១០. សតិបដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

១០៥. ជានបទិនោតិ (ទី. និ. ដី. ២.៩៥) ជនបទវន្តោ, ជនបទស្ស វា ឥស្សរា រាជកុមារា. គោត្តវសេន កុរូ នាម. តេសំ និវាសោ យទិ ឯកោ ជនបទោ, កថំ ពហុវចនន្តិ អាហ ‘‘រុឡ្ហីសទ្ទេនា’’តិ. អក្ខរចិន្តកា ហិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ យុត្តេ វិយ សលិង្គវចនានិ (បាណិនិ ១.២៥១) ឥច្ឆន្តិ, អយមេត្ថ រុឡ្ហី យថា អញ្ញត្ថាបិ ‘‘អង្គេសុ វិហរតិ, មល្លេសុ វិហរតី’’តិ ច. តព្ពិសេសនេ បន ជនបទ-សទ្ទេ ជាតិ-សទ្ទេ ឯកវចនមេវ. អដ្ឋកថាចរិយា បនាតិ បន-សទ្ទោ វិសេសត្ថជោតនោ. តេន បុថុអត្ថវិសយតាយ ឯវំ តំ ពហុវចនន្តិ ‘‘ពហុកេ បនា’’តិអាទិនា វក្ខមានំ វិសេសំ ទីបេតិ. សុត្វាតិ មន្ធាតុមហារាជស្ស អានុភាវទស្សនានុសារេន បរម្បរាគតំ កថំ សុត្វា. អនុសំយាយន្តេនាតិ អនុវិចរន្តេន. ឯតេសំ ឋានន្តិ ចន្ទិមសូរិយមុខេន ចាតុមហារាជិកភវនមាហ. តេនាហ ‘‘តត្ថ អគមាសី’’តិអាទិ. សោតិ មន្ធាតុមហារាជា. តន្តិ ចាតុមហារាជិករជ្ជំ. គហេត្វាតិ សម្បដិច្ឆិត្វា. បុន បុច្ឆិ បរិណាយករតនំ. ទោវារិកភូមិយំ តិដ្ឋន្តិ សុធម្មាយ ទេវសភាយ ទេវបុរស្ស ច ចតូសុ ទ្វារេសុ អារក្ខាយ អធិកតត្តា. ទិព្ពរុក្ខសហស្សបដិមណ្ឌិតន្តិ ឥទំ ‘‘ចិត្តលតាវន’’ន្តិអាទីសុបិ យោជេតព្ពំ.

បថវិយំ បតិដ្ឋាសីតិ ភស្សិត្វា បថវិយា អាសន្នេ ឋានេ អដ្ឋាសិ, ឋត្វា ច នចិរស្សេវ អន្តរធាយិ តេនត្តភាវេន រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្សរិយស្ស អភាវតោ. ‘‘ចិរតរំ កាលំ ឋត្វា’’តិ អបរេ. ទេវភាវោ បាតុរហោសិ ទេវលោកេ បវត្តិវិបាកទាយិនោ អបរាបរិយាយវេទនីយស្ស កម្មស្ស កតោកាសត្តា. អវយវេ សិទ្ធោ វិសេសោ សមុទាយស្ស វិសេសកោ ហោតីតិ ឯកម្បិ រដ្ឋំ ពហុវចនេន វោហរីយតិ.

ទ-ការេន អត្ថំ វណ្ណយន្តិ និរុត្តិនយេន. កម្មាសោតិ កម្មាសបាទោ វុច្ចតិ ឧត្តរបទលោបេន យថា ‘‘រូបភវោ រូប’’ន្តិ. កថំ បន សោ កម្មាសបាទោតិ អាហ ‘‘តស្ស កិរា’’តិអាទិ. ទមិតោតិ ឯត្ថ កីទិសំ ទមនំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘បោរិសាទភាវតោ បដិសេធិតោ’’តិ. ឥមេ បន ថេរាតិ មជ្ឈិមភាណកេ វទតិ, តេ បន ចូឡកម្មាសទម្មំ សន្ធាយ តថា វទន្តិ. យក្ខិនិបុត្តោ ហិ កម្មាសបាទោ អលីនសត្តុកុមារកាលេ ពោធិសត្តេន តត្ថ ទមិតោ, សុតសោមកាលេ បន ពារាណសិរាជា បោរិសាទភាវបដិសេធនេន យត្ថ ទមិតោ, តំ មហាកម្មាសទម្មំ នាម. បុត្តោតិ វត្វា អត្រជោតិ វចនំ ឱរសបុត្តភាវទស្សនត្ថំ.

យេហិ អាវសិតបទេសោ កុរុរដ្ឋន្តិ នាមំ លភិ, តេ ឧត្តរកុរុតោ អាគតា មនុស្សា តត្ថ រក្ខិតនិយាមេនេវ បញ្ច សីលានិ រក្ខិំសុ, តេសំ ទិដ្ឋានុគតិយា បច្ឆិមា ជនតាតិ, សោ ទេសធម្មវសេន អវិច្ឆេទតោ វត្តមានោ កុរុវត្តធម្មោតិ បញ្ញាយិត្ថ, អយញ្ច អត្ថោ កុរុធម្មជាតកេន (ជា. ១.៣.៧៦-៧៨) ទីបេតព្ពោ. សោ អបរភាគេ យត្ថ បឋមំ សំកិលិដ្ឋោ ជាតោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘កុរុរដ្ឋវាសីន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យត្ថ ភគវតោ វសនោកាសោ កោចិ វិហារោ ន ហោតិ, តត្ថ កេវលំ គោចរគាមកិត្តនំ និទានកថាយ បកតិ, យថា តំសក្កេសុ វិហរតិ ទេវទហំ នាម សក្កានំ និគមោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អវសនោកាសតោ’’តិអាទិមាហ.

ឧទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា

១០៦. កស្មា ភគវា ឥមំ សុត្តមភាសីតិ អសាធារណសមុដ្ឋានំ បុច្ឆតិ, សាធារណំ បន បាកដន្តិ អនាមដ្ឋំ, តេន សុត្តនិក្ខេបោ បុច្ឆិតោតិ កត្វា ឥតរោ ‘‘កុរុរដ្ឋវាសីន’’ន្តិអាទិនា អបរជ្ឈាសយោយំ សុត្តនិក្ខេបោតិ ទស្សេតិ. ឯតេន ពាហិរសមុដ្ឋានំ វិភាវិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អជ្ឈត្តិកំ បន អសាធារណញ្ច មូលបរិយាយសុត្តាទិដីកាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. កុរុរដ្ឋំ កិរ (ទី. និ. ដី. ២.៣៧៣) តទា តន្និវាសីនំ សត្តានំ យេភុយ្យេន យោនិសោមនសិការវន្តតាយ បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតាពលេន ឧតុអាទិសម្បន្នមេវ អហោសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧតុបច្ចយាទិសម្បន្នត្តា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន ភោជនាទិសម្បត្តិំ សង្គណ្ហាតិ. កេចិ បន ‘‘បុព្ពេ កុរុវត្តធម្មានុដ្ឋានវាសនាយ ឧត្តរកុរុ វិយ យេភុយ្យេន ឧតុអាទិសម្បន្នមេវ ហោន្តំ ភគវតោ កាលេ សាតិសយំ ឧតុសប្បាយាទិយុត្តំ តំ រដ្ឋំ អហោសី’’តិ វទន្តិ. ចិត្តសរីរកល្លតាយាតិ ចិត្តស្ស សរីរស្ស ច អរោគតាយ. អនុគ្គហិតបញ្ញាពលាតិ លទ្ធុបការញាណានុភាវា, អនុ អនុ វា អាចិណ្ណបញ្ញាតេជា. ឯកវីសតិយា ឋានេសូតិ កាយានុបស្សនាវសេន ចុទ្ទសសុឋានេសុ, វេទនានុបស្សនាវសេន ឯកស្មិំ ឋានេ, តថា ចិត្តានុបស្សនាវសេន, ធម្មានុបស្សនាវសេន បញ្ចសុ ឋានេសូតិ ឯវំ ឯកវីសតិយា ឋានេសុ. កម្មដ្ឋានំ អរហត្តេ បក្ខិបិត្វាតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ យថា អរហត្តំ បាបេតិ, ឯវំ ទេសនាវសេន អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា. សុវណ្ណចង្កោដកសុវណ្ណមញ្ជូសាសុ បក្ខិត្តានិ សុមនចម្បកាទិនានាបុប្ផានិ មណិបុត្តាទិសត្តរតនានិ ច យថា ភាជនសម្បត្តិយា សវិសេសំ សោភន្តិ, កិច្ចករានិ ច ហោន្តិ មនុញ្ញាភាវតោ, ឯវំ សីលទស្សនាទិសម្បត្តិយា ភាជនវិសេសភូតាយ កុរុរដ្ឋវាសិបរិសាយ ទេសិតា ច ភគវតោ អយំ ទេសនា ភិយ្យោសោមត្តាយ សោភតិ, កិច្ចការី ច ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘យថា ហិ បុរិសោ’’តិអាទិនា. ឯត្ថាតិ កុរុរដ្ឋេ.

បកតិយាតិ សរសតោ, ឥមិស្សា សតិបដ្ឋានសុត្តទេសនាយ បុព្ពេបីតិ អធិប្បាយោ. អនុយុត្តា វិហរន្តិ សត្ថុ ទេសនានុសារតោតិ អធិប្បាយោ. វិស្សដ្ឋអត្តភាវនាតិ អនិច្ចាទិវសេន កិស្មិញ្ចិ យោនិសោមនសិការេ ចិត្តំ អនិយោជេត្វា រូបាទិអារម្មណេ អភិរតិវសេន វិស្សដ្ឋចិត្តេន ភវិតុំ ន វដ្ដតិ, បមាទវិហារំ បហាយ អប្បមត្តេន ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

ឯកាយនោតិ ឯត្ថ អយន-សទ្ទោ មគ្គបរិយាយោ. ន កេវលមយនមេវ, អថ ខោ អញ្ញេបិ ពហូ មគ្គបរិយាយាតិ បទុទ្ធារំ ករោន្តោ ‘‘មគ្គស្ស ហី’’តិអាទិ វត្វា យទិ មគ្គបរិយាយោ អយន-សទ្ទោ, កស្មា បុន មគ្គោតិ វុត្តន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯកមគ្គោតិ ឯកោ ឯវ មគ្គោ. ន ហិ និព្ពានគាមី មគ្គោ អញ្ញោ អត្ថីតិ. ននុ សតិបដ្ឋានំ ឥធ ‘‘មគ្គោ’’តិ អធិប្បេតំ, តទញ្ញេ ច ពហូ មគ្គធម្មា អត្ថីតិ? សច្ចំ អត្ថិ, តេ បន សតិបដ្ឋានគ្គហណេនេវ គហិតា តទវិនាភាវតោ. តថា ហិ ញាណវីរិយាទយោ និទ្ទេសេ គហិតា. ឧទ្ទេសេ បន សតិយា ឯវ គហណំ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ទ្វេធាបថភូតោតិ ឥមិនា ឥមស្ស មគ្គស្ស អនេកមគ្គតាភាវំ វិយ អនិព្ពានគាមិភាវាភាវញ្ច ទស្សេតិ. ឯកេនាតិ អសហាយេន. អសហាយតា ច ទុវិធា អត្តទុតិយតាភាវេន វា, យា ‘‘វូបកដ្ឋកាយតា’’តិ វុច្ចតិ, តណ្ហាទុតិយតាភាវេន វា, យា ‘‘បវិវិត្តចិត្តតា’’តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘វូបកដ្ឋេន បវិវិត្តចិត្តេនា’’តិ. សេដ្ឋោបិ លោកេ ‘‘ឯកោ’’តិ វុច្ចតិ ‘‘យាវ បរេ ឯកតោ ករោសី’’តិអាទីសូតិ អាហ ‘‘ឯកស្សាតិ សេដ្ឋស្សា’’តិ. យទិ សំសារតោ និស្សរណដ្ឋោ អយនដ្ឋោ អញ្ញេសម្បិ ឧបនិស្សយសម្បន្នានំ សាធារណោ កថំ ភគវតោតិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ឥមស្មិំ ខោតិ ឯត្ថ ខោ-សទ្ទោ អវធារណេ, តស្មា ឥមស្មិំ យេវាតិ អត្ថោ. ទេសនាភេទោយេវ ហេសោ, យទិទំ មគ្គោតិ វា អយនោតិ វា. តេនាហ ‘‘អត្ថោ បនេកោ’’តិ.

នានាមុខភាវនានយប្បវត្តោតិ កាយានុបស្សនាទិមុខេន តត្ថាបិ អានាបានាទិមុខេន ភាវនានយេន បវត្តោ. ឯកាយនន្តិ ឯកគាមិនំ, និព្ពានគាមិនន្តិ អត្ថោ. និព្ពានញ្ហិ អទុតិយត្តា សេដ្ឋត្តា ច ‘‘ឯក’’ន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘ឯកញ្ហិ សច្ចំ ន ទុតីយមត្ថី’’តិ (សុ. និ. ៨៩០) ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) ច. ខយោ ឯវ អន្តោតិ ខយន្តោ, ជាតិយា ខយន្តំ ទិដ្ឋវាតិ ជាតិខយន្តទស្សី. អវិភាគេន សព្ពេបិ សត្តេ ហិតេន អនុកម្បតីតិ ហិតានុកម្បី. អតរិំសូតិ តរិំសុ. បុព្ពេតិ បុរិមកា ពុទ្ធា, បុព្ពេ វា អតីតកាលេ.

តន្តិ តំ តេសំ វចនំ, តំ វា កិរិយាវុត្តិវាចកត្តំ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ សង្ខេយ្យប្បធានតាយ សត្តវាចិនោ ឯក-សទ្ទស្ស កិរិយាវុត្តិវាចកតា អត្ថិ. ‘‘សកិម្បិ ឧទ្ធំ គច្ឆេយ្យា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៧.៧២) វិយ ‘‘សកិំ អយនោ’’តិ ឥមិនា ព្យញ្ជនេន ភវិតព្ពំ. ឯវំ អត្ថំ យោជេត្វាតិ ឯវំ បទត្ថំ យោជេត្វា. ឧភយថាបីតិ បុរិមនយេន បច្ឆិមនយេន ច. ន យុជ្ជតិ ឥធាធិប្បេតមគ្គស្ស អនេកវារំ បវត្តិសព្ភាវតោ. តេនាហ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ. អនេកវារម្បិ អយតីតិ បុរិមនយស្ស, អនេកញ្ចស្ស អយនំ ហោតីតិ បច្ឆិមនយស្ស ច បដិក្ខេបោ.

ឥមស្មិំ បទេតិ ‘‘ឯកាយនោ អយំ ភិក្ខវេ មគ្គោ’’តិ ឥមស្មិំ វាក្យេ, ឥមស្មិំ វា ‘‘បុព្ពភាគមគ្គោ លោកុត្តរមគ្គោ’’តិ សំសយដ្ឋានេ. មិស្សកមគ្គោតិ លោកិយេន មិស្សកោ លោកុត្តរមគ្គោ. វិសុទ្ធិអាទីនំ និប្បរិយាយហេតុំ សង្គណ្ហន្តោ អាចរិយត្ថេរោ ‘‘មិស្សកមគ្គោ’’តិ អាហ, ឥតរោ បរិយាយហេតុ ឥធាធិប្បេតោតិ ‘‘បុព្ពភាគមគ្គោ’’តិ.

សទ្ទំ សុត្វាវាតិ ‘‘កាលោ, ភន្តេ, ធម្មស្សវនាយា’’តិ កាលារោចនសទ្ទំ សុត្វា. ឯវំ ឧក្ខិបិត្វាតិ. ឯវំ ‘‘មធុរំ ឥមំ កុហិំ ឆឌ្ឌេមា’’តិ អឆឌ្ឌេន្តា ឧច្ឆុភារំ វិយ បគ្គហេត្វា ន វិចរន្តិ. អាលុឡេតីតិ វិលុឡិតោ អាកុលោ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯកាយនមគ្គោ វុច្ចតិ បុព្ពភាគសតិបដ្ឋានមគ្គោតិ. ឯត្តាវតា ឥធាធិប្បេតត្ថេ សិទ្ធេ តស្សេវ អលង្ការត្ថំ សោ បន យស្ស បុព្ពភាគមគ្គោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គានដ្ឋង្គិកោ’’តិអាទិកា គាថាបិ បដិសម្ភិទាមគ្គតោវ អានេត្វា ឋបិតា.

និព្ពានគមនដ្ឋេនាតិ និព្ពានំ គច្ឆតិ អធិគច្ឆតិ ឯតេនាតិ និព្ពានគមនំ, សោ ឯវ អវិបរីតសភាវតាយ អត្ថោ, តេន និព្ពានគមនដ្ឋេន, និព្ពានាធិគមុបាយតាយាតិ អត្ថោ. មគ្គនីយដ្ឋេនាតិ គវេសិតព្ពតាយ, ‘‘គមនីយដ្ឋេនា’’តិ វា បាឋោ, ឧបគន្តព្ពត្តាតិ អត្ថោ. រាគាទីហីតិ. ឥមិនា រាគទោសមោហានំយេវ គហណំ ‘‘រាគោ មលំ, ទោសោ មលំ, មោហោ មល’’ន្តិ (វិភ. ៩២៤) វចនតោ. ‘‘អភិជ្ឈាវិសមលោភាទីហី’’តិ បន ឥមិនា សព្ពេសម្បិ ឧបក្កិលេសានំ សង្គណ្ហនត្ថំ តេ វិសុំ ឧទ្ធដា. សត្តានំ វិសុទ្ធិយាតិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស ឯកន្តិកតំ ទស្សេន្តោ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិមាហ. កាមំ ‘‘វិសុទ្ធិយា’’តិ សាមញ្ញជោតនា, ចិត្តវិសុទ្ធិ ឯវ បនេត្ថ អធិប្បេតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘រូបមលវសេន បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន កេវលំ អដ្ឋកថាវចនមេវ, អថ ខោ ឥទមេត្ថ អាហច្ចភាសិតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិមាហ.

សា បនាយំ ចិត្តវិសុទ្ធិ សិជ្ឈមានា យស្មា សោកាទីនំ អនុប្បាទាយ សំវត្តតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយា’’តិអាទិ. តត្ថ សោចនំ ញាតិព្យសនាទិនិមិត្តំ ចេតសោ សន្តាបោ អន្តោនិជ្ឈានំ សោកោ. ញាតិព្យសនាទិនិមិត្តមេវ សោកាធិកតាយ ‘‘កហំ, ឯកបុត្តក, កហំ, ឯកបុត្តកា’’តិ បរិទេវវសេន លបនំ បរិទេវោ, អាយតិំ អនុប្បជ្ជនំ ឥធ សមតិក្កមោតិ អាហ ‘‘បហានាយា’’តិ. តំ បនស្ស សមតិក្កមាវហតំ និទស្សនវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យំ បុព្ពេ តំ វិសោធេហីតិ អតីតេសុ ខន្ធេសុ តណ្ហាសំកិលេសវិសោធនំ វុត្តំ. បច្ឆាតិ បរតោ. តេតិ តុយ្ហំ. មាហូតិ មា អហុ. កិញ្ចនន្តិ រាគាទិកិញ្ចនំ. ឯតេន អនាគតេសុ ខន្ធេសុ សំកិលេសវិសោធនំ វុត្តំ. មជ្ឈេតិ តទុភយវេមជ្ឈេ. នោ ចេ គហេស្សសីតិ ន ឧបាទិយិស្សសិ ចេ. ឯតេន បច្ចុប្បន្នេ ខន្ធបពន្ធេ ឧបាទានប្បវត្តិ វុត្តា. ឧបសន្តោ ចរិស្សសីតិ ឯវំ អទ្ធត្តយគតសំកិលេសវិសោធនេ សតិ និព្ពុតសព្ពបរិឡាហតាយ ឧបសន្តោ ហុត្វា វិហរិស្សសីតិ អរហត្តនិកូដេន គាថំ និដ្ឋបេសិ. តេនាហ ‘‘ឥមំ គាថ’’ន្តិអាទិ.

បុត្តាតិ ឱរសា, អញ្ញេបិ វា យេ កេចិ. បិតាតិ ជនកោ. ពន្ធវាតិ ញាតកា. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – បុត្តា វា បិតា វា ពន្ធវា វា អន្តកេន មច្ចុនា អធិបន្នស្ស អភិភូតស្ស មរណតោ តាណាយ ន ហោន្តិ, តស្មា នត្ថិ ញាតីសុ តាណតាតិ. ន ហិ ញាតីនំ វសេន មរណតោ អារក្ខា អត្ថិ, តស្មា បដាចារេ ‘‘ឧភោ បុត្តា កាលកតា’’តិអាទិនា (អប. ថេរី ២.២.៤៩៨) មា និរត្ថកំ បរិទេវិ, ធម្មំយេវ បន យាថាវតោ បស្សាតិ អធិប្បាយោ.

សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតាតិ យថានុលោមំ បវត្តិតាយ សាមុក្កំសិកាយ ធម្មទេសនាយ បរិយោសានេ សហស្សនយបដិមណ្ឌិតេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. កថំ បនាយំ សតិបដ្ឋានមគ្គវសេន សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសីតិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. ន ហិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានកថាយ វិនា សាវកានំ អរិយមគ្គាធិគមោ អត្ថិ. ‘‘ឥមំ គាថំ សុត្វា’’តិ បន ឥទំ សោកវិនោទនវសេន បវត្តិតាយ គាថាយ បឋមំ សុតត្តា វុត្តំ. ឯស នយោ ឥតរគាថាយបិ. ភាវនាតិ បញ្ញាភាវនា. សា ហិ ឥធាធិប្បេតា. តស្មាតិ យស្មា រូបាទីនំ អនិច្ចាទិតោ អនុបស្សនាបិ សតិបដ្ឋានភាវនា, តស្មា. តេបីតិ សន្តតិមហាមត្តបដាចារា.

បញ្ចសតេ ចោរេតិ សតសតចោរបរិវារេ បញ្ច ចោរេ បដិបាដិយា បេសេសិ. តេ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ថេរំ បរិយេសន្តា អនុក្កមេន ថេរស្ស សមីបេ សមាគច្ឆិំសុ. តេនាហ ‘‘តេ គន្ត្វា ថេរំ បរិវារេត្វា និសីទិំសូ’’តិ. វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វា បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជីតិ សម្ពន្ធោ. ថេរស្ស ហិ សីលំ បច្ចវេក្ខតោ សុបរិសុទ្ធំ សីលំ និស្សាយ ឧឡារំ បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជមានំ ឩរុដ្ឋិភេទជនិតំ ទុក្ខវេទនំ វិក្ខម្ភេសិ. បាទានីតិ បាទេ. សញ្ញបេស្សាមីតិ សញ្ញត្តិំ ករិស្សាមិ. អឌ្ឌិយាមីតិ ជិគុច្ឆាមិ. ហរាយាមីតិ លជ្ជាមិ. វិបស្សិសន្តិ សម្មសិំ.

បចលាយន្តានន្តិ បចលាយនំ និទ្ទំ ឧបគតានំ. វតសម្បន្នោតិ ធុតចរណសម្បន្នោ. បមាទន្តិ បចលាយនំ សន្ធាយាហ. ឱរុទ្ធមានសោតិ ឧបរុទ្ធអធិចិត្តោ. បញ្ជរស្មិន្តិ សរីរេ. សរីរញ្ហិ ន្ហារុសម្ពន្ធអដ្ឋិសង្ឃាតតាយ ឥធ ‘‘បញ្ជរ’’ន្តិ វុត្តំ.

បីតវណ្ណាយ បដាកាយ បរិហរណតោ មល្លយុទ្ធចិត្តកតាយ ច បីតមល្លោ. តីសុ រជ្ជេសូតិ បណ្ឌុចោឡគោឡរជ្ជេសុ. មល្លា សីហឡទីបេ សក្ការសម្មានំ លភន្តីតិ តម្ពបណ្ណិទីបំ អាគម្ម. តំយេវ អង្កុសំ កត្វាតិ ‘‘រូបាទយោ ‘មមា’តិ ន គហេតព្ពា’’តិ ន តុម្ហាកវគ្គេន (សំ. និ. ៣.៣៣-៣៤) បកាសិតមត្ថំ អត្តនោ ចិត្តមត្តហត្ថិនោ អង្កុសំ កត្វា. ជណ្ណុកេហិ ចង្កមតិ ‘‘និសិន្នេ និទ្ទាយ អវសរោ ហោតី’’តិ. ព្យាករិត្វាតិ អត្តនោ វីរិយារម្ភស្ស សផលតាបវេទនមុខេន សព្រហ្មចារីនំ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ អញ្ញំ ព្យាករិត្វា. ភាសិតន្តិ វចនំ. កស្ស បន តន្តិ អាហ ‘‘ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស,សព្ពលោកគ្គវាទិនោ’’តិ. ន តុម្ហាកន្តិអាទិ តស្ស បវត្តិអាការទស្សនំ. តយិទំ មេ សង្ខារានំ អច្ចន្តវូបសមការណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនិច្ចា វតា’’តិ គាថំ អាហរិ. តេន ឥទានាហំ សង្ខារានំ ខណេ ខណេ ភង្គសង្ខាតស្ស រោគស្ស អភាវេន អរោគោ បរិនិព្ពុតោតិ ទស្សេតិ.

អស្សាតិ សក្កស្ស. ឧបបត្តីតិ ទេវូបបត្តិ. បុនបាកតិកាវ អហោសិ សក្កភាវេនេវ ឧបបន្នត្តា. សុព្រហ្មាតិ ឯវំ នាមោ. អច្ឆរានំ និរយូបបត្តិំ ទិស្វា តតោ បភុតិ សតតំ បវត្តមានំ អត្តនោ ចិត្តុត្រាសំ សន្ធាយាហ ‘‘និច្ចំ ឧត្រស្តមិទំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ឧត្រស្តន្តិ សន្តស្តំ ភីតំ. ឧព្ពិគ្គន្តិ សំវិគ្គំ. ឧត្រស្តន្តិ វា សំវិគ្គំ. ឧព្ពិគ្គន្តិ ភយវសេន សហ កាយេន សញ្ចលិតំ. អនុប្បន្នេសូតិ អនាគតេសុ. កិច្ឆេសូតិ ទុក្ខេសុ. និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ, ភាវីទុក្ខបវត្តិនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. ឧប្បតិតេសូតិ ឧប្បន្នេសុ កិច្ឆេសូតិ យោជនា, តទា អត្តនោ បរិវារស្ស ឧប្បន្នទុក្ខនិមិត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

ពោជ្ឈាតិ ពោធិតោ, អរិយមគ្គតោតិ អត្ថោ. អញ្ញត្រាតិ ច បទំ អបេក្ខិត្វា និស្សក្កវចនំ, តស្មា ពោធិំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តបសាតិ តបោកម្មតោ. តេន មគ្គាធិគមស្ស ឧបាយភូតំ ធុតង្គសេវនាទិសល្លេខបដិបទំ ទស្សេតិ. ឥន្ទ្រិយសំវរាតិ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ សំវរណតោ. ឯតេន សតិសំវរសីសេន សព្ពម្បិ សំវរសីលំ, លក្ខណហារនយេន វា សព្ពម្បិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ទស្សេតិ. សព្ពនិស្សគ្គាតិ សព្ពុបធិនិស្សជ្ជនតោ សព្ពកិលេសប្បហានតោ. កិលេសេសុ ហិ និស្សដ្ឋេសុ កម្មវដ្ដំ វិបាកវដ្ដញ្ច និស្សដ្ឋមេវ ហោតីតិ. សោត្ថិន្តិ ខេមំ អនុបទ្ទវតំ.

ញាយតិ និច្ឆយេន កមតិ និព្ពានំ, តំ វា ញាយតិ បដិវិជ្ឈីយតិ ឯតេនាតិ ញាយោ, អរិយមគ្គោតិ អាហ ‘‘ញាយោ វុច្ចតិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ. តណ្ហាវានវិរហិតត្តាតិ តណ្ហាសង្ខាតវានវិវិត្តត្តា. តណ្ហា ហិ ខន្ធេហិ ខន្ធំ, កម្មុនា វា ផលំ, សត្តេហិ វា ទុក្ខំ វិនតិ សំសិព្ពតីតិ វានន្តិ វុច្ចតិ. តយិទំ នត្ថិ ឯត្ថ វានំ, ន វា ឯតស្មិំ អធិគតេ បុគ្គលស្ស វានន្តិ និព្ពានំ, អសង្ខតា ធាតុ. បរបច្ចយេន វិនា បច្ចក្ខករណំ សច្ឆិកិរិយាតិ អាហ ‘‘អត្តបច្ចក្ខតាយា’’តិ.

ននុ ‘‘វិសុទ្ធិយា’’តិ ចិត្តវិសុទ្ធិយា អធិប្បេតត្តា វិសុទ្ធិគ្គហណេនេវេត្ថ សោកសមតិក្កមាទយោបិ គហិតា ឯវ ហោន្តិ, តេ បុន កស្មា គហិតាតិ អនុយោគំ សន្ធាយ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. សាសនយុត្តិកោវិទេតិ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិលក្ខណាយំ ធម្មនីតិយំ ឆេកេ. តំ តំ អត្ថំ ញាបេតីតិ យេ យេ ពោធនេយ្យបុគ្គលា សង្ខេបវិត្ថារាទិវសេន យថា យថា ពោធេតព្ពា, អត្តនោ ទេសនាវិលាសេន ភគវា តេ តេ តថា តថា ពោធេន្តោ តំ តមត្ថំ ញាបេតិ. តំ តំ បាកដំ កត្វា ទស្សេន្តោតិ អត្ថាបត្តិំ អគណេន្តោ តំ តំ អត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេន្តោ. ន ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធា អត្ថាបត្តិញាបកាទិសាធនីយវចនាតិ. សំវត្តតីតិ ជាយតិ, ហោតីតិ អត្ថោ. យស្មា អនតិក្កន្តសោកបរិទេវស្ស ន កទាចិ ចិត្តវិសុទ្ធិ អត្ថិ សោកបរិទេវសមតិក្កមមុខេនេវ ចិត្តវិសុទ្ធិយា ឥជ្ឈនតោ, តស្មា អាហ ‘‘សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមេន ហោតី’’តិ. យស្មា បន ទោមនស្សបច្ចយេហិ ទុក្ខធម្មេហិ បុដ្ឋំ បុថុជ្ជនំ សោកាទយោ អភិភវន្តិ, បរិញ្ញាតេសុ ច តេសុ តេ ន ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមោ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមេនា’’តិ. ញាយស្សាតិ អគ្គមគ្គស្ស តតិយមគ្គស្ស ច. តទធិគមេន ហិ យថាក្កមំ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមោ. សច្ឆិកិរិយាភិសមយសហភាវីបិ ឥតរាភិសមយោ តទវិនាភាវតោ សច្ឆិកិរិយាភិសមយហេតុកោ វិយ វុត្តោ ‘‘ញាយស្សាធិគមោ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ. ផលញាណេន វា បច្ចក្ខករណំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ. សម្បទានវចនញ្ចេតំ ទដ្ឋព្ពំ.

វណ្ណភណនន្តិ បសំសាវចនំ. តយិទំ ន ឥធេវ, អថ ខោ អញ្ញត្ថាបិ សត្ថា អកាសិយេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថេវ ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថអាទិម្ហិ កល្យាណំ, អាទិ វា កល្យាណំ ឯតស្សាតិ អាទិកល្យាណំ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ. ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. សីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធបារិបូរិតោ ឧបនេតព្ពស្ស អភាវា ច កេវលបរិបុណ្ណំ. និរុបក្កិលេសតោ អបនេតព្ពស្ស អភាវា ច បរិសុទ្ធំ. សេដ្ឋចរិយភាវតោ សាសន ព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច វោ បកាសេស្សាមីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤៧) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. អរិយវំសាតិ អរិយានំ ពុទ្ធាទីនំ វំសា បវេណិយោ. អគ្គញ្ញាតិ ‘‘អគ្គា’’តិ ជានិតព្ពា សព្ពវំសេហិ សេដ្ឋភាវតោ. រត្តញ្ញាតិ ‘‘ចិររត្តា’’តិ ជានិតព្ពា. វំសញ្ញាតិ ‘‘ពុទ្ធាទីនំ វំសា’’តិ ជានិតព្ពា. បោរាណាតិ បុរាតនា អនធុនាតនត្តា. អសំកិណ្ណាតិ អវិកិណ្ណា អនបនីតា. អសំកិណ្ណបុព្ពាតិ ‘‘កិំ ឥមេហី’’តិ អរិយេហិ ន អបនីតបុព្ពា. ន សំកីយន្តីតិ ឥទានិបិ តេហិ ន អបនីយន្តិ. ន សំកីយិស្សន្តីតិ អនាគតេបិ តេហិ ន អបនីយិស្សន្តិ. អប្បដិកុដ្ឋា…បេ… វិញ្ញូហីតិ យេ លោកេ វិញ្ញូ សមណព្រាហ្មណា, តេហិ អបច្ចក្ខតា អនិន្ទិតា, អគរហិតាតិ អត្ថោ. វិសុទ្ធិយាតិអាទីហីតិ វិសុទ្ធិអាទិទីបនេហិ. បទេហីតិ វាក្យេហិ, វិសុទ្ធិអត្ថតាទិភេទភិន្នេហិ វា ធម្មកោដ្ឋាសេហិ.

ឧបទ្ទវេតិ អនត្ថេ. វិសុទ្ធិន្តិ វិសុជ្ឈនំ សំកិលេសប្បហានំ. វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ. បរិយាបុណនំ បរិចយោ. អត្ថស្ស ហទយេ ឋបនំ ធារណំ. បរិវត្តនំ វាចនំ. គន្ធារកោតិ គន្ធារទេសេ ឧប្បន្នោ. បហោន្តីតិ សក្កោន្តិ អនិយ្យានមគ្គាតិ មិច្ឆាមគ្គា, មិច្ឆត្តនិយតានិយតមគ្គាបិ វា. សុវណ្ណន្តិ កូដសុវណ្ណម្បិ វុច្ចតិ. បណីតិ កាចមណិបិ. មុត្តាតិ វេឡុជាបិ. បវាឡន្តិ បល្លវោបិ វុច្ចតីតិ រត្តជម្ពុនទាទិបទេហិ តេ វិសេសិតា.

ន តតោ ហេដ្ឋាតិ (សំ. និ. ដី. ២.៥.៣៦៧; ទី. និ. ដី. ២.៣៧៣) ឥធាធិប្បេតកាយាទីនំ វេទនាទិសភាវត្តាភាវា, កាយវេទនាចិត្តវិមុត្តស្ស តេភូមកធម្មស្ស វិសុំ វិបល្លាសវត្ថន្តរភាវេន គហិតត្តា ច ហេដ្ឋាគហណេសុ វិបល្លាសវត្ថូនំ អនិដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ, បញ្ចមស្ស បន វិបល្លាសវត្ថុនោ អភាវា ‘‘ន ឧទ្ធ’’ន្តិ អាហ. អារម្មណវិភាគេន ហេត្ថ សតិបដ្ឋានវិភាគោតិ. តយោ សតិបដ្ឋានាតិ សតិបដ្ឋានសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារទស្សនំ, ន ឥធ បាឡិយំ វុត្តស្ស សតិបដ្ឋានសទ្ទស្ស អត្ថទស្សនន្តិ. អាទីសុ ហិ សតិគោចរោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ផស្សសមុទយា វេទនានំ សមុទយោ, នាមរូបសមុទយា ចិត្តស្ស សមុទយោ, មនសិការសមុទយា ធម្មានំ សមុទយោ’’តិ សតិបដ្ឋានាតិ វុត្តានំ សតិគោចរានំ បកាសកេ សុត្តបទេសេ សង្គណ្ហាតិ. ឯវំ បដិសម្ភិទាបាឡិយម្បិ (បដិ. ម. ៣.៣៤) អវសេសបាឡិប្បទេសទស្សនត្ថោ អាទិ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. សតិយា បដ្ឋានន្តិ សតិយា បតិដ្ឋាតព្ពដ្ឋានំ. ទានាទីនិ សតិយា ករោន្តស្ស រូបាទីនិ កសិណាទីនិ ច សតិយា ឋានំ ហោន្តីតិ តំនិវារណត្ថមាហ ‘‘បធានំ ឋាន’’ន្តិ. ប-សទ្ទោ ហិ ឥធ ‘‘បណីតា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៤ តិកមាតិកា) វិយ បធានត្ថទីបកោតិ អធិប្បាយោ.

អរិយោតិ អរិយំ សព្ពសត្តសេដ្ឋំ សម្មាសម្ពុទ្ធមាហ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សឡាយតនវិភង្គសុត្តេ (ម. និ. ៣.៣១១). សុត្តេកទេសេន ហិ សុត្តំ ទស្សេតិ. តត្ថ ហិ –

‘‘តយោ សតិបដ្ឋានា យទរិយោ…បេ… មរហតីតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ. ឥធ, ភិក្ខវេ, សត្ថា សាវកានំ ធម្មំ ទេសេតិ អនុកម្បកោ ហិតេសី អនុកម្បំ ឧបាទាយ ‘‘ឥទំ វោ ហិតាយ ឥទំ វោ សុខាយា’តិ. តស្ស សាវកា ន សុស្សូសន្តិ, ន សោតំ ឱទហន្តិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេន្តិ, វោក្កម្ម ច សត្ថុសាសនា វត្តន្តិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ន ចេវ អនត្តមនោ ហោតិ, ន ច អនត្តមនតំ បដិសំវេទេតិ, អនវស្សុតោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, បឋមំ សតិបដ្ឋានំ, យទរិយោ…បេ… អរហតិ.

បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សត្ថា…បេ… ឥទំ វោ សុខាយាតិ. តស្ស ឯកច្ចេ សាវកា ន សុស្សូសន្តិ…បេ… វត្តន្តិ. ឯកច្ចេ សាវកា សុស្សូសន្តិ…បេ… ន ច វោក្កម្ម សត្ថុសាសនា វត្តន្តិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ន ចេវ អនត្តមនោ ហោតិ, ន ច អនត្តមនតំ បដិសំវេទេតិ, ន ចេវ អត្តមនោ ហោតិ, ន ច អត្តមនតំ បដិសំវេទេតិ. អនត្តមនតញ្ច អត្តមនតញ្ច តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខតោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទុតិយំ សតិបដ្ឋានំ…បេ… អរហតិ.

បុន ចបរំ…បេ… សុខាយាតិ. តស្ស សាវកា សុស្សូសន្តិ…បេ… វត្តន្តិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អត្តមនោ ចេវ ហោតិ, អត្តមនតញ្ច បដិសំវេទេតិ, អនវស្សុតោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, តតិយំ សតិបដ្ឋានំ…បេ… អរហតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣១១) –

ឯវំ បដិឃានុនយេហិ អនវស្សុតតា, និច្ចំ ឧបដ្ឋិតស្សតិតាយ តទុភយវីតិវត្តតា ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តា. ពុទ្ធានំយេវ ហិ និច្ចំ ឧបដ្ឋិតស្សតិតា ហោតិ អាវេណិកធម្មភាវតោ, ន បច្ចេកពុទ្ធាទីនំ. ប-សទ្ទោ អារម្ភំ ជោតេតិ, អារម្ភោ ច បវត្តីតិ កត្វា អាហ ‘‘បវត្តយិតព្ពតោតិ អត្ថោ’’តិ. សតិយា ករណភូតាយ បដ្ឋានំ បដ្ឋបេតព្ពំ សតិបដ្ឋានំ. អន-សទ្ទោ ហិ ពហុលវចនេន កម្មត្ថោបិ ហោតីតិ.

តថាស្ស កត្តុអត្ថោបិ លព្ភតីតិ ‘‘បតិដ្ឋាតីតិ បដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ប-សទ្ទោ ភូសត្ថវិសិដ្ឋំ បក្ខន្ធនំ ទីបេតីតិ ‘‘ឱក្កន្តិត្វា បក្ខន្ទិត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. បុន ភាវត្ថំ សតិ-សទ្ទំ បដ្ឋាន-សទ្ទញ្ច វណ្ណេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. តេន បុរិមវិកប្បេ សតិ-សទ្ទោ បដ្ឋាន-សទ្ទោ ច កត្ថុអត្ថោតិ វិញ្ញាយតិ. សរណដ្ឋេនាតិ ចិរកតស្ស ចិរភាសិតស្ស ច អនុស្សរណដ្ឋេន. ឥទន្តិ យំ ‘‘សតិយេវ សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឥទំ ឥធ ឥមស្មិំ សុត្តបទេសេ អធិប្បេតំ.

យទិ ឯវន្តិ យទិ សតិ ឯវ សតិបដ្ឋានំ, សតិ នាម ឯកោ ធម្មោ, ឯវំ សន្តេ កស្មា ‘‘សតិបដ្ឋានា’’តិ ពហុវចនន្តិ អាហ ‘‘សតិពហុត្តា’’តិអាទិ. យទិ ពហុកា ឯតា សតិយោ, អថ កស្មា ‘‘មគ្គោ’’តិ ឯកវចនន្តិ យោជនា. មគ្គដ្ឋេនាតិ និយ្យានដ្ឋេន. និយ្យានិកោ ហិ មគ្គធម្មោ, តេនេវ និយ្យានិកភាវេន ឯកត្តុបគតោ ឯកន្តតោ និព្ពានំ គច្ឆតិ, អត្ថិកេហិ ច តទត្ថំ មគ្គីយតីតិ អត្តនាវ បុព្ពេ វុត្តំ បច្ចាហរតិ ‘‘វុត្តញ្ចេត’’ន្តិ. តត្ថ ចតស្សោបិ ចេតាតិ កាយានុបស្សនាទិវសេន ចតុព្ពិធាបិ ច ឯតា សតិយោ. អបរភាគេតិ អរិយមគ្គក្ខណេ. កិច្ចំ សាធយមានាតិ បុព្ពភាគេ កាយាទីសុ អារម្មណេសុ សុភសញ្ញាទិវិធមនេន វិសុំ វិសុំ បវត្តិត្វា មគ្គក្ខណេ សកិំយេវ តត្ថ ចតុព្ពិធស្សបិ វិបល្លាសស្ស សមុច្ឆេទវសេន បហានកិច្ចំ សាធយមានា អារម្មណករណវសេន និព្ពានំ គច្ឆន្តិ. ចតុព្ពិធកិច្ចសាធនេនេវ ហេត្ថ ពហុវចននិទ្ទេសោ. ឯវញ្ច សតីតិ មគ្គដ្ឋេន ឯកត្តំ ឧបាទាយ ‘‘មគ្គោ’’តិ ឯកវចនេន អារម្មណភេទេន ចតុព្ពិធតំ ឧបាទាយ ‘‘ចត្តារោ’’តិ ច វត្តព្ពតាយ សតិវិជ្ជមានត្តា. វចនានុសន្ធិនា ‘‘ឯកាយនោ អយ’’ន្តិអាទិកា ទេសនា សានុសន្ធិកាវ, ន អននុសន្ធិកាតិ អធិប្បាយោ. វុត្តមេវត្ថំ និទស្សនេន បដិបាទេតុំ ‘‘មារសេនប្បមទ្ទន’’ន្តិ សុត្តបទំ (សំ. និ. ៥.២២៤) អានេត្វា ‘‘យថា’’តិអាទិនា និទស្សនំ សំសន្ទេតិ. តស្មាតិអាទិ និគមនំ.

វិសេសតោ កាយោ ច វេទនា ច អស្សាទស្សការណន្តិ តប្បហានត្ថំ តេសុ តណ្ហាវត្ថូសុ ឱឡារិកសុខុមេសុ អសុភទុក្ខភាវទស្សនានិ មន្ទតិក្ខបញ្ញេហិ តណ្ហាចរិតេហិ សុករានីតិ តានិ តេសំ ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គោ’’តិ វុត្តានិ តថា ‘‘និច្ចំ អត្តា’’តិ អភិនិវេសវត្ថុតាយ ទិដ្ឋិយា វិសេសការណេសុ ចិត្តធម្មេសុ អនិច្ចានត្តតាទស្សនានិ សរាគាទិវសេន សញ្ញាផស្សាទិវសេន នីវរណាទិវសេន ច នាតិប្បភេទអតិប្បភេទគតេសុ តេសុ តប្បហានត្ថំ មន្ទតិក្ខបញ្ញានំ ទិដ្ឋិចរិតានំ សុករានីតិ តេសំ តានិ ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គោ’’តិ វុត្តានិ. ឯត្ថ ច យថា ចិត្តធម្មានម្បិ តណ្ហាយ វត្ថុភាវោ សម្ភវតិ, តថា កាយវេទនានម្បិ ទិដ្ឋិយាតិ សតិបិ នេសំ ចតុន្នម្បិ តណ្ហាទិដ្ឋិយា វត្ថុភាវេ យោ យស្ស សាតិសយបច្ចយោ, តំទស្សនត្ថំ វិសេសគ្គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តិក្ខបញ្ញសមថយានិកោ ឱឡារិការម្មណំ បរិគ្គណ្ហន្តោ តត្ថ អដ្ឋត្វា ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ វេទនំ បរិគ្គណ្ហាតីតិ វុត្តំ. ‘‘ឱឡារិការម្មណេ អសណ្ឋហនតោ’’តិ. វិបស្សនាយានិកស្ស បន សុខុមេ ចិត្តេ ធម្មេសុ ច ចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ ចិត្តធម្មានុបស្សនានំ មន្ទតិក្ខបញ្ញាវិបស្សនាយានិកានំ វិសុទ្ធិមគ្គតា វុត្តា.

តេសំ តត្ថាតិ ឯត្ថ តត្ថ-សទ្ទស្ស ‘‘បហានត្ថ’’ន្តិ ឯតេន យោជនា. បរតោ តេសំ តត្ថាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវនយោ. បញ្ច កាមគុណា សវិសេសា កាយេ លព្ភន្តីតិ វិសេសេន កាយោ កាមោឃស្ស វត្ថុ, ភវេសុ សុខគ្គហណវសេន ភវស្សាទោ ហោតិ ភវោឃស្ស វេទនា វត្ថុ, សន្តតិឃនគហណវសេន វិសេសតោ ចិត្តេ អត្តាភិនិវេសោ ហោតីតិ ទិដ្ឋោឃស្ស ចិត្តំ វត្ថុ, ធម្មេសុ វិនិព្ភោគស្ស ទុក្ករត្តា ធម្មានំ ធម្មមត្តតាយ ទុប្បដិវិជ្ឈត្តា សម្មោហោ ហោតីតិ អវិជ្ជោឃស្ស ធម្មា វត្ថុ, តស្មា តេសំ បហានត្ថំ ចត្តារោវ វុត្តា.

យទគ្គេន ច កាយោ កាមោឃស្ស វត្ថុ, តទគ្គេន អភិជ្ឈាកាយគន្ថស្ស វត្ថុ, ទុក្ខាយ វេទនាយ បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ ទុក្ខទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខភូតា វេទនា វិសេសេន ព្យាបាទកាយគន្ថស្ស វត្ថុ, ចិត្តេ និច្ចគ្គហណវសេន សស្សតស្ស អត្តនោ សីលេន សុទ្ធីតិអាទិ បរាមសនំ ហោតីតិ សីលព្ពតបរាមាសស្ស ចិត្តំ វត្ថុ, នាមរូបបរិច្ឆេទេន ភូតំ ភូតតោ អបស្សន្តស្ស ភវវិភវទិដ្ឋិសង្ខាតោ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ ហោតីតិ តស្ស ធម្មា វត្ថុ, សុខវេទនាស្សាទវសេន បរលោកនិរបេក្ខោ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិកំ បរាមាសំ ឧប្បាទេតីតិ ទិដ្ឋុបាទានស្ស វេទនា វត្ថុ សន្តតិឃនគហណវសេន សរាគាទិចិត្តេ សម្មោហោ ហោតីតិ មោហាគតិយា ចិត្តំ វត្ថុ, ធម្មសភាវានវពោធេន ភយំ ហោតីតិ ភយាគតិយា ធម្មា វត្ថុ. យេ បនេត្ថ អវុត្តា, តេសំ វុត្តនយេន វត្ថុភាវោ យោជេតព្ពោ. តថា ហិ ឱឃេសុ វុត្តនយា ឯវ យោគាសវេសុបិ យោជនា អត្ថតោ អភិន្នត្តា. តថា បឋមោឃតតិយចតុត្ថគន្ថយោជនាយ វុត្តនយា ឯវ កាយចិត្តធម្មានំ ឥតរូបាទានវត្ថុតា យោជនា, តថា កាមោឃព្យាបាទកាយគន្ថយោជនាយ វុត្តនយា ឯវ កាយវេទនានំ ឆន្ទទោសាគតិ វត្ថុតា យោជនា វា.

‘‘អាហារសមុទយា កាយសមុទយោ, ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោ, (សំ. និ. ៥.៤០៨) សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១២៦; ឧទា. ១; វិភ. ២២៥) វចនតោ កាយាទីនំ សមុទយភូតា កពឡីការាហារផស្សមនោសញ្ចេតនាវិញ្ញាណាហារា កាយាទិបរិជាននេន បរិញ្ញាតា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ចតុព្ពិធាហារបរិញ្ញត្ថ’’ន្តិ បករណនយោតិ នេត្តិបករណវសេន សុត្តន្តសំវណ្ណនានយោ.

សរណវសេនាតិ កាយាទីនំ កុសលាទិធម្មានញ្ច ឧបធារណវសេន. សរន្តិ គច្ឆន្តិ និព្ពានំ ឯតាយាតិ សតីតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ឯកត្តេ ឯកសភាវេ និព្ពានេ សមោសរណំ សមាគមោ ឯកត្តសមោសរណំ. ឯតទេវ ហិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកនិព្ពានបវេសហេតុភូតា វា សមានតា ឯកោ សតិបដ្ឋានស្ស ភាវោ ឯកត្តំ, តត្ថ សមោសរណំ តំសភាគតា ឯកត្តសមោសរណំ. ឯកនិព្ពានបវេសហេតុភាវំ បន ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. ឯតស្មិំ អត្ថេ សរណេកត្តសមោសរណានិ សហេវ សតិបដ្ឋានេកភាវស្ស ការណត្ថេន វុត្តានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ, បុរិមស្មិំ វិសុំ. សរណវសេនាតិ វា ‘‘គមនវសេនា’’តិ អត្ថេ សតិ តទេវ គមនំ សមោសរណន្តិ, សមោសរណេ វា សតិសទ្ទត្ថវសេន អវុច្ចមានេ ធារណតាវ សតីតិ សតិសទ្ទត្ថន្តរាភាវា បុរិមំ សតិភាវស្ស ការណំ, បច្ឆិមំ ឯកភាវស្សាតិ និព្ពានសមោសរណេបិ សហិតានេវ តានិ សតិបដ្ឋានេកភាវស្ស ការណានិ វុត្តានិ ហោន្តិ. ចុទ្ទសវិធេន,នវវិធេន, សោឡសវិធេន, បញ្ចវិធេនាតិ ឥទំ ឧបរិ បាឡិយំ (ម. និ. ១.១០៧) អាគតានំ អានាបានបព្ពាទីនំ វសេន វុត្តំ, តេសំ បន អន្តរភេទវសេន តទនុគតភេទវសេន ច ភាវនាយ អនេកវិធតា លព្ភតិយេវ. ចតូសុ ទិសាសុ ឧដ្ឋានកភណ្ឌសទិសតា កាយានុបស្សនាទិតំតំសតិបដ្ឋានភាវនានុភាវស្ស ទដ្ឋព្ពា.

‘‘គោចរេ, ភិក្ខវេ, ចរថ សកេ បេត្តិកេ វិសយេ’’តិអាទិវចនតោ (ទី. និ. ៣.៨០; សំ. និ. ៥.៣៧២) ភិក្ខុគោចរា ឯតេ ធម្មា, យទិទំ កាយានុបស្សនាទយោ. តត្ថ យស្មា កាយានុបស្សនាទិបដិបត្តិយា ភិក្ខុ ហោតិ, តស្មា ‘‘កាយានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទិនា ភិក្ខុំ ទស្សេតិ, ភិក្ខុម្ហិ តំ និយមតោតិ អាហ ‘‘បដិបត្តិយា ភិក្ខុភាវទស្សនតោ’’តិ. សត្ថុ ចរិយានុវិធាយកត្តា សកលសាសនសម្បដិគ្គាហកត្តា ច សព្ពប្បការាយ អនុសាសនិយា ភាជនភាវោ.

សមំ ចរេយ្យាតិ កាយាទិវិសមចរិយំ បហាយ កាយាទីហិ សមំ ចរេយ្យ. រាគាទិវូបសមេន សន្តោ. ឥន្ទ្រិយទមេន ទន្តោ. ចតុមគ្គនិយាមេន និយតោ. សេដ្ឋចរិតាយ ព្រហ្មចារី. កាយទណ្ឌាទិឱរោបនេន និធាយ ទណ្ឌំ. អរិយភាវេ ឋិតោ សោ ឯវរូបោ ពាហិតបាបសមិតបាបភិន្នកិលេសតាហិ ព្រាហ្មណោ សមណោ ភិក្ខូតិ វេទិតព្ពោ.

‘‘អយញ្ចេវ កាយោ ពហិទ្ធោ ច នាមរូប’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ដី. ២.៣៧៣) ខន្ធបញ្ចកំ, ‘‘សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៧១, ២៨៧; បារា. ១១) នាមកាយោ កាយោតិ វុច្ចតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘កាយេតិ រូបកាយេ’’តិ អាហ.

អសម្មិស្សតោតិ ‘‘វេទនាទយោបិ ឯត្ថ សិតា ឯត្ថ បដិពទ្ធា’’តិ កាយេ វេទនាទិអនុបស្សនាបសង្គេបិ អាបន្នេ តតោ អសម្មិស្សតោតិ អត្ថោ. សមូហវិសយតាយ ចស្ស កាយ-សទ្ទស្ស សមុទាយុបាទានតាយ ច អសុភាការស្ស ‘‘កាយេ’’តិ ឯកវចនំ, តថា អារម្មណាទិវិភាគេន អនេកភេទភិន្នម្បិ ចិត្តំ ចិត្តភាវសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘ចិត្តេ’’តិ ឯកវចនំ, វេទនា បន សុខាទិភេទភិន្នា វិសុំ វិសុំ អនុបស្សិតព្ពាតិ ទស្សេន្តេន ‘‘វេទនាសូ’’តិ ពហុវចនេន វុត្តា, តថេវ ច និទ្ទេសោ បវត្តិតោ, ធម្មា ច បរោបណ្ណាសភេទា អនុបស្សិតព្ពាការេន ច អនេកភេទា ឯវាតិ តេបិ ពហុវចនវសេនេវ វុត្តា. អវយវីគាហ-សមញ្ញាតិធាវន-សារាទានាភិនិវេសនិសេធនត្ថំ កាយំ អង្គបច្ចង្គេហិ, តានិ ច កេសាទីហិ, កេសាទិកេ ច ភូតុបាទាយរូបេហិ វិនិព្ភុជ្ជន្តោ ‘‘តថា ន កាយេ’’តិអាទិមាហ. បាសាទាទិនគរាវយវសមូហេ អវយវីវាទិនោបិ អវយវីគាហំ ន ករោន្តិ, នគរំ នាម កោចិ អត្ថោ អត្ថីតិ បន កេសញ្ចិ សមញ្ញាតិធាវនំ សិយាតិ ឥត្ថិបុរិសាទិសមញ្ញាតិធាវនេ នគរនិទស្សនំ វុត្តំ. អង្គបច្ចង្គសមូហោ, កេសលោមាទិសមូហោ ភូតុបាទាយសមូហោ ច យថាវុត្តសមូហេ តព្ពិនិមុត្តោ កាយោបិ នាម កោចិ នត្ថិ, បគេវ ឥត្ថិអាទយោតិ អាហ ‘‘កាយោ វា…បេ… ទិស្សតី’’តិ. កោចិ ធម្មោតិ ឥមិនា សត្តជីវាទិំ បដិក្ខិបតិ, អវយវី បន កាយបដិក្ខេបេនេវ បដិក្ខិត្តោតិ. យទិ ឯវំ កថំ កាយាទិសញ្ញាភិធានានីតិអាហ ‘‘យថាវុត្ត…បេ… ករោន្តី’’តិ.

យំ បស្សតិ ឥត្ថិំ បុរិសំ វា. ននុ ចក្ខុនា ឥត្ថិបុរិសទស្សនំ នត្ថីតិ? សច្ចមេតំ, ‘‘ឥត្ថិំ បស្សាមិ, បុរិសំ បស្សាមី’’តិ បន បវត្តសញ្ញាយ វសេន ‘‘យំ បស្សតី’’តិ វុត្តំ. មិច្ឆាទស្សនេន វា ទិដ្ឋិយា យំ បស្សតិ, ន តំ ទិដ្ឋំ, តំ រូបាយតនំ ន ហោតីតិ អត្ថោ វិបរីតគ្គាហវសេន មិច្ឆាបរិកប្បិតរូបត្តា. អថ វា តំ កេសាទិភូតុបាទាយសមូហសង្ខាតំ ទិដ្ឋំ ន ហោតិ អចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យត្តា, ទិដ្ឋំ វា តំ ន ហោតិ. យំ ទិដ្ឋំ តំ ន បស្សតីតិ យំ រូបាយតនំ កេសាទិភូតុបាទាយសមូហសង្ខាតំ ទិដ្ឋំ, តំ បញ្ញាចក្ខុនា ភូតតោ ន បស្សតីតិ អត្ថោ. អបស្សំ ពជ្ឈតេតិ ឥមំ អត្តភាវំ យថាភូតំ បញ្ញាចក្ខុនា អបស្សន្តោ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តោ’’តិ កិលេសពន្ធនេន ពជ្ឈតិ.

ន អញ្ញធម្មានុបស្សីតិ ន អញ្ញសភាវានុបស្សី, អសុភាទិតោ អញ្ញាការានុបស្សី ន ហោតីតិ អត្ថោ. កិំ វុត្តំ ហោតីតិអាទិនា តមេវត្ថំ បាកដំ ករោតិ. បថវីកាយន្តិ កេសាទិកោដ្ឋាសបថវិំ ធម្មសមូហត្តា ‘‘កាយោ’’តិ វទតិ, លក្ខណបថវិមេវ វា អនេកប្បភេទំ សកលសរីរគតំ បុព្ពាបរិយភាវេន ច បវត្តមានំ សមូហវសេន គហេត្វា ‘‘កាយោ’’តិ វទតិ. អាបោកាយន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឯវំ គហេតព្ពស្សាតិ ‘‘អហំ មម’’ន្តិ ឯវំ អត្តត្តនិយភាវេន អន្ធពាលេហិ គហេតព្ពស្ស. ឥទានិ សត្តន្នំ អនុបស្សនាការានម្បិ វសេន កាយានុបស្សនំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អនិច្ចតោ អនុបស្សតីតិ ចតុសមុដ្ឋានិកកាយំ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ អនុបស្សតិ, ឯវំ បស្សន្តោ ឯវំ ចស្ស អនិច្ចាការម្បិ អនុបស្សតីតិ វុច្ចតិ. តថាភូតស្ស ចស្ស និច្ចគ្គាហស្ស លេសោបិ ន ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘នោ និច្ចតោ’’តិ តថាហេស ‘‘និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិ (បដិ. ម. ៣.៣៥) វុត្តោ. ឯត្ថ ច ‘‘អនិច្ចតោ ឯវ អនុបស្សតី’’តិ ឯវ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ តេន និវត្តិតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘នោ និច្ចតោ’’តិ វុត្តំ. ន ចេត្ថ ទុក្ខតោ អនុបស្សនាទិនិវត្តនមាសង្កិតព្ពំ បដិយោគីនិវត្តនបរត្តា ឯវ-ការស្ស, ឧបរិទេសនារុឡ្ហត្តា ច តាសំ.

ទុក្ខតោ អនុបស្សតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – អនិច្ចស្ស ទុក្ខត្តា តមេវ កាយំ ទុក្ខតោ អនុបស្សតិ, ទុក្ខស្ស អនត្តត្តា អនត្តតោ អនុបស្សតិ. យស្មា បន យំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា, តំ អនភិនន្ទិតព្ពំ, ន តត្ថ រជ្ជិតព្ពំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘និព្ពិន្ទតិ នោ នន្ទតិ,វិរជ្ជតិ នោ រជ្ជតី’’តិ. សោ ឯវំ អរជ្ជន្តោ រាគំ និរោធេតិ នោ សមុទេតិ, សមុទយំ ន ករោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ បដិបន្នោ ច បដិនិស្សជ្ជតិ នោ អាទិយតិ. អយញ្ហិ អនិច្ចាទិអនុបស្សនា តទង្គវសេន សទ្ធិំ កាយតន្និស្សយខន្ធាភិសង្ខារេហិ កិលេសានំ បរិច្ចជនតោ, សង្ខតទោសទស្សនេន តព្ពិបរីតេ និព្ពានេ តន្និន្នតាយ បក្ខន្ទនតោ ‘‘បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ ចេវ បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ ចា’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា តាយ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ វុត្តនយេន កិលេសេ ច បរិច្ចជតិ, និព្ពានេ ច បក្ខន្ទតិ, តថាភូតោ ច និព្ពត្តនវសេន កិលេសេ ន អាទិយតិ, នាបិ អទោសទស្សិតាវសេន សង្ខតារម្មណំ. តេន វុត្តំ ‘‘បដិនិស្សជ្ជតិ នោ អាទិយតី’’តិ. ឥទានិស្ស តាហិ អនុបស្សនាហិ យេសំ ធម្មានំ បហានំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ តំ អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិ. តត្ថ និច្ចសញ្ញន្តិ ‘‘សង្ខារា និច្ចា’’តិ ឯវំ បវត្តវិបរីតសញ្ញំ. ទិដ្ឋិចិត្តវិបល្លាសបហានមុខេនេវ សញ្ញាវិបល្លាសប្បហានន្តិ សញ្ញាគហណំ, សញ្ញាសីសេន វា តេសម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. នន្ទិន្តិ សប្បីតិកតណ្ហំ. សេសំ វុត្តនយេមេវ.

វិហរតីតិ ឥមិនា កាយានុបស្សនាសមង្គិនោ ឥរិយាបថវិហារោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឥរិយតី’’តិ ឥរិយាបថំ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. អារម្មណករណវសេន អភិព្យាបនតោ ‘‘តីសុ ភវេសូ’’តិ វុត្តំ, ឧប្បជ្ជនវសេន បន កិលេសា បរិត្តភូមកា ឯវាតិ. យទិបិ កិលេសានំ បហានំ អាតាបនន្តិ តំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនម្បិ អត្ថេវ, អាតាប-សទ្ទោ បន វីរិយេយេវ និរុឡ្ហោតិ វុត្តំ ‘‘វីរិយស្សេតំ នាម’’ន្តិ. អថ វា បដិបក្ខបហានេ សម្បយុត្តធម្មានំ អព្ភុស្សហនវសេន បវត្តមានស្ស វីរិយស្ស សាតិសយំ តទាតាបនន្តិ វីរិយមេវ តថា វុច្ចតិ, ន អញ្ញេ ធម្មា. អាតាបីតិ ចាយមីការោ បសំសាយ, អតិសយស្ស វា ទីបកោតិ អាតាបីគហណេន សម្មប្បធានសមង្គិតំ ទស្សេតិ. សម្មា, សមន្តតោ, សាមញ្ច បជានន្តោ សម្បជានោ, អសម្មិស្សតោ វវត្ថានេ អញ្ញធម្មានុបស្សិតាភាវេន សម្មា អវិបរីតំ, សព្ពាការបជាននេន សមន្តតោ, ឧបរូបរិ វិសេសាវហភាវេន បវត្តិយា សយំ បជានន្តោតិ អត្ថោ. យទិ បញ្ញាយ អនុបស្សតិ, កថំ សតិបដ្ឋានតាតិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. សព្ពត្ថិកន្តិ សព្ពត្ថ ភវំ សព្ពត្ថ លីនេ ឧទ្ធតេ ច ចិត្តេ ឥច្ឆិតព្ពត្តា, សព្ពេ វា លីនេ ឧទ្ធតេ ច ភាវេតព្ពា ពោជ្ឈង្គា អត្ថិកា ឯតាយាតិ សព្ពត្ថិកា. សតិយា លទ្ធូបការាយ ឯវ បញ្ញាយ ឯត្ថ យថាវុត្តេ កាយេ កម្មដ្ឋានិកោ ភិក្ខុ កាយានុបស្សី វិហរតិ. អន្តោសង្ខេបោ អន្តោ ឱលីយនោ, កោសជ្ជន្តិ អត្ថោ. ឧបាយបរិគ្គហេតិ ឯត្ថ សីលវិសោធនាទិ គណនាទិ ឧគ្គហកោសល្លាទិ ច ឧបាយោ, តព្ពិបរិយាយតោ អនុបាយោ វេទិតព្ពោ. យស្មា ច ឧបដ្ឋិតស្សតិ យថាវុត្តឧបាយំ ន បរិច្ចជតិ, អនុបាយញ្ច ន ឧបាទិយតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មុដ្ឋស្សតិ…បេ… អសមត្ថោ ហោតី’’តិ. តេនាតិ ឧបាយានុបាយានំ បរិគ្គហបរិវជ្ជនេសុ អបរិច្ចាគាបរិគ្គហេសុ ច អសមត្ថភាវេន អស្ស យោគិនោ.

យស្មា សតិយេវេត្ថ សតិបដ្ឋានំ វុត្តា, តស្មាស្ស សម្បយុត្តា ធម្មា វីរិយាទយោ អង្គន្តិ អាហ ‘‘សម្បយោគង្គញ្ចស្ស ទស្សេត្វា’’តិ. អង្គ-សទ្ទោ ចេត្ថ ការណបរិយាយោ ទដ្ឋព្ពោ, សតិគ្គហណេនេវ ចេត្ថ សមាធិស្សតិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ តស្សា សមាធិក្ខន្ធេ សង្គហិតត្តា. យស្មា វា សតិសីសេនាយំ ទេសនា. ន ហិ កេវលាយ សតិយា កិលេសប្បហានំ ហោតិ, និព្ពានាធិគមោ វា, ន ច កេវលា សតិ បវត្តតិ, តស្មាស្ស ឈានទេសនាយំ សវិតក្កាទិវចនស្ស វិយ សម្បយោគង្គទស្សនតាតិ អង្គ-សទ្ទស្ស អវយវបរិយាយតា ទដ្ឋព្ពា. បហានង្គន្តិ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២២៦; ម. និ. ១.២៧១, ២៨៧; សំ. និ. ២.១៥២; អ. និ. ៤.១២៣; បារា. ១១) វិយ បហាតព្ពង្គំ ទស្សេតុំ. យស្មា ឯត្ថ លោកិយមគ្គោ អធិប្បេតោ, ន លោកុត្តរមគ្គោ, តស្មា បុព្ពភាគិយមេវ វិនយំ ទស្សេន្តោ ‘‘តទង្គវិនយេន វា វិក្ខម្ភនវិនយេន វា’’តិ អាហ. តេសំ ធម្មានន្តិ វេទនាទិធម្មានំ. តេសញ្ហិ តត្ថ អនធិប្បេតត្តា ‘‘អត្ថុទ្ធារនយេនេតំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

អវិសេសេន ទ្វីហិបិ នីវរណប្បហានំ វុត្តន្តិ កត្វា បុន ឯកេកេន វុត្តំ បហានវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘វិសេសេនា’’តិ អាហ. អថ វា ‘‘វិនេយ្យ នីវរណានី’’តិ អវត្វា អភិជ្ឈាទោមនស្សវចនស្ស បយោជនំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិសេសេនា’’តិអាទិមាហ. កាយានុបស្សនាភាវនាយ ហិ ឧជុវិបច្ចនីកានំ អនុរោធាទីនំ បហានំ ទស្សនំ ឯតស្ស បយោជនន្តិ. កាយសម្បត្តិមូលកស្សាតិ រូប-ពល-យោព្ពនារោគ្យាទិ-សរីរសម្បទា-និមិត្តស្ស. វុត្តវិបរិយាយតោ កាយវិបត្តិមូលកោ វិរោធោ វេទិតព្ពោ. កាយភាវនាយាតិ កាយានុបស្សនាភាវនាយ. សា ហិ ឥធ ‘‘កាយភាវនា’’តិ អធិប្បេតា. តេនាតិ អនុរោធាទិប្បហានវចនេន. យោគានុភាវោ ហីតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដករណំ.

សតិសម្បជញ្ញេនាតិ អតិសម្បជញ្ញគ្គហណេន. សព្ពត្ថិកកម្មដ្ឋានន្តិ ពុទ្ធានុស្សតិ មេត្តា មរណស្សតិ អសុភភាវនា ច. ឥទញ្ហិ ចតុក្កំ យោគិនា បរិហរិយមានំ ‘‘សព្ពត្ថិកកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ អតិសម្បជញ្ញពលេន អវិច្ឆិន្នស្ស តស្ស បរិហរិតព្ពត្តា, សតិយា វា សមថោ វុត្តោ តស្សា សមាទ្ធិក្ខន្ធេន សង្គហិតត្តា.

តេនាតិ សទ្ទត្ថំ អនាទិយិត្វា ភាវត្ថស្សេវ វិភជនវសេន បវត្តេន វិភង្គបាឋេន សហ. អដ្ឋកថានយោតិ សទ្ទត្ថស្សបិ វិវរណវសេន យថារហំ វុត្តោ អត្ថសំវណ្ណនានយោ. យថា សំសន្ទតីតិ យថា អត្ថតោ អធិប្បាយតោ ច អវិលោមេន្តោ អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ សមេតិ, ឯវំ វេទិតព្ពោ.

វេទនាទីនំ បុន វចនេតិ ឯត្ថ និស្សយបច្ចយភាវវសេន ចិត្តធម្មានំ វេទនាសន្និស្សិតត្តា បញ្ចវោការភវេ អរូបធម្មានំ រូបបដិពទ្ធវុត្តិតោ ច វេទនាយ កាយាទិអនុបស្សនាបសង្គេបិ អាបន្នេ តទសម្មិស្សតោ វវត្ថានទស្សនត្ថំ ឃនវិនិព្ភោគាទិទស្សនត្ថញ្ច ទុតិយវេទនាគហណំ. តេន ន វេទនាយំ កាយានុបស្សី, ចិត្តធម្មានុបស្សី វា, អថ ខោ វេទនានុបស្សីយេវាតិ វេទនាសង្ខាតេ វត្ថុស្មិំ វេទនានុបស្សនាការស្សេវ ទស្សនេន អសម្មិស្សតោ វវត្ថានំ ទស្សិតំ ហោតិ. តថា ‘‘យស្មិំ សមយេ សុខា វេទនា, ន តស្មិំ សមយេ ទុក្ខា អទុក្ខមសុខា វា វេទនា. យស្មិំ វា បន សមយេ ទុក្ខា អទុក្ខមសុខា វា វេទនា, ន តស្មិំ សមយេ ឥតរា វេទនា’’តិ វេទនាភាវសាមញ្ញេ អដ្ឋត្វា តំ តំ វេទនំ វិនិព្ភុជិត្វា ទស្សនេន ឃនវិនិព្ភោគោ ធុវភាវវិវេកោ ទស្សិតោ ហោតិ. តេន តាសំ ខណមត្តាវដ្ឋានទស្សនេន អនិច្ចតាយ តតោ ឯវ ទុក្ខតាយ អនត្តតាយ ច ទស្សនំ វិភាវិតំ ហោតិ. ឃនវិនិព្ភោគាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អយម្បិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ហិ វេទនាយំ វេទនានុបស្សីយេវ, ន អញ្ញធម្មានុបស្សី. កិំ វុត្តំ ហោតិ – យថា នាម ពាលោ អមណិសភាវេបិ ឧទកពុព្ពុឡកេ មណិអាការានុបស្សី ហោតិ, ន ឯវមយំ ឋិតិរមណីយេបិ វេទយិតេ, បគេវ ឥតរស្មិំ មនុញ្ញាការានុបស្សី, អថ ខោ ខណភង្គុរតាយ អវសវត្តិតាយ កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតាយ ច អនិច្ចអនត្តអសុភាការានុបស្សី, វិបរិណាមទុក្ខតាយ សង្ខារទុក្ខតាយ ច វិសេសតោ ទុក្ខានុបស្សីយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ ចិត្តធម្មេសុបិ យថារហំ បុន វចនេ បយោជនំ វត្តព្ពំ. ‘‘កេវលំ បនិធា’’តិអាទិនា ឥធ ‘ឯត្តកំ វេទិតព្ព’’ន្តិ វេទិតព្ពបរិច្ឆេទំ ទស្សេតិ. ឯស នយោតិ ឥមិនា យថា ចិត្តំ ធម្មា ច អនុបស្សិតព្ពា, តថា តានិ អនុបស្សន្តោ ‘‘ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី, ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី’’តិ វេទិតព្ពោតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ.

យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទាតិ យោ ភិក្ខុ សុខវេទនំ វិបរិណាមទុក្ខតាយ ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ បញ្ញាចក្ខុនា អទ្ទក្ខិ. ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោតិ ទុក្ខវេទនំ បីឡាជននតោ អន្តោតុទនតោ ទុន្នីហរណតោ ច សល្លន្តិ អទ្ទក្ខិ បស្សិ. អទុក្ខមសុខន្តិ ឧបេក្ខាវេទនំ. សន្តន្តិ សុខទុក្ខានិ វិយ អនោឡារិកតាយ បច្ចយវសេន វូបសន្តសភាវតាយ ច សន្តំ. អនិច្ចតោតិ ហុត្វា អភាវតោ ឧទយព្ពយវន្តតោ តាវកាលិកតោនិច្ចបដិក្ខេបតោ ច ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ យោ អទ្ទក្ខិ. ស វេ សម្មទ្ទសោ ភិក្ខុ ឯកំសេន បរិព្យត្តំ វា វេទនាយ សម្មា បស្សនកោតិ អត្ថោ.

ទុក្ខាតិបីតិ សង្ខារទុក្ខតាយ ទុក្ខា ឥតិបិ. សព្ពំ តំ ទុក្ខស្មិន្តិ សព្ពំ តំ វេទយិតំ ទុក្ខស្មិំ អន្តោគធំ បរិយាបន្នំ វទាមិ សង្ខារទុក្ខតានតិវត្តនតោ. សុខទុក្ខតោបិ ចាតិ សុខាទីនំ ឋិតិវិបរិណាមញ្ញាណសុខតាយ វិបរិណាមឋិតិអញ្ញាណទុក្ខតាយ ច វុត្តត្តា តិស្សោបិ សុខតោ, តិស្សោបិ ច ទុក្ខតោ អនុបស្សិតព្ពាតិ អត្ថោ. រូបាទិ-អារម្មណឆន្ទាទិ-អធិបតិ-ញាណាទិ-សហជាត- កាមាវចរាទិ-ភូមិនានត្តភេទានំ កុសលាកុសល-តំវិបាកកិរិយា-នានត្តាទិភេទានញ្ច, អាទិ-សទ្ទេន សង្ខារិកាសង្ខារិកស-វត្ថុកាវត្ថុកាទិ-នានត្តភេទានញ្ច វសេនាតិ យោជេតព្ពំ. សុញ្ញតធម្មស្សាតិ ‘‘ធម្មា ហោន្តី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២១) សុញ្ញតវារេ អាគតសុញ្ញតសភាវស្ស វសេន. ‘‘កាមញ្ចេត្ថា’’តិអាទិនា បុព្ពេ បហីនត្តា បុន បហានំ ន វត្តព្ពន្តិ ចោទនំ ទស្សេតិ, មគ្គចិត្តក្ខណេ វា ឯកត្ថ បហីនំ សព្ពត្ថ បហីនមេវ ហោតីតិ វិសុំ វិសុំ ន វត្តព្ពន្តិ. តត្ថ បុរិមាយ ចោទនាយ នានាបុគ្គលបរិហារោ, បច្ឆិមាយ នានាចិត្តក្ខណិកបរិហារោ. លោកិយភាវនាយ ហិ កាយេ បហីនំ ន វេទនាទីសុ បហីនំ ហោតិ យទិបិ ន បវត្តេយ្យ, ន បដិបក្ខភាវនាយ តត្ថ សា អភិជ្ឈាទោមនស្សស្ស អប្បវត្តិ ហោតីតិ បុន តប្បហានំ វត្តព្ពមេវាតិ. ឯកត្ថ បហីនំ សេសេសុបិ បហីនំ ហោតីតិ មគ្គសតិបដ្ឋានភាវនំ, លោកិយភាវនាយ វា សព្ពត្ថ អប្បវត្តិមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘បញ្ចបិ ខន្ធា លោកោ’’តិ ហិ វិភង្គេ (វិភ. ៣៦២, ៣៦៤, ៣៦៦, ៣៧៣) ចតូសុបិ ឋានេសុ វុត្តន្តិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

កាយានុបស្សនាវណ្ណនា

អានាបានបព្ពវណ្ណនា

១០៧. ពាហិរកេសុបិ ឥតោ ឯកទេសស្ស សម្ភវតោ សព្ពប្បការគ្គហណំ កតំ ‘‘សព្ពប្បការកាយានុបស្សនានិព្ពត្តកស្សា’’តិ. តេន យេ ឥមេ អានាបានបព្ពាទិវសេន អាគតា ចុទ្ទសប្បការា, តទន្តោគធា ច អជ្ឈត្តាទិអនុបស្សនា បការា, តថា កាយគតាសតិសុត្តេ (ម. និ. ៣.១៥៤) វុត្តា កេសាទិវណ្ណសណ្ឋានកសិណារម្មណចតុក្កជ្ឈានប្បការា, លោកិយាទិប្បការា ច, តេ សព្ពេបិ អនវសេសតោ សង្គណ្ហាតិ. ឥមេ ច បការា ឥមស្មិំយេវ សាសនេ, ន ឥតោ ពហិទ្ធាតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពប្បការ…បេ… បដិសេធនោ ចា’’តិ. តត្ថ តថាភាវបដិសេធនោតិ សព្ពប្បការកាយានុបស្សនានិព្ពត្តកស្ស បុគ្គលស្ស អញ្ញសាសនស្ស និស្សយភាវបដិសេធនោ. ឯតេន ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ’’តិ ឯត្ថ ឥធ-សទ្ទោ អន្តោគធឯវសទ្ទត្ថោតិ ទស្សេតិ. សន្តិ ហិ ឯកបទានិបិ សាវធារណានិ យថា ‘‘វាយុភក្ខោ’’តិ (ទី. និ. ដី. ២.៣៧៤). តេនាហ ‘‘ឥធេវ សមណោ’’តិអាទិ. បរិបុណ្ណសមណករណធម្មោ ហិ សោ, យោ សព្ពប្បការកាយានុបស្សនានិព្ពត្តកោ. បរប្បវាទាតិ បរេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ នានប្បការា វាទា តិត្ថាយតនានិ.

អរញ្ញាទិកស្សេវ ភាវនានុរូបសេនាសនតំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុទ្ទមោ ទមថំ អនុបគតោ គោណោ កូដគោណោ. ទោហនកាលេ យថា ថនេហិ អនវសេសតោ ខីរំ ន បគ្ឃរតិ, ឯវំ ទោហបដិពន្ធិនី កូដធេនុ. រូបសទ្ទាទិកេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកអស្សាទោ រូបារម្មណាទិរសោ. បុព្ពេ អាចិណ្ណារម្មណន្តិ បព្ពជ្ជាតោ បុព្ពេ, អនាទិមតិ វា សំសារេ បរិចិតារម្មណំ.

និពន្ធេយ្យាតិ ពន្ធេយ្យ. សតិយាតិ សម្មទេវ កម្មដ្ឋានស្ស សល្លក្ខណវសេន បវត្តាយ សតិយា. អារម្មណេតិ កម្មដ្ឋានារម្មណេ. ទឡ្ហន្តិ ថិរំ, យថា សតោការិស្ស ឧបចារប្បនាភេទោ សមាធិ ឥជ្ឈតិ, តថា ថាមគតំ កត្វាតិ អត្ថោ.

វិសេសាធិគមទិដ្ឋធម្មសុខវិហារបទដ្ឋានន្តិ សព្ពេសំ ពុទ្ធានំ, ឯកច្ចានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ, ពុទ្ធសាវកានញ្ច វិសេសាធិគមស្ស, អញ្ញេន កម្មដ្ឋានេន អធិគតវិសេសានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារស្ស ច បទដ្ឋានភូតំ. វត្ថុវិជ្ជាចរិយោ វិយ ភគវា យោគីនំ អនុរូបនិវាសដ្ឋានុបទិសនតោ. ភិក្ខុ ទីបិសទិសោ អរញ្ញេ ឯកាកី វិហរិត្វា បដិបក្ខនិម្មថនេន ឥច្ឆិតត្ថសាធនតោ. ផលមុត្តមន្តិ សាមញ្ញផលំ សន្ធាយាហ. បរក្កមជវយោគ្គភូមិន្តិ ភាវនុស្សាហជវស្ស យោគ្គករណភូមិភូតំ.

អស្សាសបស្សាសានំ វសេន សិក្ខតោតិ អស្សាសបស្សាសានំ ទីឃរស្សតាបជានន-សព្ពកាយបដិសំវេទន-ឱឡារិកោឡារិកបដិប្បស្សម្ភនវសេន ភាវនានុយោគំ សិក្ខតោ, តថាភូតោ វា ហុត្វា តិស្សោ សិក្ខា បវត្តយតោ. អស្សាសបស្សាសនិមិត្តេតិ អស្សាសបស្សាសសន្និស្សយេន ឧបដ្ឋិតបដិភាគនិមិត្តេ. អស្សាសបស្សាសេ បរិគ្គណ្ហាតិ រូបមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសន្តោ, យោ ‘‘អស្សាសបស្សាសកម្មិកោ’’តិ វុត្តោ. ឈានង្គានិ បរិគ្គណ្ហាតិ អរូបមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសន្តោ. វត្ថុ នាម ករជកាយោ ចិត្តចេតសិកានំ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ. អញ្ញោ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា នត្ថីតិ វិសុទ្ធទិដ្ឋិ ‘‘តយិទំ ធម្មមត្តំ ន អហេតុកំ, នាបិ ឥស្សរាទិវិសមហេតុកំ, អថ ខោ អវិជ្ជាទីហិ ឯវ សហេតុក’’ន្តិ អទ្ធត្តយេបិ កង្ខាវិតរណេន វិតិណ្ណកង្ខោ ‘‘យំ កិញ្ចិ រូប’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣៦១; ម. និ. ២.១១៣; ម. និ. ៣.៨៦; អ. និ. ៤.១៨១; បដិ. ម. ១.៤៨) កលាបសម្មសនវសេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា ឧទយព្ពយានុបស្សនាទិវសេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ អនុក្កមេន មគ្គបដិបាដិយា.

បរស្ស វា អស្សាសបស្សាសកាយេតិ ឥទំ សម្មសនចារវសេនាយំ បាឡិ បវត្តាតិ កត្វា វុត្តំ, សមថវសេន បន បរស្ស អស្សាសបស្សាសកាយេ អប្បនានិមិត្តុប្បត្តិ ឯវ នត្ថីតិ. ឥទំ ឧភយំ ន លព្ភតីតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ, ពហិទ្ធា’’តិ ច វុត្តំ ឥទំ ធម្មទ្វយឃដិតំ ឯកតោ អារម្មណភាវេន ន លព្ភតិ.

សមុទេតិ ឯតស្មាតិ សមុទយោ, សោ ឯវ ការណដ្ឋេន ធម្មោតិ សមុទយធម្មោ, អស្សាសបស្សាសានំ បវត្តិហេតុករជកាយាទិ. តស្ស អនុបស្សនសីលោ សមុទយធម្មានុបស្សី. តំ បន សមុទយធម្មំ ឧបមាមុខេន ទស្សេន្តោ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភស្តន្តិ រុត្តិំ. គគ្គរនាឡិន្តិ ឧក្កាបនាឡិំ. តេតិ ករជកាយាទិកេ. យថា អស្សាសបស្សាសកាយោ ករជកាយាទិសម្ពន្ធី ផលភាវេន, ឯវំ តេបិ អស្សាសបស្សាសកាយសម្ពន្ធិនោ ហេតុភាវេនាតិ ‘‘សមុទយធម្មា កាយស្មិ’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភន្តីតិ វុត្តំ ‘‘សមុទយ…បេ… វុច្ចតី’’តិ. បកតិវាចី វា ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘ជាតិធម្មាន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៣១; ម. និ. ៣.៣៧៣; បដិ. ម. ១.៣៣) វិយាតិ កាយស្ស បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនបកតិកានុបស្សី ‘‘សមុទយធម្មានុបស្សី’’តិ វុត្តោ. តេនាហ – ‘‘ករជកាយញ្ចា’’តិអាទិ. ឯវញ្ច កត្វា កាយស្មិន្តិ ភុម្មវចនញ្ច សមត្ថិតំ ហោតិ. វយធម្មានុបស្សីតិ ឯត្ថ អហេតុកត្តេបិ វិនាសស្ស យេសំ ហេតុធម្មានំ អភាវេ យំ ន ហោតិ, តទភាវោ តស្ស អភាវស្ស ហោតុ វិយ វោហរីយតីតិ ឧបចារតោ ករជកាយាទិអភាវោ អស្សាសបស្សាសកាយស្ស វយការណំ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘យថា ភស្តាយា’’តិអាទិ. អយំ តាវេត្ថ បឋមវិកប្បវសេន អត្ថវិភាវនា. ទុតិយវិកប្បវសេន បន ឧបចារេន វិនាយេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អជ្ឈត្តពហិទ្ធានុបស្សនា វិយ ភិន្នវត្ថុវិសយតាយ សមុទយវយធម្មានុបស្សនាបិ ឯកកាលេ ន លព្ភតីតិ អាហ ‘‘កាលេន សមុទយំ កាលេន វយំ អនុបស្សន្តោ’’តិ.

អត្ថិ កាយោតិ ឯវ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ‘‘កាយោវ អត្ថី’’តិ វត្វា អវធារណេន និវត្ថិតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន សត្តោ’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យោ រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ បរេសញ្ច សជ្ជាបនដ្ឋេន, សត្វគុណយោគតោ វា ‘‘សត្តោ’’តិ បរេហិ បរិកប្បិតោ. តស្ស សត្តនិកាយស្ស បូរណតោ ច ចវនុបបជ្ជនធម្មតាយ គលនតោ ច ‘‘បុគ្គលោ’’តិ. ថីយតិ សំហញ្ញតិ ឯត្ថ គព្ភោតិ ‘‘ឥត្ថី’’តិ. បុរិ បុរេ ភាគេ សេតិ បវត្តតីតិ ‘‘បុរិសោ’’តិ. អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ ‘‘អត្តា’’តិ, អត្តនោ សន្តកភាវេន ‘‘អត្តនិយ’’ន្តិ. បរោ ន ហោតីតិ កត្វា ‘‘អហ’’ន្តិ, មម សន្តកន្តិ កត្វា ‘‘មម’’ន្តិ. វុត្តប្បការវិនិមុត្តោ អញ្ញោតិ កត្វា ‘‘កោចី’’តិ, តស្ស សន្តកភាវេន ‘‘កស្សចី’’តិ បរិកប្បេតព្ពោ កោចិ នត្ថិ, កេវលំ កាយោ ឯវ អត្ថីតិ អត្តត្តនិយសុញ្ញតមេវ កាយស្ស វិភាវេតិ. ឯវន្តិ ‘‘កាយោវ អត្ថី’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេន. ញាណបមាណត្ថាយាតិ កាយានុបស្សនាញាណបរំ បមាណំ បាបនត្ថាយ. សតិបមាណត្ថាយាតិ កាយបរិគ្គាហិកសតិបវត្តំ សតិបរំ បមាណំ បាបនត្ថាយ. ឥមស្ស ហិ វុត្តនយេន ‘‘អត្ថិ កាយោ’’តិ អបរាបរុប្បត្តិវសេន បច្ចុបដ្ឋិតា សតិ ភិយ្យោសោ មត្តាយ តត្ថ ញាណស្ស សតិយា ច បរិព្រូហនាយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សតិសម្បជញ្ញានំ វឌ្ឍត្ថាយា’’តិ.

ឥមិស្សា ភាវនាយ តណ្ហាទិដ្ឋិគាហានំ ឧជុបដិបក្ខត្តា វុត្តំ ‘‘តណ្ហា…បេ… វិហរតី’’តិ. តថាភូតោ ច លោកេ កិញ្ចិ ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា គហេតព្ពំ ន បស្សតិ, កុតោ គណ្ហេយ្យ. តេនាហ ‘‘ន ច កិញ្ចី’’តិអាទិ. ឯវម្បីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ ហេដ្ឋា និទ្ទិដ្ឋស្ស តាទិសស្ស អត្ថស្ស អភាវតោ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបរិ អត្ថំ ឧបាទាយា’’តិ អាហ. ‘‘ឯវ’’ន្តិ បន និទ្ទិដ្ឋាការស្ស បច្ចាមសនំ និគមនវសេន កតន្តិ អាហ ‘‘ឥមិនា បន…បេ… ទស្សេតី’’តិ. បុព្ពភាគសតិបដ្ឋានស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា វុត្តំ ‘‘សតិ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ. សា បន សតិ យស្មិំ អត្តភាវេ, តស្ស សមុដ្ឋាបិកា តណ្ហា តស្សាបិ សមុដ្ឋាបិកា ឯវ នាម ហោតិ តទភាវេ អភាវតោតិ អាហ ‘‘តស្សា សមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហា’’តិ. អប្បវត្តីតិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ, ន បវត្តតិ ឯត្ថាតិ វា អប្បវត្តិ. ចតុសច្ចវសេនាតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានវសេន. ឧស្សក្កិត្វាតិ វិសុទ្ធិបរម្បរាយ អារុហិត្វា, ភាវនំ ឧបរិ នេត្វាតិ អត្ថោ. និយ្យានមុខន្តិ វដ្ដទុក្ខតោ និស្សរណូបាយោ.

អានាបានបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥរិយាបថបព្ពវណ្ណនា

១០៨. ឥរិយាបថវសេនាតិ ឥរិយនំ ឥរិយា, កិរិយា, ឥធ បន កាយិកបយោគោ វេទិតព្ពោ. ឥរិយានំ បថោ បវត្តិមគ្គោតិ ឥរិយាបថោ, គមនាទិសរីរាវត្ថា. គច្ឆន្តោ វា ហិ សត្តោ កាយេន កត្តព្ពកិរិយំ ករេយ្យ ឋិតោ វា និសិន្នោ វា និបន្នោ វាតិ. តេសំ វសេន, ឥរិយាបថវិភាគេនាតិ អត្ថោ. បុន ចបរន្តិ បុន ច អបរំ, យថាវុត្តអានាបានកម្មដ្ឋានតោ ភិយ្យោបិ អញ្ញំ កាយានុបស្សនាកម្មដ្ឋានំ កថេមិ, សុណាថាតិ វា អធិប្បាយោ. គច្ឆន្តោ វាតិអាទិ គមនាទិមត្តជាននស្ស គមនាទិគតវិសេសជាននស្ស ច សាធារណវចនំ. តត្ថ គមនាទិមត្តជាននំ ឥធ នាធិប្បេតំ, គមនាទិគតវិសេសជាននំ បន អធិប្បេតន្តិ តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កាម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សត្តូបលទ្ធិន្តិ សត្តោ អត្ថីតិ ឧបលទ្ធិំ សត្តគ្គាហំ ន ជហតិ ន បរិច្ចជតិ ‘‘អហំ គច្ឆាមិ, មម គមន’’ន្តិ គាហសព្ភាវតោ. តតោ ឯវ អត្តសញ្ញំ ‘‘អត្ថិ អត្តា ការកោ វេទកោ’’តិ ឯវំ បវត្តំ វិបរីតសញ្ញំ ន ឧគ្ឃាដេតិ នាបនេតិ អបដិបក្ខភាវតោ, អននព្រូហនតោ វា. ឯវំ ភូតស្ស ចស្ស កុតោ កម្មដ្ឋានាទិភាវោតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានំ វា សតិបដ្ឋានភាវនា វា ន ហោតី’’តិ. ឥមស្ស បនាតិអាទិសុក្កបក្ខស្ស វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តមេវ ហិ អត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ឥទំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កោ គច្ឆតីតិ គមនកិរិយាយ កត្តុបុច្ឆា, សា កត្តុភាវវិសិដ្ឋអត្តបដិក្ខេបត្ថា ធម្មមត្តស្សេវ គមនសិទ្ធិទស្សនតោ. កស្ស គមនន្តិ អកត្តុតាវិសិដ្ឋអត្តគ្គាហបដិក្ខេបត្ថា. កិំការណាតិ បន បដិក្ខិត្តកត្តុកាយ គមនកិរិយាយ អវិបរីតការណបុច្ឆា ‘‘គមនន្តិ អត្តា មនសា សំយុជ្ជតិ, មនោ ឥន្ទ្រិយេហិ, ឥន្ទ្រិយានិ អត្តេហី’’តិ ឯវមាទិគមនការណបដិក្ខេបនតោ. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ.

ន កោចិ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា គច្ឆតិ ធម្មមត្តស្សេវ គមនសិទ្ធិតោ តព្ពិនិមុត្តស្ស ច កស្សចិ អភាវតោ. ឥទានិ ធម្មមត្តស្សេវ គមនសិទ្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ចិត្តកិរិយា ច សា វាយោធាតុយា វិប្ផារោ វិប្ផន្ទនញ្ចាតិ ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារោ, តេន. ឯត្ថ ច ចិត្តកិរិយគ្គហណេន អនិន្ទ្រិយពទ្ធវាយោធាតុវិប្ផារំ និវត្តេតិ, វាយោធាតុវិប្ផារគ្គហណេន ចេតនាវចីវិញ្ញត្តិភេទំ ចិត្តកិរិយំ និវត្តេតិ, ឧភយេន បន កាយវិញ្ញត្តិំ វិភាវេតិ. ‘‘គច្ឆតី’’តិ វត្វា យថា បវត្តមានេ កាយេ ‘‘គច្ឆតី’’តិ វោហារោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តន្តិ គន្តុកាមតាវសេន បវត្តចិត្តំ. វាយំ ជនេតីតិ វាយោធាតុអធិកំ រូបកលាបំ ជនេតិ, អធិកតា ចេត្ថ សាមត្ថិយតោ, ន បមាណតោ. គមនចិត្តសមុដ្ឋិតំ សហជាតរូបកាយស្ស ថម្ភនសន្ធារណចលនានំ បច្ចយភូតេន អាការវិសេសេន បវត្តមានំ វាយោធាតុំ សន្ធាយាហ ‘‘វាយោ វិញ្ញត្តិំ ជនេតី’’តិ. អធិប្បាយសហភាវី ហិ វិការោ វិញ្ញត្តិ, យថាវុត្តអធិកភាវេនេវ ច វាយោគហណំ, ន វាយោធាតុយា ឯវ ជនកភាវតោ, អញ្ញថា វិញ្ញត្តិយា ឧបាទាយរូបភាវោ ទុរុបបាទោ សិយា. បុរតោ អភិនីហារោ បុរតោភាគេន កាយស្ស បវត្តនំ, យោ ‘‘អភិក្កមោ’’តិ វុច្ចតិ.

‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ អតិទេសវសេន សង្ខេបតោ វត្វា តមេវត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘តត្រាបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កោដិតោ បដ្ឋាយាតិ ហេដ្ឋិមកោដិតោ បដ្ឋាយ. ឧស្សិតភាវោតិ ឧព្ពិទ្ធភាវោ.

ឯវំ បជានតោតិ ឯវំ ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ គមនាទិភាវោ ហោតីតិ បជានតោ តស្ស ឯវំ បជាននាយ និច្ឆយគមនត្ថំ ‘‘ឯវំ ហោតី’’តិ វិចារណា វុច្ចតិ លោកេ យថាភូតំ អជានន្តេហិ មិច្ឆាភិនិវេសវសេន, លោកវោហារវសេន វា. អត្ថិ បនាតិ អត្តនោ ឯវ វីមំសនវសេន បុច្ឆាវចនំ. នត្ថីតិ និច្ឆយវសេន សត្តស្ស បដិក្ខេបវចនំ. យថា បនាតិអាទិ តស្សេវត្ថស្ស ឧបមាយ វិភាវនំ.

នាវា មាលុតវេគេនាតិ យថា អចេតនា នាវា វាតវេគេន ទេសន្តរំ យាតិ, យថា ច អចេតនោ តេជនំ កណ្ឌោ ជិយាវេគេន ទេសន្តរំ យាតិ, តថា អចេតនោ កាយោ វាតាហតោ យថាវុត្តវាយុនា នីតោ ទេសន្តរំ យាតីតិ ឯវំ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. សចេ បន កោចិ វទេយ្យ ‘‘យថា នាវាយ តេជនស្ស ច បេល្លកស្ស បុរិសស្ស វសេន ទេសន្តរគមនំ, ឯវំ កាយស្សាបី’’តិ, ហោតុ, ឯវំ ឥច្ឆិតោវាយមត្ថោ. យថា ហិ នាវា តេជនានំ សំហតលក្ខណស្សេវ បុរិសស្ស វសេន គមនំ, ន អសំហតលក្ខណស្ស, ឯវំ កាយស្សាបីតិ កា នោ ហានិ, ភិយ្យោបិ ធម្មមត្តតាវ បតិដ្ឋំ លភតិ, ន បុរិសវាទោ. តេនាហ ‘‘យន្តំ សុត្តវសេនា’’តិអាទិ.

តត្ថ បយុត្តន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន គមនាទិកិរិយាវសេន បយោជិតំ. ឋាតីតិ តិដ្ឋតិ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. វិនា ហេតុបច្ចយេតិ គន្តុកាមតាចិត្ត-តំសមុដ្ឋាន-វាយោធាតុ-អាទិហេតុបច្ចយេហិ វិនា. តិដ្ឋេតិ តិដ្ឋេយ្យ. វជេតិ វជេយ្យ គច្ឆេយ្យ កោ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. បដិក្ខេបត្ថោ ចេត្ថ កិំ-សទ្ទោតិ ហេតុបច្ចយវិរហេន ឋានគមនបដិក្ខេបមុខេន សព្ពាយបិ ធម្មប្បវត្តិយា បច្ចយាធីនវុត្តិតាវិភាវនេន អត្តសុញ្ញតា វិយ អនិច្ចទុក្ខតាបិ វិភាវិតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

បណិហិតោតិ យថា យថា បច្ចយេហិ បការតោ និហិតោ ឋបិតោ. សព្ពសង្គាហិកវចនន្តិ សព្ពេសំ ចតុន្នម្បិ ឥរិយាបថានំ សង្គណ្ហនវចនំ, បុព្ពេ វិសុំ វិសុំ ឥរិយាបថានំ វុត្តត្តា ឥទំ តេសំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វចនន្តិ អត្ថោ. បុរិមនយោ វា ឥរិយាបថប្បធានោ វុត្តោតិ តត្ថ កាយោ អប្បធានោ អនុនិប្ផាទីតិ ឥធ កាយំ បធានំ អប្បធានញ្ច ឥរិយាបថំ អនុនិប្ផាទំ កត្វា ទស្សេតុំ ទុតិយនយោ វុត្តោតិ ឯវម្បេត្ថ ទ្វិន្នំ នយានំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. ឋិតោតិ បវត្តោ.

ឥរិយាបថបរិគ្គណ្ហនម្បិ ឥរិយាបថវតោ កាយស្សេវ បរិគ្គណ្ហនំ តស្ស អវត្ថាវិសេសភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘ឥរិយាបថបរិគ្គហណេន កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតី’’តិ. តេនេវេត្ថ រូបក្ខន្ធវសេនេវ សមុទយាទយោ ឧទ្ធដា. ឯស នយោ សេសវារេសុបិ. អាទិនាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន យថា ‘‘តណ្ហាសមុទយា កម្មសមុទយា អាហារសមុទយា’’តិ និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រុបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតីតិ ឥមេ ចត្តារោ អាហារា សង្គយ្ហន្តិ, ឯវំ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធា’’តិអាទយោបិ បញ្ច អាការា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឥរិយាបថបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុសម្បជញ្ញបព្ពវណ្ណនា

១០៩. ចតុសម្បជញ្ញវសេនាតិ (ទី. និ. ដី. ១.២៨៤; សំ. និ. ៥.៣៦៨; ទី. និ. អភិ. ដី. ២.២១៤) សមន្តតោ បការេហិ, បកដ្ឋំ វា សវិសេសំ ជានាតីតិ សម្បជានោ, សម្បជានស្ស ភាវោ សម្បជញ្ញំ, តថាបវត្តំ ញាណំ. ចត្តារិ សម្បជញ្ញានិ សមាហដានិ ចតុសម្បជញ្ញំ, តស្ស វសេន. អភិក្កមនំ អភិក្កន្តន្តិ អាហ ‘‘អភិក្កន្តំ វុច្ចតិ គមន’’ន្តិ. តថា បដិក្កមនំ បដិក្កន្តន្តិ អាហ ‘‘បដិក្កន្តំ វុច្ចតិ និវត្តន’’ន្តិ. និវត្តនន្តិ ច និវត្តិមត្តំ, និវត្តិត្វា បន គមនំ គមនមេវ. អភិហរន្តោតិ គមនវសេន កាយំ ឧបនេន្តោ.

សម្មា បជាននំ សម្បជានំ, តេន អត្តនា កាតព្ពស្ស ករណសីលោ សម្បជានការីតិ អាហ ‘‘សម្បជញ្ញេន សព្ពកិច្ចការី’’តិ. សម្បជានសទ្ទស្ស សម្បជញ្ញបរិយាយតា បុព្ពេ វុត្តាយេវ. សម្បជញ្ញំ ករោតេវាតិ អភិក្កន្តាទីសុ អសម្មោហំ ឧប្បាទេតិ ឯវ. សម្បជានស្ស វា ការោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សម្បជានការី. ធម្មតោ វឌ្ឍិសង្ខាតេន សហ អត្ថេន បវត្តតីតិ សាត្ថកំ, អភិក្កន្តាទិ. សាត្ថកស្ស សម្បជាននំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ. សប្បាយស្ស អត្តនោ ឧបការាវហស្ស ហិតស្ស សម្បជាននំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ អភិក្កមាទីសុ ភិក្ខាចារគោចរេ, អញ្ញត្ថាបិ ច បវត្តេសុ អវិជហិតេ កម្មដ្ឋានសង្ខាតេ គោចរេ សម្បជញ្ញំ គោចរសម្បជញ្ញំ. អភិក្កមាទីសុ អសម្មុយ្ហនមេវ សម្បជញ្ញំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ. បរិគ្គណ្ហិត្វាតិ បដិសង្ខាយ.

តស្មិន្តិ សាត្ថកសម្បជញ្ញវសេន បរិគ្គហិតអត្ថេ. អត្ថោ នាម ធម្មតោ វឌ្ឍីតិ យំ សាត្ថកន្តិ អធិប្បេតំ គមនំ, តំ សប្បាយមេវាតិ សិយា កស្សចិ អាសង្កាតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘ចេតិយទស្សនំ តាវា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ចិត្តកម្មរូបកានិ វិយាតិ ចិត្តកម្មកតបដិមាយោ វិយ, យន្តបយោគេន វា វិចិត្តកម្មបដិមាយោ វិយ. អសមបេក្ខនំ គេហសិតអញ្ញាណុបេក្ខាវសេន អារម្មណស្ស អយោនិសោ គហណំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា ពាលស្ស មូឡ្ហស្ស បុថុជ្ជនស្សា’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៣០៨). ហត្ថិអាទិសម្មទ្ទេន ជីវិតន្តរាយោ, វិសភាគរូបទស្សនាទិនា ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ.

បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូនំ អនុវត្តនកថា អាចិណ្ណា, អននុវត្តនកថា បន តស្សា ទុតិយា នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ទ្វេ កថា នាម ន កថិតបុព្ពា’’តិ.

ឯវន្តិ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិកំ សព្ពម្បិ វុត្តាការំ បច្ចាមសតិ, ន ‘‘បុរិសស្ស មាតុគាមាសុភ’’ន្តិអាទិកំ វុច្ចមានំ. យោគកម្មស្ស បវត្តិដ្ឋានតាយ ភាវនាយ អារម្មណំ កម្មដ្ឋានន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានសង្ខាតំ គោចរ’’ន្តិ. ឧគ្គហេត្វាតិ យថា ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ឧគ្គហកោសល្លស្ស សម្បាទនវសេន ឧគ្គហេត្វា. ហរតីតិ កម្មដ្ឋានំ បវត្តេតិ, យាវ បិណ្ឌបាតបដិក្កមា អនុយុញ្ជតីតិ អត្ថោ. នបច្ចាហរតីតិ អាហារូបភោគតោ យាវ ទិវាដ្ឋានុបសង្កមនា កម្មដ្ឋានំ ន បដិនេតិ.

សរីរបរិកម្មន្តិ មុខធោវនាទិសរីរបដិជគ្គនំ. ទ្វេ តយោ បល្លង្កេតិ ទ្វេ តយោ និសជ្ជាវារេ, ទ្វេ តីណិ ឧណ្ហាសនានិ. តេនាហ ‘‘ឧសុមំ គាហាបេន្តោ’’តិ. កម្មដ្ឋានសីសេនេវាតិ កម្មដ្ឋានគ្គេនេវ, កម្មដ្ឋានំ បធានំ កត្វា ឯវាតិ អត្ថោ. តេន ‘‘បត្តោបិ អចេតនោ’’តិអាទិនា (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៩) វក្ខមានំ កម្មដ្ឋានំ, យថាបរិហរិយមានំ វា អវិជហិត្វាតិ ទស្សេតិ. ‘‘បរិភោគចេតិយតោ សរីរចេតិយំ គរុតរ’’ន្តិ កត្វា ‘‘ចេតិយំ វន្ទិត្វា’’តិ បុព្ពកាលកិរិយាវសេន វុត្តំ. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៨០៩; ម. និ. អដ្ឋ. ៣.១២៨; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៧៥) ‘‘ចេតិយំ ពាធយមានា ពោធិសាខា ហរិតព្ពា’’តិ វុត្តា.

ជនសង្គហត្ថន្តិ ‘‘មយិ អកថេន្តេ ឯតេសំ កោ កថេស្សតី’’តិ ធម្មានុគ្គហេន ជនសង្គហត្ថំ. តស្មាតិ. យស្មា ‘‘ធម្មកថា នាម កថេតព្ពាយេវា’’តិ អដ្ឋកថាចរិយា វទន្តិ, យស្មា ច ធម្មកថា កម្មដ្ឋានវិនិមុត្តា នាម នត្ថិ, តស្មា. អនុមោទនំ កត្វាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘កម្មដ្ឋានសីសេនេវា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. សម្បត្តបរិច្ឆេទេនេវាតិ ‘‘បរិចិតោ អបរិចិតោ’’តិអាទិវិភាគំ អកត្វា សម្បត្តកោដិយាវ. ភយេតិ បរចក្កាទិភយេ.

កម្មជតេជោតិ គហណិំ សន្ធាយាហ. កម្មដ្ឋានវីថិំ នារោហតិ ខុទាបរិស្សមេន កិលន្តកាយត្តា សមាធានាភាវតោ. អវសេសដ្ឋានេតិ យាគុយា អគ្គហិតដ្ឋានេ. បោង្ខានុបោង្ខន្តិ កម្មដ្ឋានុបដ្ឋានស្ស អវិច្ឆេទទស្សនវចនមេតំ, យថា បោង្ខានុបោង្ខបវត្តាយ សរបដិបាដិយា អវិច្ឆេទោ, ឯវមេតស្សាបីតិ.

និក្ខិត្តធុរោ ភាវនានុយោគេ. វត្តបដិបត្តិយា អបូរណេន សព្ពវត្ថានិ ភិន្ទិត្វា. ‘‘កាមេ អវីតរាគោ ហោតិ, កាយេ អវីតរាគោ, រូបេ អវីតរាគោ, យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកំ ភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរតិ, អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២០; ម. និ. ១.១៨៦) ឯវំ វុត្ត បញ្ចវិធចេតោខិលវិនិពន្ធចិត្តោ. ចរិត្វាតិ បវត្តិត្វា.

អត្តកាមាតិ អត្តនោ ហិតសុខំ ឥច្ឆន្តា, ធម្មច្ឆន្ទវន្តោតិ អត្ថោ. ធម្មោតិ ហិ ហិតំ, តន្និមិត្តកញ្ច សុខន្តិ. អថ វា វិញ្ញូនំ និព្ពិសេសត្តា អត្តភាវបរិយាបន្នត្តា ច អត្តា នាម ធម្មោ, តំ កាមេន្តិ ឥច្ឆន្តីតិ អត្តកាមា. ឧសភំ នាម វីសតិ យដ្ឋិយោ. តាយ សញ្ញាយាតិ តាយ បាសាណសញ្ញាយ, ឯត្តកំ ឋានំ អាគតាតិ ជានន្តាតិ អធិប្បាយោ. សោយេវ នយោតិ ‘‘អយំ ភិក្ខូ’’តិអាទិកោ យោ ឋានេ វុត្តោ, សោ ឯវ និសជ្ជាយបិ នយោ. បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តានំ ឆិន្នភត្តភាវភយេនបិ យោនិសោមនសិការំ បរិព្រូហេតិ.

ពហាបធានំ បូជេស្សាមីតិ អម្ហាកំ អត្ថាយ លោកនាថេន ឆ វស្សានិ កតំ ទុក្ករចរិយំ ឯវាហំ យថាសត្តិ បូជេស្សាមីតិ. បដិបត្តិបូជា ហិ សត្ថុបូជា, ន អាមិសបូជា. ឋានចង្កមនមេវាតិ អធិដ្ឋាតព្ពឥរិយាបថវសេន វុត្តំ, ន ភោជនាទិកាលេសុ អវស្សំ កត្តព្ពនិសជ្ជាយ បដិក្ខេបវសេន.

វីថិំ ឱតរិត្វា ឥតោ ចិតោ ច អនោលោកេត្វា បឋមមេវ វីថិយោ សល្លក្ខេតព្ពាតិ អាហ ‘‘វីថិយោ សល្លក្ខេត្វា’’តិ. យំ សន្ធាយ វុច្ចតិ ‘‘បាសាទិកេន អភិក្កន្តេនា’’តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ, យទិ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សព្ពត្ថ ឥតោ បរេសុបិ. តត្ថ បច្ចេកពោធិយា ឧបនិស្សយសម្បទា កប្បានំ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ សតសហស្សញ្ច តជ្ជំ បុញ្ញញាណសម្ភរណំ, សាវកពោធិយំ អគ្គសាវកានំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ កប្បសតសហស្សញ្ច, មហាសាវកានំ កប្បសតសហស្សមេវ, ឥតរេសំ អតីតាសុ ជាតីសុ វិវដ្ដសន្និស្សយវសេន និព្ពត្តិតំ និព្ពេធភាគិយំ កុសលំ. ពាហិយោ ទារុចីរិយោតិ ពហិ វិសយេ សញ្ជាតសំវឌ្ឍតាយ ពាហិយោ, ទារុចីរបរិហរណេន ទារុចីរិយោតិ ច សមញ្ញាតោ. សោ ហិ អាយស្មា –

‘‘តស្មា តិហ តេ, ពាហិយ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតិ, សុតេ… មុតេ… វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តំ ភវិស្សតី’តិ. យតោ ខោ តេ, ពាហិយ, ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតិ, សុតេ… មុតេ… វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តំ ភវិស្សតិ, តតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តេន. យតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តេន, តតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តត្ថ. យតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តត្ថ, តតោ ត្វំ, ពាហិយ, នេវិធ ន ហុរំ ន ឧភយមន្តរេន, ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិ (ឧទា. ១០) – ឯត្តកាយ ទេសនាយ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ.

តន្តិ អសម្មុយ្ហនំ. ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន វេទិតព្ពំ. អត្តា អភិក្កមតីតិ ឥមិនា អន្ធបុថុជ្ជនស្ស ទិដ្ឋិគ្គាហវសេន អភិក្កមេ សម្មុយ្ហនំ ទស្សេតិ, អហំ អភិក្កមាមីតិ បន ឥមិនា មានគ្គាហវសេន, តទុភយំ បន តណ្ហាយ វិនា ន ហោតីតិ តណ្ហាគ្គាហវសេនបិ សម្មុយ្ហនំ ទស្សិតមេវ ហោតិ. ‘‘តថា អសម្មុយ្ហន្តោ’’តិ វត្វា តំ អសម្មុយ្ហនំ យេន ឃនវិនិព្ភោគេន ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អភិក្កមាមី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា វាយោធាតុយា អនុគតា តេជោធាតុ ឧទ្ធរណស្ស បច្ចយោ. ឧទ្ធរណគតិកា ហិ តេជោធាតូតិ ឧទ្ធរណេ វាយោធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ, តស្មា ឥមាសំ ទ្វិន្នមេត្ថ សាមត្ថិយតោ អធិមត្តតា, ឥតរាសញ្ច ឱមត្តតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកេក…បេ… ពលវតិយោ’’តិ អាហ. យស្មា បន តេជោធាតុយា អនុគតា វាយោធាតុ អតិហរណវីតិហរណានំ បច្ចយោ. តិរិយគតិកាយ ហិ វាយោធាតុយា អតិហរណវីតិហរណេសុ សាតិសយោ ព្យាបារោតិ តេជោធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ, តស្មា ឥមាសំ ទ្វិន្នមេត្ថ សាមត្ថិយតោ អធិមត្តតា, ឥតរាសញ្ច ឱមត្តតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថា អតិហរណវីតិហរណេសូ’’តិ អាហ. សតិបិ អនុគមនានុគន្តព្ពតាវិសេសេ តេជោធាតុ-វាយោធាតុ-ភាវមត្តំ សន្ធាយ តថា-សទ្ទគ្គហណំ. តត្ថ អក្កន្តដ្ឋានតោ បាទស្ស ឧក្ខិបនំ ឧទ្ធរណំ, ឋិតដ្ឋានំ អតិក្កមិត្វា បុរតោ ហរណំ អតិហរណំ ខាណុអាទិបរិហរណត្ថំ, បតិដ្ឋិតបាទឃដ្ដនបរិហរណត្ថំ វា បស្សេន ហរណំ វីតិហរណំ, យាវ បតិដ្ឋិតបាទោ, តាវ អាហរណំ អតិហរណំ, តតោ បរំ ហរណំ វីតិហរណន្តិ អយំ វា ឯតេសំ វិសេសោ.

យស្មា បថវីធាតុយា អនុគតា អាបោធាតុ វោស្សជ្ជនស្ស បច្ចយោ. គរុតរសភាវា ហិ អាបោធាតូតិ វោស្សជ្ជនេ បថវីធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ, តស្មា តាសំ ទ្វិន្នមេត្ថ សាមត្ថិយតោ អធិមត្តតា, ឥតរាសញ្ច ឱមត្តតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វោស្សជ្ជនេ…បេ… ពលវតិយោ’’តិ. យស្មា បន អាបោធាតុយា អនុគតា បថវីធាតុ សន្និក្ខេបនស្ស បច្ចយោ, បតិដ្ឋាភាវេ វិយ បតិដ្ឋាបនេបិ តស្សា សាតិសយកិច្ចត្តា អាបោធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ, តថា ឃដ្ដនកិរិយាយ បថវីធាតុយា វសេន សន្និរុម្ភនស្ស សិជ្ឈនតោ តត្ថាបិ បថវីធាតុយា អាបោធាតុអនុគតភាវោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តថា សន្និក្ខេបនសន្និរុម្ភនេសូ’’តិ. តត្ថាតិ តស្មិំ អភិក្កមនេ, តេសុ វា វុត្តេសុ ឧទ្ធរណាទីសុ ឆសុ កោដ្ឋាសេសុ. ឧទ្ធរណេតិ ឧទ្ធរណក្ខណេ. រូបារូបធម្មាតិ ឧទ្ធរណាការេន បវត្តា រូបធម្មា, តំសមុដ្ឋាបកា អរូបធម្មា ច អតិហរណំ ន បាបុណន្តិ ខណមត្តាវដ្ឋានតោ. តត្ថ តត្ថេវាតិ យត្ថ យត្ថ ឧប្បន្នា, តត្ថ តត្ថេវ. ន ហិ ធម្មានំ ទេសន្តរសង្កមនំ អត្ថិ. បព្ពំ បព្ពន្តិអាទិ ឧទ្ធរណាទិកោដ្ឋាសេ សន្ធាយ វុត្តំ, តំ សភាគសន្តតិវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អតិឥត្តរោ ហិ រូបធម្មានម្បិ បវត្តិក្ខណោ គមនស្សាទានំ ទេវបុត្តានំ ហេដ្ឋុបរិយេន បដិមុខំ ធាវន្តានំ សិរសិ បាទេ ច ពទ្ធធុរធារាសមាគមតោបិ សីឃតរោ. យថា តិលានំ ភជ្ជិយមានានំ បដបដាយនេន ភេទោ លក្ខីយតិ, ឯវំ សង្ខតធម្មានំ ឧប្បាទេនាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បដបដាយន្តា’’តិ វុត្តំ. ឧប្បន្នា ហិ ឯកន្តតោ ភិជ្ជន្តីតិ.

សទ្ធិំ រូបេនាតិ ឥទំ តស្ស តស្ស ចិត្តស្ស និរោធេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈនករូបធម្មានំ វសេន វុត្តំ, យំ តតោ សត្តរសមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ. អញ្ញថា យទិ រូបារូបធម្មា សមានក្ខណា សិយុំ, ‘‘រូបំ គរុបរិណាមំ ទន្ធនិរោធ’’ន្តិអាទិវចនេហិ (វិភ. អដ្ឋ. ២៦) វិរោធោ សិយា, តថា ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ លហុបរិវត្តំ, យថយិទំ ចិត្ត’’ន្តិ ឯវមាទិបាឡិយា (អ. និ. ១.៤៨). ចិត្តចេតសិកា ហិ សារម្មណសភាវា យថាពលំ អត្តនោ អារម្មណបច្ចយភូតមត្ថំ វិភាវេន្តោ ឯវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ តេសំ តំសភាវនិប្ផត្តិអនន្តរំ និរោធោ, រូបធម្មា បន អនារម្មណា បកាសេតព្ពា, ឯវំ តេសំ បកាសេតព្ពភាវនិវត្តិ សោឡសហិ ចិត្តេហិ ហោតីតិ តង្ខណាយុកតា តេសំ ឥច្ឆិតា, លហុវិញ្ញាណវិសយសង្គតិមត្តបច្ចយតាយ តិណ្ណំ ខន្ធានំ, វិសយសង្គតិមត្តតាយ ច វិញ្ញាណស្ស លហុបរិវត្តិតា, ទន្ធមហាភូតបច្ចយតាយ រូបធម្មានំ ទន្ធបរិវត្តិតា, នានាធាតុយា យថាភូតញាណំ ខោ បន តថាគតស្សេវ, តេន ច បុរេជាតបច្ចយោ រូបធម្មោវ វុត្តោ, បច្ឆាជាតបច្ចយោ ច តស្សេវាតិ រូបារូបធម្មានំ សមានក្ខណតា ន យុជ្ជតេវ, តស្មា វុត្តនយេនេវេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតេ ចិត្តំ,អញ្ញំ ចិត្តំ និរុជ្ឈតីតិ យំ បុរិមុប្បន្នំ ចិត្តំ, តំ អញ្ញំ, តំ បន និរុជ្ឈន្តំ អបរស្ស អនន្តរាទិបច្ចយភាវេនេវ និរុជ្ឈតីតិ តតោ លទ្ធបច្ចយំ អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតេ ចិត្តំ. យទិ ឯវំ តេសំ អន្តរោ លព្ភេយ្យាតិ នោតិ អាហ ‘‘អវីចិមនុសម្ពន្ធោ’’តិ, យថា វីចិ អន្តរោ ន លព្ភតិ, តទេវេតន្តិ អវិសេសវិទុ មញ្ញន្តិ, ឯវំ អនុ អនុ សម្ពន្ធោ ចិត្តសន្តានោ រូបសន្តានោ ច នទីសោតោវ នទិយំ ឧទកប្បវាហោ វិយ វត្តតិ.

អភិមុខំ លោកិតំ អាលោកិតន្តិ អាហ ‘‘បុរតោបេក្ខន’’ន្តិ. យស្មា យំទិសាភិមុខោ គច្ឆតិ តិដ្ឋតិ និសីទតិ វា, តទភិមុខំ បេក្ខនំ អាលោកិតំ, តស្មា តទនុគតំ វិទិសាលោកនំ វិលោកិតន្តិ អាហ ‘‘វិលោកិតំ នាម អនុទិសាបេក្ខន’’ន្តិ. សម្មជ្ជនបរិភណ្ឌាទិករណេ ឱលោកិតស្ស, ឧល្លោកហរណាទីសុ ឧល្លោកិតស្ស, បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តបរិស្សយស្ស បរិវជ្ជនាទីសុ អបលោកិតស្ស សិយា សម្ភវោតិ អាហ ‘‘ឥមិនា វា មុខេន សព្ពានិបិ តានិ គហិតានេវា’’តិ.

កាយសក្ខិន្តិ កាយេន សច្ឆិកតវន្តំ, បច្ចក្ខការិនន្តិ អត្ថោ. សោ ហិ អាយស្មា វិបស្សនាកាលេ ឯវ ‘‘យមេវាហំ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតំ និស្សាយ សាសនេ អនភិរតិអាទិវិប្បការំ បត្តោ, តមេវ សុដ្ឋុ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឧស្សាហជាតោ ពលវហិរោត្តប្បោ, តត្ថ ច កតាធិការត្តា ឥន្ទ្រិយសំវរេ ឧក្កំសបារមិប្បត្តោ, តេនេវ នំ សត្ថា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ យទិទំ នន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២៣៥) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

សាត្ថកតា ច សប្បាយតា ច អាលោកិតវិលោកិតស្ស វេទិតព្ពា. តស្មាតិ ‘‘កម្មដ្ឋានាវិជហនស្សេវ គោចរសម្បជញ្ញភាវតោ’’តិ វុត្តមេវត្ថំ ហេតុភាវេន បច្ចាមសតិ. អត្តនោ កម្មដ្ឋានវសេនេវ អាលោកនវិលោកនំ កាតព្ពំ, ខន្ធាទិកម្មដ្ឋានា អញ្ញោ ឧបាយោ ន គវេសិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. អាលោកិតាទិសមញ្ញាបិ យស្មា ធម្មមត្តស្សេវ បវត្តិវិសេសោ, តស្មា តស្ស យាថាវតោ ជាននំ អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អព្ភន្តរេ’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘បឋមជវនេបិ …បេ… ន ហោតី’’តិ ឥទំ បញ្ចទ្វារវិញ្ញាណវីថិយំ ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិ រជ្ជនាទីនំ អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ ហិ អាវជ្ជនវោដ្ឋព្ពនានំ អយោនិសោ អាវជ្ជនវោដ្ឋព្ពនវសេន ឥដ្ឋេ ឥត្ថិរូបាទិម្ហិ លោភោ, អនិដ្ឋេ ច បដិឃោ ឧប្បជ្ជតិ, មនោទ្វារេ បន ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិ រជ្ជនាទិ ហោតិ, តស្ស បញ្ចទ្វារជវនំ មូលំ, យថាវុត្តំ វា សព្ពំ ភវង្គាទិ, ឯវំ មនោទ្វារជវនស្ស មូលវសេន មូលបរិញ្ញា វុត្តា. អាគន្តុកតាវកាលិកតា បន បញ្ចទ្វារជវនស្សេវ អបុព្ពភាវវសេន ឥត្តរភាវវសេន ច វុត្តា. ហេដ្ឋុបរិយវសេន ភិជ្ជិត្វា បតិតេសូតិ ហេដ្ឋិមស្ស ឧបរិមស្ស ច អបរាបរំ ភង្គប្បត្តិមាហ. តន្តិ ជវនំ. តស្ស ន យុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អាគន្តុកោ អព្ភាគតោ. ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នោ តាវតកោ កាលោ ឯតេសន្តិ តាវកាលិកានិ.

ឯតំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ. តត្ថាតិ បញ្ចក្ខន្ធវសេន អាលោកនវិលោកនេ បញ្ញាយមានេ តព្ពិនិមុត្តោ កោ ឯកោ អាលោកេតិ, កោ វិលោកេតិ. ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ ឥទំ សុត្តន្តនយេន បរិយាយតោ វុត្តំ. សហជាតបច្ចយោតិ និទស្សនមត្តមេតំ អញ្ញមញ្ញ-សម្បយុត្ត-អត្ថិអវិគតាទិបច្ចយានម្បិ លព្ភនតោ.

មណិសប្បោ នាម ឯកា សប្បជាតីតិ វទន្តិ. លឡនន្តិ កម្បនន្តិ វទន្តិ, លីឡាករណំ វា លឡនំ.

ឧណ្ហបកតិកោ បរិឡាហពហុលោ. សីលស្ស វិទូសនេន អហិតាវហត្តា មិច្ឆាជីវវសេន ឧប្បន្នំ អសប្បាយំ. ចីវរម្បិ អចេតនន្តិអាទិនា ចីវរស្ស វិយ ‘‘កាយោបិ អចេតនោ’’តិ កាយស្ស អត្តសុញ្ញតាវិភាវនេន ‘‘អព្ភន្តរេ’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេន្តោ ឥតរីតរសន្តោសស្ស ការណំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ចតុបញ្ចគណ្ឋិកាហតោតិ អាហតចតុបញ្ចគណ្ឋិកោ, ចតុបញ្ចគណ្ឋិកាហិ វា ហតសោភោ.

អដ្ឋវិធោបិ អត្ថោតិ អដ្ឋវិធោបិ បយោជនវិសេសោ. បថវីសន្ធារកជលស្ស តំសន្ធារកវាយុនា វិយ បរិភុត្តស្ស អាហារស្ស វាយោធាតុនាវ អាសយេ អវដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘វាយោធាតុវសេនេវ តិដ្ឋតី’’តិ. អតិហរតីតិ យាវ មុខា អភិហរតិ. វីតិហរតីតិ តតោ យាវ កុច្ឆិ, តាវ ហរតិ. អតិហរតីតិ វា មុខទ្វារំ អតិក្កាមេន្តោ ហរតិ. វីតិហរតីតិ កុច្ឆិគតំ បស្សតោ ហរតិ. បរិវត្តេតីតិ អបរាបរំ ចារេតិ. ឯត្ថ ច អាហារស្ស ធារណបរិវត្តនសំចុណ្ណនវិសោសនានិ បថវីធាតុសហិតា ឯវ វាយោធាតុ ករោតិ, ន កេវលាតិ តានិ បថវីធាតុយាបិ កិច្ចភាវេន វុត្តានិ. អល្លត្តញ្ច អនុបាលេតីតិ វាយុអាទីហិ អតិសោសនំ យថា ន ហោតិ, តថា អនុបាលេតិ អល្លអាទីហិ អតិសោសនំ យថា ន ហោតិ, តថា អនុបាលេតិ អល្លភាវំ. តេជោធាតូតិ គហណីសង្ខាតា តេជោធាតុ. សា ហិ អន្តោ បវិដ្ឋំ អាហារំ បរិបាចេតិ. អញ្ជសោ ហោតីតិ អាហារស្ស បវេសនាទីនំ មគ្គោ ហោតិ. អាភុជតីតិ បរិយេសនជ្ឈោហរណជិណ្ណាជិណ្ណតាទិំ អាវជ្ជេតិ, វិជានាតីតិ អត្ថោ. តំតំវិជានននិប្ផាទកោយេវ ហិ បយោគោ ‘‘សម្មាបយោគោ’’តិ វុត្តោ. យេន ហិ បយោគេន បរិយេសនាទិ និប្ផជ្ជតិ, សោ តព្ពិសយវិជាននម្បិ និប្ផាទេតិ នាម តទវិនាភាវតោ. អថ វា សម្មាបយោគំ សម្មាបដិបត្តិំ អន្វាយ អាគម្ម អាភុជតិ សមន្នាហរតិ. អាភោគបុព្ពកោ ហិ សព្ពោបិ វិញ្ញាណព្យាបារោតិ តថា វុត្តំ.

គមនតោតិ ភិក្ខាចារវសេន គោចរគាមំ ឧទ្ទិស្ស គមនតោ. បរិយេសនតោតិ គោចរគាមេ ភិក្ខត្ថំ អាហិណ្ឌនតោ. បរិភោគតោតិ អាហារស្ស បរិភុញ្ជនតោ. អាសយតោតិ បិត្តាទិអាសយតោ. អាសយតិ ឯត្ថ ឯកជ្ឈំ បវត្តមានោបិ កម្មពលវត្ថិតោ ហុត្វា មរិយាទវសេន អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ សយតិ តិដ្ឋតិ បវត្តតីតិ អាសយោ, អាមាសយស្ស ឧបរិ តិដ្ឋនកោ បិត្តាទិកោ. មរិយាទត្ថោ ហិ អយមាការោ. និធេតិ យថាភុត្តោ អាហារោ និចិតោ ហុត្វា តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ និធានំ, អាមាសយោ. តតោ និធានតោ. អបរិបក្កតោតិ គហណីសង្ខាតេន កម្មជតេជេន អវិបក្កតោ. បរិបក្កតោតិ យថាភុត្តស្ស អាហារស្ស វិបក្កភាវតោ. ផលតោតិ និប្ផត្តិតោ. និស្សន្ទតោតិ ឥតោ ចិតោ ច វិស្សន្ទនតោ. សម្មក្ខនតោតិ សព្ពសោ មក្ខនតោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.២៩៤) គហេតព្ពោ.

អញ្ញេ ច រោគា កណ្ណសូលភគន្ទរាទយោ. អដ្ឋានេតិ មនុស្សាមនុស្សបរិគ្គហិតេ អយុត្តេ ឋានេ ខេត្តទេវាយតនាទិកេ. និស្សដ្ឋត្តា នេវ អត្តនោ កស្សចិ អនិស្សជ្ជិតត្តា ជិគុច្ឆនីយត្តា ច ន បរស្ស. ឧទកតុម្ពតោតិ វេឡុនាឡិអាទិឧទកភាជនតោ. តន្តិ ឆឌ្ឌិតឧទកំ.

អទ្ធានឥរិយាបថា ចិរប្បវត្តិកា ទីឃកាលិកា ឥរិយាបថា. មជ្ឈិមា ភិក្ខាចរណាទិវសេន បវត្តា. ចុណ្ណិកឥរិយាបថា វិហារេ អញ្ញត្ថាបិ ឥតោ ចិតោ ច បរិវត្តនាទិវសេន បវត្តាតិ វទន្តិ. ‘‘គតេតិ គមនេ’’តិ បុព្ពេ អភិក្កមបដិក្កមគ្គហណេន គមនេនបិ បុរតោ បច្ឆតោ ច កាយស្ស អតិហរណំ វុត្តន្តិ ឥធ គមនមេវ គហិតន្តិ កេចិ.

យស្មា មហាសីវត្ថេរវាទេ អនន្តរេ អនន្តរេ ឥរិយាបថេ បវត្តរូបារូបធម្មានំ តត្ថ តត្ថេវ និរោធទស្សនវសេន សម្បជានការិតា គហិតា, ឥទញ្ចេត្ថ សម្បជញ្ញវិបស្សនាចារវសេន អាគតំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តយិទំ មហាសីវត្ថេរេន វុត្តំ អសម្មោហធុរំ ឥមស្មិំ សតិបដ្ឋានភុត្តេ អធិប្បេត’’ន្តិ. សាមញ្ញផលេ (ទី. និ. ១.២១៤; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១៤; ទី. និ. ដី. ១.២១៤) បន សព្ពម្បិ ចតុព្ពិធំ សម្បជញ្ញំ លព្ភតិ យាវទេវ សាមញ្ញផលវិសេសទស្សនបរត្តា តស្សា ទេសនាយ. សតិសម្បយុត្តស្សេវាតិ ឥទំ យថា សម្បជញ្ញកិច្ចស្ស បធានតា, ឯវំ សតិកិច្ចស្សាបីតិ ទស្សនត្ថំ, ន សតិយា សព្ភាវមត្តទស្សនត្ថំ. ន ហិ កទាចិ សតិរហិតា ញាណប្បវត្តិ អត្ថិ. ឯតានិ បទានីតិ សម្បជញ្ញបទានិ. វិភត្តានេវាតិ វិសុំ វិភត្តានេវ. ឥមិនាបិ សម្បជញ្ញស្ស វិយ សតិយាបិ បធានតំយេវ វិភាវេតិ.

អបរោ នយោ – ឯកោ ភិក្ខុ គច្ឆន្តោ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ វិតក្កេន្តោ គច្ឆតិ, ឯកោ កម្មដ្ឋានំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ គច្ឆតិ, តថា ឯកោ តិដ្ឋន្តោ និសីទន្តោ សយន្តោ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ វិតក្កេន្តោ សយតិ, ឯកោ កម្មដ្ឋានំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ សយតិ, ឯត្ថកេន បន ន បាកដំ ហោតីតិ ចង្កមនេន ទីបេន្តិ. យោ ហិ ភិក្ខុ ចង្កមនំ ឱតរិត្វា ចង្កមនកោដិយំ ឋិតោ បរិគ្គណ្ហាតិ ‘‘បាចីនចង្កមនកោដិយំ បវត្តា រូបារូបធម្មា បច្ឆិមចង្កមនកោដិំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, បច្ឆិមចង្កមនកោដិយំ បវត្តាបិ បាចីនចង្កមនកោដិំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ទា, ចង្កមនមជ្ឈេ បវត្តា ឧភោ កោដិយោ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, ចង្កមេ បវត្តា រូបារូបធម្មា ឋានំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, ឋានេ បវត្តា និសជ្ជំ, និសជ្ជាយ បវត្តា សយនំ អប្បត្វា ឯត្ថេវនិរុទ្ធា’’តិ, ឯវំ បរិគ្គណ្ហន្តោ បរិគ្គណ្ហន្តោយេវ ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតារេតិ, ឧដ្ឋហន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ ឧដ្ឋហតិ, អយំ ភិក្ខុ គតាទីសុ សម្បជានការី នាម ហោតិ, ឯវម្បិ សុត្តេ កម្មដ្ឋានំ អវិភូតំ ហោតិ, តស្មា យោ ភិក្ខុ យាវ សក្កោតិ, តាវ ចង្កមិត្វា ឋត្វា និសីទិត្វា សយមានោ ឯវំ បរិគ្គហេត្វា សយតិ ‘‘កាយោ អចេតនោ, មញ្ចោ អចេតនោ, កាយោ ន ជានាតិ ‘‘អហំ មញ្ចេ សយិតោ’តិ, មញ្ចោ ន ជានាតិ ‘‘មយិ កាយោ សយិតោ’’តិ, អចេតនោ កាយោ អចេតនេ មញ្ចេ សយិតោ’’តិ, ឯវំ បរិគ្គណ្ហន្តោយេវ ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតារេតិ, បពុជ្ឈន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ បពុជ្ឈតិ, អយំ សុត្តេ សម្បជានការី នាម ហោតីតិ.

កាយាទិកិរិយានិព្ពត្តនេន តម្មយត្តា អាវជ្ជនកិរិយាសមុដ្ឋិតត្តា ច ជវនំ, សព្ពម្បិ វា ឆទ្វារប្បវត្តំ កិរិយាមយបវត្តំ នាម, តស្មិំ សតិ ជាគរិតំ នាម ហោតីតិ បរិគ្គណ្ហន្តោ ជាគរិតេ សម្បជានការី នាម. អបិច រត្តិន្ទិវំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា បញ្ច កោដ្ឋាសេ ជគ្គន្តោបិ ជាគរិតេ សម្បជានការី នាម ហោតិ. វិមុត្តាយតនសីសេន ធម្មំ ទេសេន្តោបិ ពាត្តិំសតិរច្ឆានកថំ បហាយ ទសកថាវត្ថុនិស្សិតំ សប្បាយកថំ កថេន្តោបិ ភាសិតេ សម្បជានការី នាម. អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ ចិត្តរុចិយំ មនសិការំ បវត្តេន្តោបិ ទុតិយំ ឈានំ សមាបន្នោបិ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី នាម. ទុតិយញ្ហិ ឈានំ វចីសង្ខារវិរហតោ វិសេសតោ តុណ្ហីភាវោ នាម. រូបធម្មស្សេវ បវត្តិអាការវិសេសា អភិក្កមាទយោតិ វុត្តំ ‘‘រូបក្ខន្ធស្សេវ សមុទយោ ច វយោ ច នីហរិតព្ពោ’’តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ចតុសម្បជញ្ញបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិកូលមនសិការបព្ពវណ្ណនា

១១០. បដិកូលមនសិការវសេនាតិ (ទី. និ. ដី. ២.៣៧៧) ជិគុច្ឆនីយតាយ. បដិកូលមេវ បដិកូលំ យោ បដិកូលសភាវោ បដិកូលាការោ, តស្ស មនសិករណវសេន. អន្តរេនបិ ហិ ភាវវាចិនំ សទ្ទំ ភាវត្ថោ វិញ្ញាយតិ យថា ‘‘បដស្ស សុក្ក’’ន្តិ. យស្មា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៨២-១៨៣) វុត្តំ, តស្មា តត្ថ តំសំវណ្ណនាយញ្ច វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. វត្ថាទីហិ បសិព្ពកាការេន ពន្ធិត្វា កតំ អាវដនំ បុតោឡិ. វិភូតាការោតិ បណ្ណត្តិំ សមតិក្កមិត្វា អសុភភាវស្ស ឧបដ្ឋិតាការោ. ឥតិ-សទ្ទស្ស អាការត្ថតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវ’’ន្តិ វត្វា តំ ការណំ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘កេសាទិបរិគ្គហណេនា’’តិ អាហ.

បដិកូលមនសិការបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធាតុមនសិការបព្ពវណ្ណនា

១១១. ធាតុមនសិការវសេនាតិ បថវីធាតុអាទិកា ចតស្សោ ធាតុយោ អារព្ភ បវត្តភាវនាមនសិការវសេន, ចតុធាតុវវត្ថានវសេនាតិ អត្ថោ. ធាតុមនសិការោ ធាតុកម្មដ្ឋានំ ចតុធាតុវវត្ថានន្តិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ. គោឃាតកោតិ ជីវិកត្ថាយ គុន្នំ ឃាតកោ. អន្តេវាសិកោតិ កម្មករណវសេន តស្ស សមីបវាសី. ឋិត-សទ្ទោ ‘‘ឋិតោ វា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៦៣; អ. និ. ៥.២៨) ឋានសង្ខាតឥរិយាបថសមង្គិតាយ, ឋា-សទ្ទស្ស វា គតិវិនិវត្តិអត្ថតាយ អញ្ញត្ថ ឋបេត្វា គមនំ សេសឥរិយាបថសមង្គិតាយ ពោធកោ, ឥធ បន យថា តថា រូបកាយស្ស បវត្តិអាការពោធកោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ យេន កេនចិ អាការេន ឋិតត្តា យថាឋិត’’ន្តិ. តត្ថ អាការេនាតិ ឋានាទិនា រូបកាយស្ស បវត្តិអាការេន. ឋានាទយោ ហិ ឥរិយាបថសង្ខាតាយ កាយិកកិរិយាយ បថោ បវត្តិមគ្គោតិ ‘‘ឥរិយាបថោ’’តិ វុច្ចន្តិ. យថាឋិតន្តិ យថាបវត្តំ. យថាវុត្តដ្ឋានមេវេត្ថ ‘‘បណិធាន’’ន្តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘យថាឋិតត្តា ច យថាបណិហិត’’ន្តិ. ឋិតន្តិ វា កាយស្ស ឋានសង្ខាតឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ. បណិហិតន្តិ តទញ្ញឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ. ឋិតន្តិ វា កាយសង្ខាតានំ រូបធម្មានំ តស្មិំ តស្មិំ ខណេ សកិច្ចវសេន អវដ្ឋានបរិទីបនំ. បណិហិតន្តិ បច្ចយកិច្ចវសេន តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ បការតោ និហិតំ បណិហិតន្តិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បច្ចវេក្ខតីតិ បតិ បតិ អវេក្ខតិ, ញាណចក្ខុនា វិនិព្ភុជិត្វា វិសុំ វិសុំ បស្សតិ.

ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ ភាវត្ថវិភាវនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា គោឃាតកស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បោសេន្តស្សាតិ មំសូបចយបរិព្រូហនាយ កុណ្ឌកភត្តកប្បាសដ្ឋិអាទីហិ សំវឌ្ឍេន្តស្ស. វធិតំ មតន្តិ ហិំសិតំ ហុត្វា មតំ. មតន្តិ ច មតមត្តំ. តេនេវាហ ‘‘តាវទេវា’’តិ. គាវីតិ សញ្ញា ន អន្តរធាយតិ យានិ អង្គបច្ចង្គានិ យថាសន្និវិដ្ឋានិ ឧបាទាយ គាវីសមញ្ញា មតមត្តាយបិ គាវិយា, តេសំ តំសន្និវេសស្ស អវិនដ្ឋត្តា. វិលីយន្តិ ភិជ្ជន្តិ វិភុជ្ជន្តីតិ ពីលា ភាគា វ-ការស្ស ព-ការំ, ឥ-ការស្ស ឦ-ការំ កត្វា. ពីលសោតិ ពីលំ ពីលំ កត្វា. វិភជិត្វាតិ អដ្ឋិសង្ឃាដតោ មំសំ វិវេចេត្វា, តតោ វា វិវេចិតមំសំ ភាគសោ កត្វា. តេនេវាហ ‘‘មំសសញ្ញា បវត្តតី’’តិ. បព្ពជិតស្សបិ អបរិគ្គហិតកម្មដ្ឋានស្ស. ឃនវិនិព្ភោគន្តិ សន្តតិសមូហកិច្ចឃនានំ វិនិព្ភុជនំ វិវេចនំ. ធាតុសោ បច្ចវេក្ខតោតិ ឃនវិនិព្ភោគករណេន ធាតុំ ធាតុំ បថវីអាទិធាតុំ វិសុំ វិសុំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស. សត្តសញ្ញាតិ អត្តានុទិដ្ឋិវសេន បវត្តា សញ្ញាតិ វទន្តិ, វោហារវសេន បវត្តសត្តសញ្ញាយបិ តទា អន្តរធានំ យុត្តមេវ យាថាវតោ ឃនវិនិព្ភោគស្ស សម្បាទនតោ. ឯវញ្ហិ សតិ យថាវុត្តឱបម្មត្ថេន ឧបមេយ្យត្ថោ អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ សមេតិ. តេនេវាហ ‘‘ធាតុវសេនេវ ចិត្តំ សន្តិដ្ឋតី’’តិ. ទក្ខោតិ ឆេកោ តំតំសមញ្ញាយ កុសលោ, យថាជាតេ សូនស្មិំ នង្គុដ្ឋខុរវិសាណាទិវន្តេ អដ្ឋិមំសាទិអវយវសមុទាយេ អវិភត្តេ គាវីសមញ្ញា, ន វិភត្តេ, វិភត្តេ បន អដ្ដិំមំសាទិអវយវសមញ្ញាតិ ជាននកោ. ចតុមហាបថោ វិយ ចតុឥរិយាបថោតិ គាវិយា ឋិតចតុមហាបថោ វិយ កាយស្ស បវត្តិមគ្គភូតោ ចតុព្ពិធោ ឥរិយាបថោ. យស្មា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៦) វិត្ថារិតា, តស្មា តត្ថ តំសំវណ្ណនាយញ្ច (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.៣០៦) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

ធាតុមនសិការបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នវសិវថិកបព្ពវណ្ណនា

១១២. សិវថិកាយ អបវិទ្ធឧទ្ធុមាតកាទិបដិសំយុត្តានំ ឱធិសោ បវត្តានំ កថានំ តទភិធេយ្យានញ្ច ឧទ្ធុមាតកាទិអសុភភាគានំ សិវថិកបព្ពានីតិ សង្គីតិការេហិ គហិតសមញ្ញា. តេនាហ ‘‘សិវថិកបព្ពេហិ វិភជិតុ’’ន្តិ. ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានាតិ ជីវិតក្ខយតោ ឧបរិ មរណតោ បរំ. សមុគ្គតេនាតិ ឧដ្ឋិតេន. ឧទ្ធុមាតត្តាតិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ធុមាតត្តា សូនត្តា. សេតរត្តេហិ វិបរិភិន្នំ វិមិស្សិតំ នីលំ វិនីលំ, បុរិមវណ្ណវិបរិណាមភូតំ វា នីលំវិនីលំ, វិនីលមេវ វិនីលកន្តិ ក-ការេន បទវឌ្ឍនមាហ អនត្ថន្តរតោ យថា ‘‘បីតកំ លោហិតក’’ន្តិ (ធ. ស. ៦១៦). បដិកូលកត្តាតិ ជិគុច្ឆនីយត្តា. កុច្ឆិតំ វិនីលំ វិនីលកន្តិ កុច្ឆនត្ថោ វា អយំ ក-ការោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ យថា ‘‘បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១៦; អ. និ. ៥.២១៣; មហាវ. ២៨៥). បរិភិន្នដ្ឋានេហិ កាកកង្កាទីហិ. វិស្សន្ទមានំ បុព្ពន្តិ វិស្សវន្តំ បុព្ពំ, តហំ តហំ បគ្ឃរន្តបុព្ពន្តិ អត្ថោ. តថាភាវន្តិ វិស្សន្ទមានបុព្ពភាវំ.

សោ ភិក្ខូតិ យោ ‘‘បស្សេយ្យ សរីរំ សិវថិកាយ ឆឌ្ឌិត’’ន្តិ វុត្តោ, សោ ភិក្ខុ. ឧបសំហរតិ សទិសតំ. អយម្បិ ខោតិអាទិ ឧបសំហរណាការទស្សនំ. អាយូតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ, អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ បនេត្ថ វិញ្ញាណគតិកមេវ. ឧស្មាតិ កម្មជតេជោ. ឯវំបូតិកសភាវោតិ ឯវំ អតិវិយ បូតិកសភាវោ, ន អាយុអាទីនំ អវិគមេ វិយ មត្តសោតិ អធិប្បាយោ. ឯទិសោ ភវិស្សតីតិ ឯវំភាវីតិ អាហ ‘‘ឯវំឧទ្ធុមាតាទិភេទោ ភវិស្សតី’’តិ.

លុញ្ចិត្វា លុញ្ចិត្វាតិ ឧប្បាដេត្វា ឧប្បាដេត្វា. សេសាវសេសមំសលោហិតយុត្តន្តិ សព្ពសោ អខាទិតត្តា តហំ តហំ សេសេន អប្បាវសេសេន មំសលោហិតេន យុត្តំ. អញ្ញេន ហត្ថដ្ឋិកន្តិ អវិសេសេន ហត្ថដ្ឋិកានំ វិប្បកិណ្ណតា ជោតិតាតិ អនវសេសតោ តេសំ វិប្បកិណ្ណតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុសដ្ឋិភេទម្បី’’តិអាទិមាហ. តេរោវស្សិកានីតិ តិរោវស្សំ គតានិ. តានិ បន សំវច្ឆរំ វីតិវត្តានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អតិក្កន្តសំវច្ឆរានី’’តិ. បុរាណតាយ ឃនភាវវិគមេន វិចុណ្ណតា ឥធ បូតិភាវោតិ សោ យថា ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អព្ភោកាសេ’’តិអាទិមាហ. ខជ្ជមានតាទិវសេន ទុតិយសិវថិកបព្ពាទីនំ វវត្ថិតត្ថា វុត្តំ ‘‘ខជ្ជមានាទីនំ វសេន យោជនា កាតព្ពា’’តិ.

នវសិវថិកបព្ពវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥមានេវ ទ្វេតិ អវធារណេន អប្បនាកម្មដ្ឋានំ តត្ថ និយមេតិ អញ្ញបព្ពេសុ តទភាវតោ. យតោ ហិ ឯវ-ការោ, តតោ អញ្ញត្ថ និយមេតិ, តេន បព្ពទ្វយស្ស វិបស្សនាកម្មដ្ឋានតាបិ អប្បដិសិទ្ធាតិ ទដ្ឋព្ពា អនិច្ចាទិទស្សនតោ. សង្ខារេសុ អាទីនវវិភាវនានិ សិវថិកបព្ពានីតិ អាហ ‘‘សិវថិកានំ អាទីនវានុបស្សនាវសេន វុត្តត្តា’’តិ. ឥរិយាបថបព្ពាទីនំ អនប្បនាវហតា បាកដា ឯវាតិ ‘‘សេសានិ ទ្វាទសាបី’’តិ វុត្តំ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

កាយានុបស្សនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វេទនានុបស្សនាវណ្ណនា

១១៣. សុខំ វេទនន្តិ ឯត្ថ សុខយតីតិ សុខា, សម្បយុត្តធម្មេ កាយញ្ច លទ្ធស្សាទេ ករោតីតិ អត្ថោ. សុដ្ឋុ វា ខាទតិ, ខនតិ វា កាយិកំ ចេតសិកញ្ច អាពាធន្តិ សុខា. សុករំ ឱកាសទានំ ឯតិស្សាតិ សុខាតិ អបរេ. វេទយតិ អារម្មណរសំ អនុភវតីតិ វេទនា. វេទយមានោតិ អនុភវមានោ. កាមន្តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ឥរិយាបថបព្ពេ វុត្តមេវ. សម្បជានស្ស វេទិយនំ សម្បជានវេទិយនំ.

‘‘វោហារមត្តំ ហោតី’’តិ ឯតេន ‘‘សុខំ វេទនំ វេទយមានោ សុខំ វេទនំ វេទយាមី’’តិ ឥទំ វោហារមត្តន្តិ ទស្សេតិ. វត្ថុអារម្មណាតិ រូបាទិអារម្មណា. រូបាទិអារម្មណញ្ហិ វេទនាយ បវត្តិដ្ឋានតាយ ‘‘វត្ថូ’’តិ អធិប្បេតំ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. ធម្មវិនិមុត្តស្ស អញ្ញស្ស កត្តុ អភាវតោ ធម្មស្សេវ កត្តុភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘វេទនាវ វេទយតី’’តិ អាហ. និត្ថុនន្តោតិ. ពលវតោ វេទនាវេគស្ស និរោធនេ អាទីនវំ ទិស្វា តស្ស អវសរទានវសេន និត្ថុនន្តោ. វីរិយសមតំ យោជេត្វាតិ អធិវាសនវីរិយស្ស អធិមត្តត្តា តស្ស ហាបនវសេន សមាធិនា សមរសតាបាទនេន វីរិយសមតំ យោជេត្វា. សហ បដិសម្ភិទាហីតិ លោកុត្តរបដិសម្ភិទាហិ សហ. លោកិយានម្បិ វា សតិ ឧប្បត្តិកាលេ តត្ថ សមត្ថតំ សន្ធាយាហ ‘‘សហ បដិសម្ភិទាហី’’តិ. សមសីសីតិ វារសមសីសី ហុត្វា, បច្ចវេក្ខណវារស្ស អនន្តរវារេ បរិនិព្ពាយីតិ អត្ថោ.

យថា ច សុខំ, ឯវំ ទុក្ខន្តិ យថា ‘‘សុខំ វេទយតី’’តិអាទិនា សម្បជានវេទិយនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឯវំ ទុក្ខម្បិ. តត្ថ ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខា, សម្បយុត្តធម្មេ កាយញ្ច បីឡេតិ វិពាធតីតិ អត្ថោ. ទុដ្ឋុំ វា ខាទតិ, ខនតិ វា កាយិកំ ចេតសិកញ្ច សាតន្តិ ទុក្ខា. ទុក្ករំ ឱកាសទានំ ឯតិស្សាតិ ទុក្ខាតិ អបរេ. អរូបកម្មដ្ឋានន្តិ អរូបបរិគ្គហំ, អរូបធម្មមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសន្តិ អត្ថោ. រូបកម្មដ្ឋានេន បន សមថាភិនិវេសោបិ សង្គយ្ហតិ, វិបស្សនាភិនិវេសោ បន ឥធាធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ. ‘‘រូបបរិគ្គហោ អរូបបរិគ្គហោតិបិ ឯតទេវ វុច្ចតី’’តិ. ចតុធាតុវវត្ថានំ កថេសីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តទុភយន្តិ ចតុធាតុវវត្ថានស្ស សង្ខេបវិត្ថារទ្វយមាហ. សង្ខេបមនសិការវសេន មហាសតិបដ្ឋានេ, វិត្ថារមនសិការវសេន រាហុលោវាទ- (ម. និ. ២.១១៥-១១៧) ធាតុវិភង្គាទីសុ (វិភ. ១៧៤-១៧៥).

យេភុយ្យគ្គហណេន តទញ្ញធម្មវសេនបិ អរូបកម្មដ្ឋានកថាយ អត្ថិតា ទីបិតាតិ តំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘តិវិធោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អភិនិវេសោតិ អនុប្បវេសោ, អារម្ភោតិ អត្ថោ. អារម្ភេ ឯវ ហិ អយំ វិភាគោ, សម្មសនំ បន អនវសេសតោវ ធម្មេ បរិគ្គហេត្វា វត្តតិ. បរិគ្គហិតេ រូបកម្មដ្ឋានេតិ ឥទំ រូបមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសំ សន្ធាយ វុត្តំ, អរូបមុខេន បន វិបស្សនាភិនិវេសោ យេភូយ្យេន សមថយានិកស្ស ឥច្ឆិតព្ពោ, សោ ច បឋមំ ឈានង្គានិ បរិគ្គហេត្វា តតោ បរំ សេសធម្មេ បរិគ្គណ្ហាតិ. បឋមាភិនិបាតោតិ សព្ពេ ចេតសិកា ចិត្តាយត្តា ចិត្តកិរិយភាវេន វុច្ចន្តីតិ ផស្សោ ចិត្តស្ស បឋមាភិនិបាតោ វុត្តោ, ឧប្បន្នផស្សោ បុគ្គលោ, ចិត្តចេតសិករាសិ វា អារម្មណេន ផុដ្ឋោ ផស្សសហជាតាយ វេទនាយ តំសមកាលមេវ វេទេតិ, ផស្សោ បន ឱភាសស្ស វិយ បទីបោ វេទនាទីនំ បច្ចយវិសេសោ ហោតីតិ បុរិមកាលោ វិយ វុច្ចតិ, យា តស្ស អារម្មណាភិនិរោបនលក្ខណតា វុច្ចតិ. ផុសន្តោតិ អារម្មណស្ស ផុសនាការេន. អយញ្ហិ អរូបធម្មតា ឯកទេសេន អនល្លីយមានោបិ រូបំ វិយ ចក្ខុ, សទ្ទោ វិយ ច សោតំ ចិត្តំ អារម្មណញ្ច ផុសន្តោ វិយ សង្ឃដ្ដេន្តោ វិយ ច បវត្តតិ. តថាហេស ‘‘សង្ឃដ្ដនរសោ’’តិ វុច្ចតិ.

អារម្មណំ អនុភវន្តីតិ ឥស្សរវតាយ វិសវិតាយ សាមិភាវេន អារម្មណរសំ អនុភវន្តី. ផស្សាទីនញ្ហិ សម្បយុត្តធម្មានំ អារម្មណេ ឯកទេសេនេវ បវត្តិ ផុសនាទិមត្តភាវតោ, វេទនាយ បន ឥដ្ឋាការសម្ភោគាទិវសេន បវត្តនតោ អារម្មណេ និប្បទេសតោ បវត្តិ. ផុសនាទិភាវេន ហិ អារម្មណគ្គហណំ ឯកទេសានុភវនំ, វេទយិតាភាវេន គហណំ យថាកាមំ សព្ពានុភវនំ ឯវសភាវានេវ តានិ គហណានីតិ ន វេទនាយ វិយ ផស្សាទីនម្បិ យថាសកំ កិច្ចករណេន សាមិភាវានុភវនំ ចោទេតព្ពំ. វិជានន្តន្តិ បរិច្ឆិន្ទនវសេន វិសេសតោ ជានន្តំ. វិញ្ញាណញ្ហិ មិនិតព្ពវត្ថុំ នាឡិយា មិនន្តោ បុរិសោ វិយ អារម្មណំ បរិច្ឆិជ្ជ វិភាវេន្តំ បវត្តតិ, ន សញ្ញា វិយ សញ្ជាននមត្តំ ហុត្វា. តថា ហិ អនេន កទាចិ លក្ខណត្តយវិភាវនាបិ ហោតិ. ឥមេសំ បន ផស្សាទីនំ តស្ស តស្ស បាកដភាវោ បច្ចយវិសេសសិទ្ធស្ស បុព្ពាភោគស្ស វសេន វេទិតព្ពា.

ឯវំ តស្ស តស្សេវ បាកដភាវេបិ ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៤៦; បដិ. ម. ១.៣) ‘‘សព្ពញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, អភិជាន’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.២៦) ច ឯវមាទិវចនតោ សព្ពេ សម្មសនុបគា ធម្មា បរិគ្គហេតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ យស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ផស្សបញ្ចមកេយេវាតិ អវធារណំ តទន្តោគធត្តា តគ្គហណេនេវ គហិតត្តា ចតុន្នំ អរូបក្ខន្ធានំ. ផស្សបញ្ចមកគ្គហណញ្ហិ តស្ស សព្ពចិត្តុប្បាទសាធារណភាវតោ, តត្ថ ច ផស្សចេតនាគ្គហណេន សព្ពសង្ខារក្ខន្ធធម្មសង្គហោ ចេតនាបធានត្តា តេសំ. តថា ហិ សុត្តន្តភាជនីយេ សង្ខារក្ខន្ធវិភង្គេ (វិភ. ១២) ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា ចេតនា’’តិអាទិនា ចេតនាវ វិភត្តា, ឥតរេ បន ខន្ធា សរូបេនេវ គហិតា.

វត្ថុំ និស្សិតាតិ ឯត្ថ វត្ថុ-សទ្ទោ ករជកាយវិសយោតិ កថមិទំ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘យំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិអាទិ. កត្ថ បន វុត្តំ? សាមញ្ញផលេ. សោតិ ករជកាយោ. បញ្ចក្ខន្ធវិនិមុត្តំ នាមរូបំ នត្ថីតិ ឥទំ អធិការវសេន វុត្តំ. អញ្ញថា ហិ ខន្ធវិនិមុត្តម្បិ នាមំ អត្ថេវាតិ. អវិជ្ជាទិហេតុកាតិ អវិជ្ជាតណ្ហុបាទានាទិហេតុកា. វិបស្សនាបដិបាដិយា…បេ… វិចរតីតិ ឥមិនា ពលវវិបស្សនំ វត្វា បុន តស្ស ឧស្សុក្កាបនំ វិសេសាធិគមនញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘សោ’’តិអាទិមាហ.

ឥធាតិ ឥមិស្សំ ទុតិយសតិបដ្ឋានទេសនាយំ, តស្សា បន វេទនានុបស្សនាវសេន កថេតព្ពត្តា ភគវា វេទនាវសេន កថេសិ. យថាវុត្តេសុ ច តីសុ កម្មដ្ឋានាភិនិវេសេសុ វេទនាវសេន កម្មដ្ឋានាភិនិវេសោ សុករោ វេទនានំ វិភូតភាវតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ផស្សវសេន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ន បាកដំ ហោតីតិ ឥទំ តាទិសេ បុគ្គលេ សន្ធាយ វុត្តំ, យេសំ អាទិតោ វេទនាវ វិភូតតរា ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. ឯវញ្ហិ យំ វុត្តំ ‘‘ផស្សោ បាកដោ ហោតិ, វិញ្ញាណំ បាកដំ ហោតី’’តិ, តំ អវិរោធិតំ ហោតិ. វេទនានំ ឧប្បត្តិបាកដតាយាតិ ច ឥទំ សុខទុក្ខវេទនានំ វសេន វុត្តំ. តាសញ្ហិ បវត្តិ ឱឡារិកា, ន ឥតរាយ. តទុភយគ្គហណមុខេន វា គហេតព្ពត្តា ឥតរាយបិ បវត្តិ វិញ្ញូនំ បាកដា ឯវាតិ ‘‘វេទនាន’’ន្តិ អវិសេសគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. យទា សុខំ ឧប្បជ្ជតីតិអាទិ សុខវេទនាយ បាកដភាវវិភាវនំ. នេវ តស្មិំ សមយេ ទុក្ខំ វេទនំ វេទេតីតិ តស្មិំ សុខវេទនាសមង្គិសមយេ នេវ ទុក្ខំ វេទនំ វេទេតិ និរុទ្ធត្តា, អនុប្បន្នត្តា ច យថាក្កមំ អតីតានាគតានំ, បច្ចុប្បន្នាយ បន អសម្ភវោ វុត្តោយេវ. សកិច្ចក្ខណមត្តាវដ្ឋានតោ អនិច្ចា. សមេច្ចសម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតត្តា សង្ខតា. វត្ថារម្មណាទិបច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បន្នត្តា បដិច្ចសមុប្បន្នា. ខយវយបលុជ្ជននិរុជ្ឈនបកតិតាយ ខយធម្មា…បេ… និរោធធម្មាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កិលេសេហិ អាមសិតព្ពតោ អាមិសំ នាម បញ្ច កាមគុណា, អារម្មណករណវសេន សហ អាមិសេហីតិ អាមិសា. តេនាហ ‘‘បញ្ចកាមគុណាមិសនិស្សិតា’’តិ. ឥតោ បរន្តិ ‘‘អត្ថិ វេទនា’’តិ ឯវមាទិបាឡិំ សន្ធាយាហ ‘‘កាយានុបស្សនាយំ វុត្តនយមេវា’’តិ.

វេទនានុបស្សនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចិត្តានុបស្សនាវណ្ណនា

១១៤. សម្បយោគវសេន (ទី. និ. ដី. ២.៣៨១) បវត្តមានេន សហ រាគេនាតិ សរាគំ. តេនាហ ‘‘លោភសហគត’’ន្តិ. វីតរាគន្តិ. ឯត្ថ កាមំ សរាគបទបដិយោគិនា វីតរាគវសេន ភវិតព្ពំ, សម្មសនចារស្ស បន ឥធាធិប្បេតត្តា តេភូមកស្សេវ គហណន្តិ ‘‘លោកិយកុសលាព្យាកត’’ន្តិ វត្វា ‘‘ឥទំ បនា’’តិអាទិនា តមេវ អធិប្បាយំ វិវរតិ. សេសានិ ទ្វេ ទោសមូលានិ, ទ្វេ មោហមូលានីតិ ចត្តារិ អកុសលចិត្តានិ. តេសញ្ហិ រាគេន សម្បយោគាភាវតោ នត្ថេវ សរាគតា, តន្និមិត្តកតាយ បន សិយា តំសហិតតាលេសោតិ នត្ថេវ វីតរាគតាបីតិ ទុកវិនិមុត្តតា ឯវេត្ថ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘នេវ បុរិមបទំ, ន បច្ឆិមបទំ ភជន្តី’’តិ. យទិ ឯវំ បទេសិកំ បជាននំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ ទុកន្តរបរិយាបន្នត្តា តេសំ. អកុសលមូលេសុ សហ មោហេនេវ វត្តតីតិ សមោហន្តិ អាហ ‘‘វិចិកិច្ឆាសហគតញ្ចេវ ឧទ្ធច្ចសហគតញ្ចា’’តិ. យស្មា ចេត្ថ សហេវ មោហេនាតិ សមោហន្តិ បុរិមបទាវធារណម្បិ លព្ភតិយេវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. យថា បន អតិមូឡ្ហតាយ បាដិបុគ្គលិកនយេន សវិសេសំ មោហវន្តតាយ មោមូហចិត្តន្តិ វត្តព្ពតោ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតទ្វយំ វិសេសតោ ‘‘សមោហ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ន តថា សេសាកុសលចិត្តានីតិ ‘‘វដ្ដន្តិយេវា’’តិ វុត្តំ. សម្បយោគវសេន ថិនមិទ្ធេន អនុបតិតំ អនុគតន្តិ ថិនមិទ្ធានុបតិតំ បញ្ចវិធំ សសង្ខារិកាកុសលចិត្តំ សង្កុដិតចិត្តំ. សង្កុដិតចិត្តំ នាម អារម្មណេ សង្កោចនវសេន បវត្តនតោ. បច្ចយវិសេសវសេន ថាមជាតេន ឧទ្ធច្ចេន សហគតំ បវត្តំ សំសដ្ឋន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ, អញ្ញថា សព្ពម្បិ អកុសលចិត្តំ ឧទ្ធច្ចសហគតមេវាតិ. បសដចិត្តំ នាម សាតិសយំ វិក្ខេបវសេន បវត្តនតោ.

កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាយ វិបុលផលតាយ ទីឃសន្តានតាយ ច មហន្តភាវំ គតំ, មហន្តេហិ វា ឧឡារច្ឆន្ទាទីហិ គតំ បដិបន្នន្តិ មហគ្គតំ. តំ បន រូបារូបភូមិកំ តតោ មហន្តស្ស លោកេ អភាវតោ. តេនាហ ‘‘រូបារូបាវចរ’’ន្តិ. តស្ស ចេត្ថ បដិយោគី បរិត្តមេវាតិ អាហ ‘‘អមហគ្គតន្តិ កាមាវចរ’’ន្តិ. អត្តានំ ឧត្តរិតុំ សមត្ថេហិ សហ ឧត្តរេហីតិ សឧត្តរំ, តប្បដិបក្ខេន អនុត្តរំ, តទុភយំ ឧបាទាយ វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សឧត្តរន្តិ កាមាវចរ’’ន្តិអាទិ. បដិបក្ខវិក្ខម្ភនសមត្ថេន សមាធិនា សម្មទេវ អាហិតំ សមាហិតំ. តេនាហ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ. យស្សាតិ យស្ស ចិត្តស្ស. យថាវុត្តេន សមាធិនា ន សមាហិតន្តិ អសមាហិតំ. តេនាហ ‘‘ឧភយសមាធិរហិត’’ន្តិ. តទង្គវិមុត្តិយា វិមុត្តំ, កាមាវចរំ កុសលំ. វិក្ខម្ភនវិមុត្តិយា វិមុត្តំ, មហគ្គតន្តិ តទុភយំ សន្ធាយាហ ‘‘តទង្គវិក្ខម្ភនវិមុត្តីហិ វិមុត្ត’’ន្តិ. យត្ថ តទុភយវិមុត្តិ នត្ថិ, តំ ឧភយវិមុត្តិរហិតន្តិ គយ្ហមានេ លោកុត្តរចិត្តេបិ សិយា អាសង្កាតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘សមុច្ឆេទ…បេ… ឱកាសោវ នត្ថី’’តិ អាហ. ឱកាសាភាវោ ច សម្មសនចារស្ស អធិប្បេតត្តា វេទិតព្ពោ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវាតិ.

ចិត្តានុបស្សនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធម្មានុបស្សនាវណ្ណនា

នីវរណបព្ពវណ្ណនា

១១៥. បហាតព្ពាទិធម្មវិភាគទស្សនវសេន បញ្ចធា ធម្មានុបស្សនា និទ្ទិដ្ឋាតិ អយមត្ថោ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតីតិ តមត្ថំ ឧល្លិង្គេន្តោ ‘‘បញ្ចវិធេន ធម្មានុបស្សនំ កថេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ កស្មា នីវរណាទិវសេនេវ និទ្ទិដ្ឋន្តិ? វេនេយ្យជ្ឈាសយតោ. យេសញ្ហិ វេនេយ្យានំ បហាតព្ពធម្មេសុ បឋមំ នីវរណានិ វិភាគេន វត្តព្ពានិ, តេសំ វសេនេត្ថ ភគវតា បឋមំ នីវរណេសុ ធម្មានុបស្សនា កថិតា. តថា ហិ កាយានុបស្សនាបិ សមថបុព្ពង្គមា ទេសិតា, តតោ បរិញ្ញេយ្យេសុ ខន្ធេសុ អាយតនេសុ, ភាវេតព្ពេសុ ពោជ្ឈង្គេសុ បរិញ្ញេយាទិវិភាគេសុ សច្ចេសុ ច ឧត្តរា ទេសនា ទេសិតា, តស្មា ចេត្ថ សមថភាវនាបិ យាវទេវ វិបស្សនត្ថំ ឥច្ឆិតា, វិបស្សនាបធានា វិបស្សនាពហុលា ច សតិបដ្ឋានទេសនាតិ តស្សា វិបស្សនាភិនិវេសវិភាគេន ទេសិតភាវំ វិភាវេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខន្ធាយតនទុក្ខសច្ចវសេន មិស្សកបរិគ្គហកថនំ ទដ្ឋព្ពំ. សញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធបរិគ្គហម្បីតិ បិ-សទ្ទេន សកលបញ្ចុបាទានក្ខន្ធបរិគ្គហំ សម្បិណ្ឌេតិ ឥតរេសំ តទន្តោគធត្តា. ‘‘កណ្ហសុក្កានំ យុគន្ធតា នត្ថី’’តិ បជាននកាលេ អភាវា ‘‘អភិណ្ហសមុទាចារវសេនា’’តិ វុត្តំ. យថាតិ យេនាការេន. សោ បន ‘‘កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទោ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា កាមច្ឆន្ទស្ស ការណាការោវ, អត្ថតោ ការណមេវាតិ អាហ ‘‘យេន ការណេនា’’តិ. ច-សទ្ទោ វក្ខមានត្ថសមុច្ចយត្ថោ.

តត្ថាតិ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិនា វុត្តបទេ. សុភម្បីតិ កាមច្ឆន្ទោបិ. សោ ហិ អត្តនោ គហណាការេន ‘‘សុភ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តេនាការេន បវត្តនកស្ស អញ្ញស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស និមិត្តត្តា ‘‘សុភនិមិត្ត’’ន្តិ ច. ឥដ្ឋំ, ឥដ្ឋាការេន វា គយ្ហមានំ រូបាទិ សុភារម្មណំ. អាកង្ខិតស្ស ហិតសុខស្ស អនុបាយភូតោ មនសិការោ អនុបាយមនសិការោ. តន្តិ អយោនិសោមនសិការំ. តត្ថាតិ និប្ផាទេតព្ពេ អារម្មណភូតេ ច ទុវិធេបិ សុភនិមិត្តេ. អាហារោតិ បច្ចយោ.

អសុភម្បីតិ អសុភជ្ឈានម្បិ ឧត្តរបទលោបេន. តំ បន ទសសុ អវិញ្ញាណកាសុភេសុ, កេសាទីសុ ច បវត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. កេសាទីសុ ហិ សញ្ញា អសុភសញ្ញាតិ គិរិមានន្ទសុត្តេ (អ. និ. ១០.៦០) វុត្តាតិ. ឯត្ថ ច ចតុព្ពិធស្ស អយោនិសោមនសិការស្ស យោនិសោមនសិការស្ស ច គហណំ និរវសេសទស្សនត្ថំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេសុ បន អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ, ‘‘អសុភ’’ន្តិ ច មនសិការោ ឥធាធិប្បេតោ, តទនុកូលត្តា វា ឥតរេបីតិ.

ឯកាទសសុ (អ. និ. ដី. ១.១.១៦) អសុភេសុ បដិកូលាការស្ស ឧគ្គណ្ហនំ, យថា វា តត្ថ ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តថា បដិបត្តិ អសុភនិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ. ឧបចារប្បនាវហាយ អសុភភាវនាយ អនុយុញ្ជនំ អសុភភាវនានុយោគោ. ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ ថិនមិទ្ធាភិភវាភាវា ឱតារំ អលភមានោ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតីតិ វទន្តិ. ភោជននិស្សិតំ បន អាហារេ បដិកូលសញ្ញំ, តព្ពិបរិណាមស្ស, តទាធារស្ស, តស្ស ច ឧទរិយភូតស្ស អសុភតាទស្សនំ, កាយស្ស អាហារដ្ឋិតិកតាទស្សនញ្ច យោ សម្មទេវ ជានាតិ, សោ វិសេសតោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ នាម, តស្ស ច កាមច្ឆន្ទោ បហីយតេវ. អសុភកម្មិកតិស្សត្ថេរោ ទន្តដ្ឋិទស្សាវី. អភិធម្មបរិយាយេន (ធ. ស. ១១៥៩, ១៥០៣) សព្ពោបិ លោភោ កាមច្ឆន្ទនីវរណន្តិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គេនា’’តិ.

បដិឃម្បិ បុរិមុប្បន្នំ បដិឃនិមិត្តំ បរតោ ឧប្បជ្ជនកបដិឃស្ស ការណន្តិ កត្វា. មេជ្ជតិ ហិតផរណវសេន សិនិយ្ហតីតិ មិត្តោ, តស្មិំ មិត្តេ ភវា, មិត្តស្ស វា ឯសាតិ មេត្តា, តស្សា មេត្តាយ.

មេត្តាយនស្ស សត្តេសុ ហិតផរណស្ស ឧប្បាទនំ បវត្តនំ មេត្តានិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ. ឱធិសកអនោធិសកទិសាផរណានន្តិ អត្តអតិបិយសហាយមជ្ឈត្តវេរីវសេន ឱធិសកតា, សីមាសម្ភេទេ កតេ អនោធិសកតា, ឯកាទិទិសាផរណវសេន ទិសាផរណតា មេត្តាយ ឧគ្គហណេ វេទិតព្ពា. វិហាររច្ឆាគាមាទិវសេន វា ឱធិសកទិសាផរណំ, វិហារាទិឧទ្ទេសរហិតំ បុរត្ថិមាទិទិសាវសេន អនោធិសកទិសាផរណន្តិ ឯវំ វា ទ្វិធា ឧគ្គហណំ សន្ធាយ ‘‘ឱធិសកអនោធិសកទិសាផរណាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឧគ្គហោ ច យាវ ឧបចារា ទដ្ឋព្ពោ, ឧគ្គហិតាយ អាសេវនា ភាវនា. តត្ថ ‘‘សព្ពេ សត្តា, បាណា, ភូតា, បុគ្គលា, អត្តភាវបរិយាបន្នា’’តិ ឯតេសំ វសេន បញ្ចវិធា, ឯកេកស្មិំ ‘‘អវេរា ហោន្តុ, អព្យាបជ្ជា, អនីឃា, សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’’តិ ចតុធា បវត្តិតោ វីសតិវិធា អនោធិសកផរណា មេត្តា, ‘‘សព្ពា ឥត្ថិយោ, បុរិសា, អរិយា, អនរិយា, ទេវា, មនុស្សា, វិនិបាតិកា’’តិ សត្តោធិករណវសេន បវត្តា សត្តវិធា អដ្ឋវីសតិវិធា វា, ទសហិ ទិសាហិ ទិសោធិករណវសេន បវត្តា ទសវិធា ច, ឯកេកាយ វា ទិសាយ សត្តាទិឥត្ថាទិអវេរាទិភេទេន អសីតាធិកចតុសតប្បភេទា ច ឱធិភោផរណា វេទិតព្ពា.