា

៩៨. ចក្ខុំ និស្សាយ ឧប្បន្នោ សម្ផស្សោ ចក្ខុសម្ផស្សោ. បញ្ចវត្ថុកាតិ ចក្ខាទិបញ្ចវត្ថុកា ចក្ខាទិបញ្ចវត្ថុសន្និស្សយា. ‘‘ឧបាទិន្នកកថា ឯសា’’តិ ពាវីសតិគ្គហណំ, បវត្តិកថាភាវតោ លោកិយគ្គហណំ. វិបាកមនសម្បយុត្តផស្សាតិ វិបាកមនោវិញ្ញាណសម្បយុត្តា ផស្សា. បច្ចយុប្បន្នេន វិយ បច្ចយេនបិ ឧបាទិន្នកេនេវ ភវិតព្ពន្តិ ‘‘ឆន្នំ ចក្ខាទីនំ អាយតនាន’’ន្តិ វុត្តំ.

ផស្សវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សឡាយតនវារវណ្ណនា

៩៩. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ, តស្មា យថា ឯត្ថ អរូបលោកាបេក្ខាយ ឆដ្ឋាយតនញ្ច សឡាយតនញ្ច សឡាយតនន្តិ ឯកសេសោ ឥច្ឆិតព្ពោ, ឯវំ យេសំ បច្ចយុប្បន្នោ ឧបាទិន្នោ, បច្ចយោ បន អនុបាទិន្នោតិបិ ឥច្ឆិតព្ពោ. តេសំ មតេន ពាហិរាយតនវសេនបិ ឯកសេសោ វេទិតព្ពោ ‘‘ឆដ្ឋាយតនញ្ច សឡាយតនញ្ច សឡាយតនញ្ច សឡាយតន’’ន្តិ. វិសុទ្ធិមគ្គោបិ ឥមស្ស អាគមស្ស អត្ថសំវណ្ណនាតិ អាហ ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គេ…បេ… វុត្តនយមេវា’’តិ. ឯស នយោ អញ្ញត្ថាបិ វិសុទ្ធិមគ្គគ្គហណេ.

សឡាយតនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នាមរូបវារវណ្ណនា

១០០. នមនលក្ខណន្តិ អារម្មណាភិមុខំ នមនសភាវំ តេន វិនា អបវត្តនតោ. រុប្បនំ សីតាទិវិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិសទិសុប្បត្តិ. ឥមេ បន តយោតិអាទិនា សព្ពចិត្តុប្បាទសាធារណវសេនេវ តំសង្ខារក្ខន្ធគ្គហណំ, តស្មា យេ យត្ថ អសាធារណា, តេបិ អត្ថតោ គហិតាយេវាតិ ទស្សេតិ.

ឧបាទិយិត្វាតិ បច្ចយេ កត្វា. បច្ចយករណមេវ ហិ បច្ចយុប្បន្នស្ស បច្ចយភូតធម្មានំ ឧបាទិយនំ. សមូហសម្ពន្ធេ សាមិវចនំ ឯតន្តិ ‘‘សមូហត្ថេ ឯតំ សាមិវចន’’ន្តិ វុត្តំ តេន វិនា សម្ពន្ធស្ស អភាវតោ. តេនាតិ តស្មា. តំ សព្ពម្បីតិ តំ ភូតុបាទាយបភេទំ សព្ពម្បិ សត្តវីសតិវិធំ. យស្ស នាមស្សាតិ ចតុវោការភវេ នាមស្ស. វិញ្ញាណម្បិ តប្បរិយាបន្នមេវ វេទិតព្ពំ. រូបស្សាតិ ឯកវោការភវេ រូបស្ស. វិញ្ញាណំ បន បញ្ចវោការភវេ សង្ខារវិញ្ញាណមេវ. យស្ស បញ្ចវោការភវេ នាមរូបស្ស. តស្ស វសេនាតិ សហជាតស្ស សហជាតាទិវសេន, អនន្តរស្ស អនន្តរាទិវសេន, ឥតរស្ស ឧបនិស្សយាទិវសេន តស្ស នាមស្ស យថារហំ តស្ស តស្ស វិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ.

នាមរូបវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិញ្ញាណវារវណ្ណនា

១០១. តេភូមកវិបាកគ្គហណេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. សង្ខារោ យស្ស វិញ្ញាណស្សាតិ ឯត្ថ អដ្ឋវិធោបិ កាមាវចរបុញ្ញាភិសង្ខារោ សោឡសវិធស្ស កាមាវចរវិបាកវិញ្ញាណស្ស, បញ្ចវិធោបិ រូបាវចរបុញ្ញាភិសង្ខារោ បញ្ចវិធស្ស រូបាវចរវិបាកវិញ្ញាណស្ស, ទ្វាទសវិធោបិ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ សត្តវិធស្ស អកុសលវិបាកវិញ្ញាណស្ស, ចតុព្ពិធោបិ អានេញ្ជាភិសង្ការោ ចតុព្ពិធស្ស អរូបាវចរវិបាកវិញ្ញាណស្ស យថារហំ បដិសន្ធិបវត្តីសុ កម្មបច្ចយេន ចេវ ឧបនិស្សយបច្ចយេន ច បច្ចយោ ហោតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៦២០) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

វិញ្ញាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ខារវារវណ្ណនា

១០២. អភិសង្ខរណលក្ខណោតិ អភិសញ្ចេតយិតសភាវោ, អាយូហនលក្ខណោតិ អត្ថោ. ចោបនវសេនាតិ កាយវិញ្ញត្តិសង្ខាតចោបនវសេន. តេន បញ្ចទ្វារិកចេតនា បដិក្ខិបតិ. វចនភេទវសេនាតិ វាចានិច្ឆារណវសេន. វចីវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបនវសេនាតិ អត្ថោ. យថាវុត្តា វីសតិ, នវ មហគ្គតកុសលចេតនា ចាតិ ឯកូនតិំស មនោសញ្ចេតនា. ‘‘កុសលានំ ឧបនិស្សយវសេនា’’តិ វុត្តំ, ឯកច្ចានំ អារម្មណវសេនបីតិ វត្តព្ពំ. សហជាតាទិវសេនាតិ សហជាត-អញ្ញមញ្ញ-និស្សយ-សម្បយុត្ត-អត្ថិ-អវិគតហេតុវសេន, អនន្តរានំ អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយនត្ថិវិគតាសេវនសេន បច្ចយោ. អបិ-សទ្ទេន ឧបនិស្សយំ សង្គណ្ហាតិ.

សង្ខារវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អវិជ្ជាវារវណ្ណនា

១០៣. ‘‘ទុក្ខសច្ចេអញ្ញាណ’’ន្តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តន្តិ អញ្ញាណំ. សតិបិ បហាតព្ពត្តេ បរិញ្ញេយ្យត្តវសេន អន្តោគធំ. ទុក្ខសច្ចញ្ចស្សាតិ វត្ថុសង្ខាតំ សម្បយុត្តខន្ធសង្ខាតញ្ច ទុក្ខសច្ចំ អស្ស អញ្ញាណស្ស. តំ ហិស្ស និស្សយបច្ចយោ ហោតិ. តស្សាតិ ទុក្ខសច្ចស្ស. យាថាវលក្ខណបដិវេធនិវារណេនាតិ សង្ខតអវិបរីតសភាវបដិវិជ្ឈនស្ស និវារណេន. ឯតេនស្ស បរិញ្ញាភិសមយសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គបដិវេធស្ស វិពន្ធកភាវមាហ. ញាណប្បវត្តិយាតិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ឯត្តកំ ទុក្ខ’’ន្តិ អនុពុជ្ឈនាការាយ បុព្ពភាគញាណប្បវត្តិយា. ឯត្ថាតិ ទុក្ខសច្ចេ. អប្បទានេនាតិ អវិស្សជ្ជនេន. ឯតេនស្សា អនុពោធញាណស្សបិ វិពន្ធកតមាហ.

តីហិ ការណេហិ វេទិតព្ពំ អន្តោគធាភាវតោ. ឥធ សម្បយុត្តខន្ធវសេនេវ វត្ថុតោ សមុទយេ អញ្ញាណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកេនេវាតិ ឥតរំ ការណត្តយំ បដិក្ខិបតិ. យទិបិ អញ្ញាណំ និរោធមគ្គេ អារម្មណំ ន ករោតិ, កុតោ តទន្តោគធតព្ពត្ថុតា, តេ បន ជានិតុកាមស្ស តប្បដិច្ឆាទនវសេន អនិរោធមគ្គេសុ និរោធមគ្គគ្គាហហេតុតាវសេន ច បវត្តមានំ ‘‘និរោធេ បដិបទាយញ្ច អញ្ញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘បដិច្ឆាទនតោ’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ វុត្តោយេវ. គម្ភីរត្តាតិ សភាវេនេវ គម្ភីរត្តា. អគាធអបតិដ្ឋាភាវេន តំវិសយស្ស ញាណស្ស ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ទុទ្ទសំ. បុរិមំ បន សច្ចទ្វយំ. វញ្ចនីយដ្ឋេនាតិ វញ្ចកភាវេន អយាថាវភាវេន ឧបដ្ឋានតោ ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរំ, ន សភាវតោ, តស្មា តំវិសយំ អញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. តត្ថាតិ តស្មិំ បុរិមសច្ចទ្វយេ អនិច្ចាទិសភាវលក្ខណស្ស ទុទ្ទសត្តា ឯវ និច្ចាទិវិបល្លាសវសេន បវត្តតិ អញ្ញាណន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

ឥទានិ និទ្ទេសវិភាគេនបិ អវិជ្ជាយ សច្ចេសុ បវត្តិវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទុក្ខេតិ ឯត្តកេន ភុម្មនិទ្ទេសេន. សង្គហតោតិ បរិញ្ញេយ្យតាយ ទុក្ខេន សង្គហេតព្ពតោ. តេន និទ្ធារណត្ថំ ទស្សេតិ. ទុក្ខស្មិញ្ហិ អវិជ្ជា និទ្ធារីយតិ, ន អញ្ញស្មិំ. វត្ថុតោតិ អាធារត្ថំ. ទុក្ខសន្និស្សយា ហិ អវិជ្ជា. អារម្មណតោតិ វិសយត្ថំ តំ អារព្ភ បវត្តនតោ. កិច្ចតោតិ ព្យាបនត្ថំ ឆាទនវសេន តំ ព្យាបេត្វា បវត្តនតោ. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អវិសេសតោតិ វិសេសាភាវតោ, វុត្តនយេន ទុក្ខាទីសុ បវត្តិអាការវិសេសំ អគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ. សភាវតោតិ សរសលក្ខណតោ. ចតុន្នម្បិ សច្ចានំ អជាននសភាវា ហិ អវិជ្ជា. កាមរាគភវរាគា កាមាសវភវាសវាតិ អាហ ‘‘សហជាតាទិវសេនា’’តិ. ននុ អវិជ្ជា ឯវ អវិជ្ជាសវោ, សោ កថំ អវិជ្ជាយ បច្ចយោតិ អាហ ‘‘បុព្ពុប្បន្នា’’តិអាទិ.

អវិជ្ជាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាសវវារវណ្ណនា

១០៤. អាសវវារេ អាសវ-សទ្ទត្ថោ អាសវវិចារោ ច ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. កស្មា បនាយំ វារោ វុត្តោ, ននុ អវិជ្ជាទិកាវ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាតិ ចោទនំ សន្ធាយ ‘‘អយំ វារោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. បដិច្ចសមុប្បាទបទេសូតិ បដិច្ចសមុប្បាទកោដ្ឋាសេសុ. ទ្វាទសកោដ្ឋាសា ហិ សត្ថុ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា. តស្សាបិ បច្ចយទស្សនវសេនាតិ នាយំ កាបិលានំ មូលបកតិ វិយ អប្បច្ចយា, អថ ខោ សប្បច្ចយាតិ អវិជ្ជាយបិ បច្ចយទស្សនវសេន. អាសវសមុទយេនាតិ អតីតភវេ អាសវានំ សមុទយេន ឯតរហិ អវិជ្ជាយ សមុទយោ, ឯតរហិ អវិជ្ជាយ សមុទយេន អនាគតេ អាសវសមុទយោតិ ឯវំ អាសវាវិជ្ជានំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នកភាវេន អបរាបរំ បវត្តមានំ អាទិកោដិអភាវេនេវ តន្និមិត្តស្ស សំសារស្ស អាទិកោដិអភាវតោ អនមតគ្គតាសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

ទ្វត្តិំស ឋានានីតិ ទ្វត្តិំស សច្ចប្បដិវេធការណានិ, ទ្វត្តិំស វា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានានិ. ឥមម្ហា សម្មាទិដ្ឋិសុត្តាតិ យាយ អរិយសាវកោ សម្មាទិដ្ឋិ នាម ហោតិ, សា អរិយា សម្មាទិដ្ឋិ ឯត្ថ វុត្តាតិ សម្មាទិដ្ឋិសុត្តំ, ឥតោ សម្មាទិដ្ឋិសុត្តតោ.

ចតុសច្ចបរិយាយេហីតិ ចតុសច្ចាធិគមការណេហិ. អរហត្តបរិយាយេហីតិ ‘‘សោ សព្ពសោ រាគានុសយំ បហាយា’’តិអាទិនា អរហត្តាធិគមការណេហិ. តេនាហ ‘‘ចតុសដ្ឋិយា ការណេហី’’តិ.

អាសវវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សម្មាទិដ្ឋិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.