៥. អនង្គណសុត្តវណ្ណនា

៥៧. អាយស្មា សារិបុត្តោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, ឯវមាទិកន្តិ អត្ថោ. តេន ‘‘ភិក្ខូ អាមន្តេសី’’តិអាទិកំ សព្ពំ សុត្តំ សង្គណ្ហាតិ. តេនាហ ‘‘អនង្គណសុត្ត’’ន្តិ. តស្ស កោ និក្ខេបោ? អត្តជ្ឈាសយោ. បរេហិ អនជ្ឈិដ្ឋោយេវ ហិ មហាថេរោ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. កេចិ បនាហុ ‘‘ឯកច្ចេ ភិក្ខូ សំកិលិដ្ឋចិត្តេ ទិស្វា តេសំ ចិត្តសំកិលេសប្បហានាយ ចេវ ឯកច្ចានំ អាយតិំ អនុប្បាទនាយ ច អយំ ទេសនា អារទ្ធា’’តិ. ឯវំ សព្ពសុត្តេសូតិ យថា ឯត្ថ អនង្គណសុត្តេ, ឯវំ ឥតោ បរេសូតិ សព្ពេសុបិ សុត្តេសុ អនុត្តានអបុព្ពបទវណ្ណនា ឯវ ករីយតិ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. គណនបរិច្ឆេទោតិ គណនេន បរិច្ឆិន្ទនំ. ឥទញ្ហិ អប្បរជក្ខមហារជក្ខតាវសេន ទុវិធេ សត្តេ បច្ចេកំ អត្ថញ្ញុតានត្ថញ្ញុតាវសេន ទ្វិធា កត្វា ‘‘ចត្តារោ’’តិ អនវសេសបរិយាទានំ. វជ្ជីបុត្តកាទយោ វិយ បុគ្គលវាទីតិ ន គហេតព្ពំ លោកសមញ្ញានុសារេន អត្ថំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថានំ វសេន ទេសនាយ អារទ្ធត្តា, អយញ្ច ទេសនានយោ សត្ថុ និស្សាយ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិមាហ.

សម្មុតិបរមត្ថទេសនាកថាវណ្ណនា

តត្ថ (អ. និ. ដី. ១.១.១៧០) សម្មុតិយា ទេសនា សម្មុតិទេសនា, បរមត្ថស្ស ទេសនា បរមត្ថទេសនា. តត្ថាតិ សម្មុតិបរមត្ថទេសនាសុ, ន សម្មុតិបរមត្ថេសុ. តេនាហ ‘‘ឯវរូបា សម្មុតិទេសនា, ឯវរូបា បរមត្ថទេសនា’’តិ. តត្រិទំ សម្មុតិបរមត្ថានំ លក្ខណំ – យស្មិំ ភិន្នេ, ពុទ្ធិយា អវយវវិនិព្ភោគេ វា កតេ ន តំសមញ្ញា, សា ឃដបដាទិប្បភេទា សម្មុតិ, តព្ពិបរិយាយតោ បរមត្ថោ. ន ហិ កក្ខឡផុសនាទិសភាវេ អយំ នយោ លព្ភតិ, តត្ថ រូបាទិធម្មំ សមូហសន្តានវសេន បវត្តមានំ ឧបាទាយ បុគ្គលវោហារោតិ អាហ ‘‘បុគ្គលោតិ សម្មុតិទេសនា’’តិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឧប្បាទវយវន្តោ សភាវធម្មា ន និច្ចាតិ អាហ ‘‘អនិច្ចន្តិ បរមត្ថទេសនា’’តិ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. ននុ ខន្ធទេសនាបិ សម្មុតិទេសនាវ. ខន្ធដ្ឋោ ហិ រាសដ្ឋោ, កោដ្ឋាសដ្ឋោ វាតិ? សច្ចមេតំ, អយំ បន ខន្ធសមញ្ញា ផស្សាទីសុ តជ្ជាបញ្ញត្តិ វិយ បរមត្ថសន្និស្សយា តស្ស អាសន្នតរា, បុគ្គលសមញ្ញាទយោ វិយ ន ទូរេតិ បរមត្ថសង្គហតា វុត្តា, ខន្ធសីសេន វា តទុបាទានា សភាវធម្មា ឯវ គហិតា. ននុ ច សភាវធម្មា សព្ពេបិ សម្មុតិមុខេនេវ ទេសនំ អារោហន្តិ, ន សមុខេនាតិ សព្ពាបិ ទេសនា សម្មុតិទេសនាវ សិយាតិ? នយិទមេវំ ទេសេតព្ពធម្មវិភាគេន ទេសនាវិភាគស្ស អធិប្បេតត្តា, ន ច សទ្ទោ កេនចិ បវត្តិនិមិត្តេន វិនា អត្ថំ បកាសេតីតិ.

សម្មុតិវសេន ទេសនំ សុត្វាតិ ‘‘ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អត្តន្តបោ ហោតិ អត្តបរិតាបានុយោគមនុយុត្តោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.៤១៣; បុ. ប. ១០.២៥ មាតិកា) សម្មុតិមុខេន បវត្តិតំ ទេសនំ សុតមយញាណុប្បាទនវសេន សុត្វា. អត្ថំ បដិវិជ្ឈិត្វាតិ តទនុសារេន ចតុសច្ចសង្ខាតំ អត្ថំ សហ វិបស្សនាយ មគ្គេន បដិវិជ្ឈិត្វា. មោហំ បហាយាតិ តទេកដ្ឋេហិ កិលេសេហិ សទ្ធិំ អនវសេសំ មោហំ បជហិត្វា. វិសេសន្តិ និព្ពានសង្ខាតំ អរហត្តសង្ខាតញ្ច វិសេសំ. តេសន្តិ តាទិសានំ វិនេយ្យានំ. បរមត្ថវសេនាតិ ‘‘បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.៤៧២-៤៧៤) បរមត្ថធម្មវសេន. សេសំ អនន្តរនយេ វុត្តសទិសមេវ. តត្ថាតិ តស្សំ សម្មុតិវសេន បរមត្ថវសេន ច ទេសនាយំ. ទេសភាសាកុសលោតិ នានាទេសភាសាសុ កុសលោ. តិណ្ណំ វេទានន្តិ និទស្សនមត្តំ, តិណ្ណំ វេទានំ សិប្បគន្ថានម្បីតិ អធិប្បាយោ សិប្បុគ្គហណញ្ហិ បរតោ វក្ខតិ. សិប្បានិ វា វេទន្តោគធេ កត្វា ‘‘តិណ្ណំ វេទាន’’ន្តិ វុត្តំ. កថេតព្ពភាវេន ឋិតានិ, ន កត្ថចិ សន្និហិតភាវេនាតិ វេទានម្បិ កថេតព្ពភាវេនេវ អវដ្ឋានំ ទីបេន្តោ ‘‘គុយ្ហា តយី និហិតា គយ្ហតី’’តិ មិច្ឆាវាទំ បដិក្ខិបតិ. នានាវិធា ទេសភាសា ឯតេសន្តិ នានាទេសភាសា.

បរមោ ឧត្តមោ អត្ថោ បរមត្ថោ, ធម្មានំ យថាភូតសភាវោ. លោកសង្កេតមត្តសិទ្ធា សម្មុតិ. យទិ ឯវំ កថំ សម្មុតិកថាយ សច្ចតាតិអាហ ‘‘លោកសម្មុតិការណា’’តិ, លោកសមញ្ញំ និស្សាយ បវត្តនតោ. លោកសមញ្ញាយ ហិ អភិនិវេសេន វិនា ញាបនា ឯកច្ចស្ស សុតស្ស សាវនា វិយ ន មុសា អនតិធាវិតព្ពតោ តស្សា. តេនាហ ភគវា ‘‘ជនបទនិរុត្តិំ នាភិនិវេសេយ្យ, សមញ្ញំ នាតិធាវេយ្យា’’តិ (ម. និ. ៣.៣៣២). ធម្មានន្តិ សភាវធម្មានំ. ភូតការណាតិ យថាភូតសភាវំ និស្សាយ បវត្តនតោ. សម្មុតិំ វោហរន្តស្សាតិ ‘‘បុគ្គលោ សត្តោ’’តិអាទិនា លោកសមញ្ញំ កថេន្តស្ស.

ហិរោត្តប្បទីបនត្ថន្តិ លោកបាលនកិច្ចេ ហិរោត្តប្បធម្មេ កិច្ចតោ បកាសេតុំ. តេសញ្ហិ កិច្ចំ សត្តសន្តានេយេវ បាកដំ ហោតីតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ កថាយ តំ វត្តព្ពំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. យស្មិញ្ហិ ចិត្តុប្បាទេ កម្មំ ឧប្បន្នំ, តំសន្តានេ ឯវ តស្ស ផលស្ស ឧប្បត្តិ កម្មស្សកតា. ឯវញ្ហិ កតវិញ្ញាណនាសោ អកតាគមោ វា នត្ថីតិ សា បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ឯវ កថាយ ទីបេតព្ពា. តេហិ សត្តេហិ កាតព្ពា បុញ្ញាទិកិរិយា បច្ចត្តបុរិសការោបិ សន្តានវសេន និប្ផាទេតព្ពតោ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ឯវ កថាយ ទីបេតព្ពោ.

អានន្តរិយទីបនត្ថន្តិ ចុតិអនន្តរំ ផលំ អនន្តរំ នាម, តស្មិំ អនន្តរេ និយុត្តានិ, តន្និព្ពត្តនេន អនន្តរករណសីលានិ, អនន្តរបយោជនានិ វាតិ អានន្តរិយានិ, មាតុឃាតាទីនិ, តេសំ ទីបនត្ថំ. តានិបិ ហិ សន្តានវសេន និប្ផាទេតព្ពតោ ‘‘មាតរំ ជីវិតា វោរោបេតី’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣) បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ឯវ កថាយ ទីបេតព្ពានិ, តថា ‘‘សោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៥៥៦; ៣.៣០៨; ម. និ. ១.៧៧; ២.៣០៩; ៣.២៣០; វិភ. ៦៤២, ៦៤៣) ‘‘សោ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ ឯកម្បិ ជាតិ’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៤៤, ២៤៥; ម. និ. ១.១៤៨, ៣៨៤, ៤៣១; បារា. ១២) ‘‘អត្ថិ ទក្ខិណា ទាយកតោ វិសុជ្ឈតិ, នោ បដិគ្គាហកតោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣៨១) ច បវត្តា ព្រហ្មវិហារបុព្ពេនិវាសទក្ខិណាវិសុទ្ធិកថា បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ឯវ កថាយ ទីបេតព្ពា សត្តសន្តានវិសយត្តា. ‘‘អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា (សំ. និ. ១.២៤៩), ន សមយវិមុត្តោ បុគ្គលោ’’តិអាទិនា (បុ. ប. ១) ច បរមត្ថំ កថេន្តោបិ លោកសម្មុតិយា អប្បហានត្ថំ បុគ្គលកថំ កថេសិ. ឯតេន វុត្តាវសេសាយ កថាយ បុគ្គលាធិដ្ឋានភាវេ បយោជនំ សាមញ្ញវសេន សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កាមញ្ចេតំ សព្ពំ អបរិញ្ញាតវត្ថុកានំ វសេន វុត្តំ, បរិញ្ញាតវត្ថុកានម្បិ បន ឯវំ ទេសនា សុខាវហា ហោតិ.

មហាជនោតិ លោកិយមហាជនោ. ន ជានាតិ ឃនវិនិព្ភោគាភាវេន ធម្មកិច្ចស្ស អសល្លក្ខណេន. តត្ថ ‘‘កិំ នាមេតំ, កថំ នាមេត’’ន្តិ សំសយបក្ខន្ទតាយ សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. វិរុទ្ធាភិនិវេសិតាយ បដិសត្តុ ហោតិ. ជានាតិ ចិរបរិចិតត្ថា វោហារកថាយ. តតោ ឯវ ន សម្មោហមាបជ្ជតិ, ន បដិសត្តុ ហោតិ.

នប្បជហន្តិ វោហារមុខេន បរមត្ថស្ស ទីបនតោ. សមញ្ញាគហណវសេន លោកេន ញាយតិ សមញ្ញាយតិ វោហរីយតីតិ លោកសមញ្ញា, តាយ លោកសមញ្ញាយ. តស្ស តស្ស អត្ថស្ស វិភាវនេ លោកេន និច្ឆិតំ, និយតំ វា វុច្ចតិ វោហរីយតីតិ លោកនិរុត្តិ, តស្សំ លោកនិរុត្តិយំ. តថា លោកេន អភិលបីយតីតិ លោកសមញ្ញតាយ លោកាភិលាបោ, តស្មិំ លោកាភិលាបេ ឋិតាយេវ អប្បហានតោ. បុគ្គលវាទិនោ វិយ បរមត្ថវសេន អគ្គហេត្វា.

សន្តោតិ ឯត្ថ សន្តសទ្ទោ ‘‘ទីឃំ សន្តស្ស យោជន’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ៧០) កិលន្តភាវេ អាគតោ, ‘‘អយញ្ច វិតក្កោ អយញ្ច វិចារោ សន្តា ហោន្តិ សមិតា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៥៧៦) និរុទ្ធភាវេ អាគតោ, ‘‘អធិគតោ ខោ ម្យាយំ ធម្មោ គម្ភីរោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ សន្តោ បណីតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៦៧; ម. និ. ១.២៨១; ២.៣៣៧; សំ. និ. ២.១៧២; មហាវ. ៧) សន្តញាណគោចរតាយ, ‘‘ឧបសន្តស្ស សទា សតិមតោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២៧) កិលេសវូបសមេ, ‘‘សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តី’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៥) សាធូសុ, ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, មហាចោរា សន្តោ សំវិជ្ជមានា’’តិអាទីសុ (បារា. ១៩៥) អត្ថិភាវេ, ឥធាបិ អត្ថិភាវេយេវ. សោ ច បុគ្គលសម្ពន្ធេន វុត្តត្តា លោកសមញ្ញាវសេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកសង្កេតវសេន អត្ថី’’តិ អាហ. អត្ថីតិ ចេតំ និបាតបទំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣-៣៧៤; ម. និ. ១.១១០; ៣.១៥៤; អ. និ. ៦.២៩; ១០.៦០) វិយ. សំវិជ្ជមានាតិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបលព្ភមានា’’តិ អាហ. យញ្ហិ សំវិជ្ជតិ, តំ ឧបលព្ភតីតិ. អង្គន្តិ ឯតេហិ តំសមង្គិបុគ្គលា និហីនភាវំ គច្ឆន្តីតិ អង្គណានិ, រាគាទយោ. អញ្ជតិ មក្ខេតីតិ អង្គណំ, មលាទិ. អញ្ជេតិ តត្ថ ឋិតំ អហុន្ទរតាយ អភិព្យញ្ជេតីតិ អង្គណំ, វិវដោ ភូមិបទេសោ. ទោសាទីនំ បវត្តិអាការវិសេសតាយ នានប្បការា ពហុលប្បវត្តិយា តិព្ពកិលេសា. បាបកានន្តិ លាមកានំ. អកុសលានន្តិ អកោសល្លសម្ភូតានំ. ឥច្ឆាវចរានន្តិ ឥច្ឆាវសេន បវត្តានំ. សហ អង្គណេនាតិ អង្គណន្តិ លទ្ធនាមេន យថាវុត្តកិលេសេន សហ វត្តតិ.

អត្ថីតិបិ ន ជានាតិ តាទិសស្ស យោនិសោមនសិការស្ស អភាវា. យេសំ កិលេសានំ អត្ថិតា, តេសំ សប្បដិភយតា វិសេសតោ ជានិតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេ កិលេសា នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កក្ខឡាតិ ផរុសា. វាឡាតិ កុរុរា. ន គហិតព្ពាតិ ន ឧប្បាទេតព្ពា. យាថាវសរសតោតិ យថាភូតសភាវតោ. ឯវញ្ចាតិ ‘‘ឥមេ កិលេសា នាមា’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេន. យេន វា តេន វាតិ នវកម្មេសុ វា បរិយត្តិធុតង្គាទីសុ វា យេន វា តេន វា. តត្រាតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. តំ បន និទ្ធារណំ សង្គណានង្គណសមុទាយតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតូសុ បុគ្គលេសូ’’តិ វត្វា បុន តទេកទេសតោ ទស្សេន្តោ ‘‘តេសុ វា ទ្វីសុ សាង្គណេសូ’’តិ អាហ. តញ្ហិ ទ្វយំ បឋមំ ហីនសេដ្ឋភាវេន និទ្ធារីយតិ បឋមំ ឧទ្ទិដ្ឋត្តា. និទ្ធារណញ្ហិ ក្វចិ កុតោចិ កេនចិ ហោតីតិ.

៥៨. កិញ្ចាបិ អញ្ញត្ថ ‘‘ជនកោ ហេតុ, បរិគ្គាហតោ បច្ចយោ, អសាធារណោ ហេតុ, សាធារណោ បច្ចយោ, សភាគោ ហេតុ, អសភាគោ បច្ចយោ, បុព្ពកាលិកោ ហេតុ, សហប្បវត្តោ បច្ចយោ’’តិអាទិនា ហេតុបច្ចយា វិភជ្ជ វុច្ចន្តិ, ឥធ បន ‘‘ចត្តារោ ខោ, ភិក្ខវេ, មហាភូតា ហេតូ, ចត្តារោ មហាភូតា បច្ចយា រូបក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៨៥) វិយ ហេតុបច្ចយសទ្ទា សមានត្ថាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧភយេនបិ ការណមេវ បុច្ឆតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឧភយេនាតិ ហេតុបច្ចយវចនទ្វយេន. បុច្ឆតិ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ទេសនំ វឌ្ឍេតុកាមោ. កិញ្ចាបីតិ អនុជាននសម្ភាវនត្ថេ និបាតោ. កិំ អនុជានាតិ? សមានេបិ ទ្វិន្នំ សាង្គណភាវេ តស្សា បជាននាប្បជាននហេតុកតំ តេសំ សេដ្ឋហីនតំ. កិំ សម្ភាវេតិ? ថេរស្ស វិចិត្តបដិភានតាយ នានាហេតូបមាហិ អលង្កត្វា យថាបុច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស បាកដករណំ. តេនាហ ‘‘នប្បជានាតី’’តិអាទិ. ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច សេដ្ឋហីនភាវេ. តថាអក្ខាតព្ពតាបិ ហិ តេសំ តន្និមិត្តា ឯវាតិ.

៥៩. តន្តិ តេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ ហីនសេដ្ឋតាយ ការណំ. ឱបម្មេហិ បាកដតរំ កត្វា ទស្សេតុំ. ឯតន្តិ សុត្តេ អនន្តរំ វុច្ចមានំ វីរិយារម្ភាភាវេន អង្គណស្ស អប្បហានំ. តេនាហ ‘‘ន ឆន្ទំ…បេ… សន្ធាយាហា’’តិ. កត្តុកម្យតាឆន្ធន្តិ កត្តុកម្យតាសង្ខាតំ អង្គណស្ស បហាតុកម្យតាវសេន ឧប្បជ្ជនកកុសលធម្មច្ឆន្ទំ. ន ជនេស្សតីតិ ន ឧប្បាទេស្សតិ. កុសលោ វាយាមោ នាម ឆន្ទតោ ពលវាតិ អាហ ‘‘តតោ ពលវតរំ វាយាមំ ន ករិស្សតី’’តិ, ឆន្ទម្បិ អនុប្បាទេន្តោ កថំ តជ្ជំ វាយាមំ ករិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. ថាមគតវីរិយំ ឧស្សោឡ្ហីភាវប្បត្តំ ទឡ្ហំ វីរិយំ. សាង្គណគ្គហណេនេវ អង្គណានំ កិលេសវត្ថុតាយ ចិត្តស្ស សំកិលិដ្ឋតាយ សទ្ធាយ បុន សំកិលិដ្ឋគ្គហណំ សវិសេសំ កិលិដ្ឋភាវវិភាវនន្តិ អាហ ‘‘សុដ្ឋុតរំ កិលិដ្ឋចិត្តោ’’តិ. មលិនចិត្តោតិអាទីសុបិ ‘‘តេហិយេវា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឧក្ខលិបុច្ឆនចោឡកស្ស វិយ វសាបីតបិលោតិកា វិយ ច ទុម្មោចនីយភាវេន មលគ្គហណំ មលីនតា, បីឡនំ ហិំសនំ អវិប្ផារិកតាករណំ វិពាធនំ ទរថបរិឡាហុប្បាទនេន បរិទហនំ ឧបតាបនំ, កាលន្តិ កាលនំ, យថាគហិតស្ស អត្តភាវស្ស ខេបនំ អាយុក្ខយន្តិ អត្ថោ. ករិស្សតីតិ បវត្តេស្សតិ, បាបុណិស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថាភូតោ ច បាណំ ចជិស្សតិ នាមាតិ អាហ ‘‘មរិស្សតី’’តិ.

សេយ្យថាបីតិ ឧបមានិទស្សនេ និបាតោ. តទត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា នាមា’’តិ អាហ. បំសុអាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន ជល្លាទីនំ សង្គហោ, ឃំសនាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឆារិកាបរិមជ្ជនាទីនំ សង្គហោតិ. ‘‘អភិរូបាយ កញ្ញា ទាតព្ពា’’តិអាទីសុ វិយ អន្តរេនបិ អតិសយត្ថពោធកសទ្ទេន អតិសយត្ថោ ញាយតីតិ អាហ ‘‘មលគ្គហិតតរាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. បដិបុច្ឆាវចនន្តិ អនុមតិបុច្ឆាវិសេសោ. ឯវំ ករិយមានាតិ អបរិភោគ-អបរិយោទបនរជោបថនិក្ខិបនេហិ កិលិដ្ឋភាវំ អាបាទិយមានា. ឱបម្មំ សម្បដិបាទេន្តោតិ យថូបនីតំ ឧបមំ ឧបមេយ្យត្ថេន សមំ កត្វា បដិបាទេន្តោ, សំសន្ទេន្តោតិ អត្ថោ. សាង្គណោ បុគ្គលោតិ សាង្គណោ តស្មិំ អត្តភាវេ អសុជ្ឈនកបុគ្គលោ. អាបណាទិតោ កុលឃរំ អានីតស្ស មលគ្គហិតកំសភាជនស្ស តត្ថ លទ្ធព្ពាយ វិសុទ្ធិយា អលាភតោ យថា អនុក្កមេន សំកិលិដ្ឋតរភាវោ, ឯវំ ឃរតោ និក្ខន្តស្ស បុគ្គលស្ស បព្ពជ្ជាយ លទ្ធព្ពាយ វិសុទ្ធិយា អលាភតោ អនុក្កមេន សំកិលិដ្ឋតរភាវោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សំកិលិដ្ឋកំសបាតិយា’’តិអាទិមាហ. សំកិលិដ្ឋតរភាវោ ច នាម បព្ពជិតស្ស អាជីវវិបត្តិវសេន វា សិយា អាចារទិដ្ឋិសីលវិបត្តីសុ អញ្ញតរវសេន វាតិ តំ សព្ពំ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តស្ស បុគ្គលស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. បាចិត្តិយវីតិក្កមនគ្គហណេន ហិ ឯកច្ចទិដ្ឋិវិបត្តិយាបិ សង្គហោ ហោតីតិ. ឯត្ថ ឋិតស្សាតិ ឯតិស្សំ អាជីវវិបត្តិយំ ឋិតស្ស. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ យថារហំ វត្តព្ពំ. សព្ពបរិសសាធារណា មហាថេរស្ស ទេសនា, តស្មា គហបតិវសេនបិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ ឧក្កំសគតសំកិលិដ្ឋតរភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘មាតុឃាតាទិអានន្តរិយករណ’’ន្តិ អាហ. អវិសោធេត្វាតិ យថា អត្តនោ សីលេ វា ទិដ្ឋិយា វា វិសុទ្ធិ ហោតិ, ឯវំ កិលេសមលិនចិត្តសន្តានំ អវិសោធេត្វា.

ភព្ពបុគ្គលោតិ ឧបនិស្សយាទិសម្បត្តិយា តស្មិំ អត្តភាវេ វិសុទ្ធបុគ្គលោ. អាទិំ កត្វាតិ ឥមិនា ធោវនឃំសនាទីហិ បរិយោទបនំ អាទិមន្តំ កត្វា វទតិ. សុទ្ធដ្ឋានំ យត្ថ វា ន រជេន ឱកិរីយតិ. ទណ្ឌកម្មំ កត្វាតិ ‘‘ឯត្តកា ឧទកា, វាលុកា វា អានេតព្ពា’’តិ ទណ្ឌកម្មំ កត្វា. ឯត្ថ ឋិតស្សាតិ បរិសុទ្ធេ សីលេ ឋិតស្ស. សម្មាវត្តបដិបត្តិសីលេហិ សីលវិសុទ្ធិ ទស្សិតា. វត្តបដិបត្តិយាបិ ហិ អង្គណានំ វិក្ខម្ភនំ សិយា. តថា ហិស្សា សំកិលិដ្ឋកំសបាតិយា បរិសុទ្ធបរិយោទាតភាវោ ឧបមាភាវេន វុត្តោ. បន្តសេនាសនវាសោ កិលេសវិក្ខម្ភនំ កិលេសានំ តទង្គនិវារណំ. សោតាបត្តិផលាធិគមោ…បេ… អរហត្តសច្ឆិកិរិយាតិ សត្តសុបិ ឋានេសុ ‘‘បរិសុទ្ធបរិយោទាតភាវោ វិយា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. បព្ពជិតស្ស ហិ វិសុទ្ធិ នាម ហេដ្ឋិមន្តេន សីលវិសុទ្ធិយា វា សិយា កម្មដ្ឋានានុយោគវសេន វិវេកវាសេន ឈានស្សាធិគមេន វា វិបស្សនាភាវនាយ វា សាមញ្ញផលាធិគមេន វាតិ.

រាគដ្ឋានិយន្តិ រាគុប្បត្តិហេតុភូតំ. វិសភាគារម្មណំ សន្ធាយ វទតិ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណ’’ន្តិ. តស្មិន្តិ ឥដ្ឋារម្មណេ. វិបន្នស្សតីតិ មុដ្ឋស្សតិ. តំ និមិត្តន្តិ សុភនិមិត្តំ. អាវជ្ជិស្សតីតិ អយោនិសោ អាវជ្ជិស្សតិ. សយមេវ អញ្ញេន អវោមិស្សោ. កុសលវារបច្ឆិន្ទនមេវ ចេត្ថ អនុទ្ធំសនំ ទដ្ឋព្ពំ. សេសន្តិ ‘‘សាង្គណោ សំកិលិដ្ឋចិត្តោ’’តិអាទិ. វុត្តនយានុសារេនាតិ បឋមវារេ វុត្តនយានុសារេន. សព្ពន្តិ មាតុឃាតាទិអានន្តរិយករណបរិយោសានំ សព្ពំ ឧបមាសំសន្ទនវចនំ.

អតិវិរហាភាវតោតិ សតិសម្មោសាភាវតោ, ឧបដ្ឋិតស្សតិ ភាវតោតិ អត្ថោ. សេសន្តិ ‘‘សោ អរាគោ’’តិអាទិ. ‘‘ធោវនឃំសនសណ្ហឆារិកាបរិមជ្ជនាទីហី’’តិអាទិនា ទុតិយវារានុសារេន. ‘‘កោ នុ ខោ’’តិអាទិ បុច្ឆាវសេន អាគតំ, ឥទំ និគមនវសេនាតិ អយមេវ វិសេសោ.

៦០. អង្គណន្តិ តត្ថ តត្ថ នាមតោ ឯវ វិភាវិតំ, ន បន សភាវតោ, បភេទតោ វាតិ សភាវាទិតោ វិភាវនំ សន្ធាយាហ ‘‘នានប្បការតោ បាកដំ ការាបេតុកាមេនា’’តិ. ឥច្ឆាយ អវចរានន្តិ ឥច្ឆាវសេន អវចរណានំ. ឱតិណ្ណានន្តិ ចិត្តសន្តានំ អនុបវិដ្ឋានំ. តេ បន តត្ថ បច្ចយវសេន និព្ពត្តត្តា បវត្តា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘បវត្តាន’’ន្តិ. នានប្បការានន្តិ វិសយភេទេន បវត្តិអាការភេទេន ច នានាវិធានំ. យេនការណេន. ន កេវលំ លាភត្ថិកតា ឯវ, អថ ខោ បុញ្ញវន្តតា សក្កតគរុកតា ច ឯត្ថ ការណភាវេន គហេតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បកតិយាបិ ចា’’តិអាទិមាហ. តេន លាភត្ថិកោបិ ន យោ កោចិ ឯវំ ចិត្តំ ឧប្បាទេតិ បុញ្ញវា សម្ភាវនីយោតិ ទស្សេតិ. ថេរា អវជ្ជបដិច្ឆាទនភយេន មជ្ឈិមានំ អារោចេន្តិ, តថា មជ្ឈិមា នវកានំ, នវកា បន អត្តនោ នវកភាវេន វិឃាសាទាទីនំ អារោចេន្តិ ‘‘បស្សថ តុម្ហាកំ ថេរស្ស កម្ម’’ន្តិ. វិឃាសាទាទយោ នាម ‘‘ឦទិសស្ស សន្តិកេ ឱវាទត្ថំ តុម្ហេ អាគតា’’តិ ភិក្ខុនីនំ អារោចេន្តិ. ន ច មំ ភិក្ខូ ជានេយ្យុន្តិ ន ច វត មំ ភិក្ខូ ជានេយ្យុំ, អហោ វត មំ ភិក្ខូ ន ជានេយ្យុន្តិ យោជនា. ឋានំ ខោ បនេតន្តិ ឯត្ថ ខោ-សទ្ទោ អវធារណត្ថោ, បន-សទ្ទោ វចនាលង្ការោតិ អាហ ‘‘អត្ថិយេវា’’តិ. បុព្ពេ ឥច្ឆុប្បាទវារវណ្ណនាយ វុត្តនយេន. ឥតិ-សទ្ទោ ឥធ អាសន្នការណត្ថោតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិនា ការណេនា’’តិ អាហ. ឥទញ្ច កោបអប្បច្ចយានមេវ គហណំ. តាទិសានន្តិ កោបអប្បច្ចយាធិភូតានន្តិ អធិប្បាយោ.

អនុរហោតិ អនុរូបេ រហសិ. ឯវមេវ ហិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘វិហារបច្ចន្តេ’’តិអាទិ វុត្តំ. បុរិមសទិសមេវាតិ ‘‘លាភត្ថិកោ ហី’’តិអាទិនា វុត្តេន បុរិមេន យោជនានយេន សទិសមេវ.

ចោទនាយ បដិបុគ្គលភាវោ, ចោទនា ច អាបត្តិយាតិ ចុទិតកេន ចោទកស្ស សមានភាវោ អាបត្តិអាបន្នតាយាតិ អាហ ‘‘សមានោតិ សាបត្តិកោ’’តិ. សប្បដិបុគ្គលេនេវស្ស ចោទនិច្ឆាយ ការណំ វិភាវេតុំ ‘‘អយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ន ចាយំ សាបត្តិកតាយ ឯវ សមានតំ ឥច្ឆតិ, អថ ខោ អញ្ញថាបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. អញ្ញេន វា បដិបុគ្គលេន សប្បដិបុគ្គលោ. អយញ្ហិ ‘‘សប្បដិបុគ្គលោវ មំ ចោទេយ្យា’’តិ ឥច្ឆតិ ‘‘ឯវាហំ តស្ស បដិបុគ្គលេហិ សទ្ធិំ ឯកជ្ឈាសយោ ហុត្វា តស្ស ឧបរិ កិញ្ចិ វត្តុំ កាតុំ វា លភិស្សាមី’’តិ មញ្ញមានោ. ឥមស្មិំ បន បក្ខេ នោ អប្បដិបុគ្គលោតិ នត្ថិ ឯតស្ស បដិបុគ្គលោតិ អប្បដិបុគ្គលោតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

‘‘អហោ វតា’’តិ ឥទំ បទំ ទិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ, ឥមស្ស បុគ្គលស្ស ឥច្ឆាចារេ ឋិតត្តា ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេយ្យាតិ វចនតោ ‘‘តញ្ច ខោ អនុមតិបុច្ឆាយា’’តិ វុត្តំ. ន ហេស ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា កិញ្ចិ វីតិក្កមំ ឧទ្ទិស្ស ភគវតា បុច្ឆិតព្ពតំ ឥច្ឆតិ. នោ មគ្គំ វា ផលំ វា វិបស្សនំ វា អន្តរំ កត្វាតិ មគ្គភាវនំ វា ផលសច្ឆិកិរិយំ វា សិខាប្បត្តវិបស្សនានុយោគំ វា និរោធសមាបជ្ជនំ វា ឈានសមាបជ្ជនមេវ វា អន្តរំ ការណំ កត្វា ភគវតា អត្តានំ បដិបុច្ឆិតព្ពំ នោ ឥច្ឆតិ. និច្ចំ អនិច្ចន្តិអាទិនា អនុមតិគ្គហណវសេន បុច្ឆិតព្ពំ ឥច្ឆតិ, ឧត្តានមេវ កត្វា បុច្ឆិតព្ពំ ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឧបហរន្តេ បស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. អភព្ពដ្ឋានភិក្ខុតាយ និហរិស្សន្តិ សាសនតោ.

តំ សម្បត្តិន្តិ បរិវារសម្បត្តិញ្ចេវ ភិក្ខូហិ ករិយមានំ សក្ការគរុការសម្បត្តិញ្ច. គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តិ មយា សំវិភាគេ ករិយមានេ. សយមេវ បញ្ញាយតីតិ សយមេវ គន្ត្វា ភិក្ខូនំ បុរតោ អត្តានំ ទស្សេតិ, បុរតោ វសន្តំ បន ភិក្ខុ បុរក្ខត្វា គច្ឆន្តិយេវាតិ អធិប្បាយោ.

ទក្ខិណោទកន្តិ អគ្គតោ ឧបនីយមានំ ទក្ខិណោទកំ. យតោ ឯវ-ការោ, តតោ អញ្ញត្ថ និយមោ ឥច្ឆិតោ. អវធារណត្ថំ វា ឯវ-ការគ្គហណន្តិ កត្វា អហមេវ លភេយ្យន្តិ អហំ លភេយ្យមេវាតិ ឯវមេតំ អវធារណំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អហមេវ លភេយ្យន្តិ ឥច្ឆា នាតិមហាសាវជ្ជា’’តិ, អញ្ញថា យថារុតវសេន អវធារណេ គយ្ហមានេ ‘‘ន អញ្ញេ លភេយ្យុ’’ន្តិ អយមេវេត្ថ អត្ថោ សិយាតិ. បាសាទិកោ ហោតីតិ ឥទំ តស្ស អគ្គាសនាទិបច្ចាសីសនាយ ការណទស្សនំ.

អនុមោទនន្តិ មង្គលាមង្គលេសុ អនុមោទនាវសេន បវត្តេតព្ពធម្មកថំ. ខណ្ឌានុមោទនន្តិ អនុមោទនេកទេសំ. ‘‘បុព្ពេ អនុមោទិតបុព្ពោ អនុមោទតូ’’តិ អវត្វា ថេរេន វុត្តមត្តេយេវ.

តាទិសេសុ ឋានេសូតិ តាទិសេសុ បេសលានំ ពហុស្សុតានំ វសនដ្ឋានេសុ. សព្ពម្បិ រតិំ បវត្តនតោ សព្ពរត្តិកានិ. វិនិច្ឆយកុសលានន្តិ អនេកវិហិតេសុ កង្ខដ្ឋានិយេសុ កង្ខាវិនយនាយ តំ តំ បញ្ហានំ វិនិច្ឆយេ កុសលានំ ឆេកានំ. តេសុ តេសុ ធម្មកថិកេសុ អជ្ឈិដ្ឋេសុ វារេន ធម្មំ កថេន្តេសុ ‘‘អយំ ព្យត្តោ’’តិ ធម្មជ្ឈេសកេន អជ្ឈិដ្ឋត្តា ឱកាសំ អលភមានោ.

សក្កច្ចញ្ច ករេយ្យុន្តិ ភិក្ខូ យំ មម អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មាទិំ ករោន្តិ. តំ អាទរេនេវ ករេយ្យុំ, យញ្ច មេ បរិក្ខារជាតំ បដិយាទេន្តិ, តម្បិ សុន្ទរំ សម្មទេវ អភិសង្ខតំ ករេយ្យុន្តិ អត្ថោ. ភារិយន្តិ បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុកាតព្ពំ. ឯតំ វិធិន្តិ ឯតំ ‘‘សក្ករេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា វុត្តសក្ការាទិវិធិំ. តេនាតិ តេន ការណេន, ពាហុសច្ចាទិគុណវិសេសវតោ ឯវ សក្ការាទីនំ អរហត្តាតិ អត្ថោ. ឯវរូបន្តិ ឦទិសំ ‘‘បិយោ គរូ’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៣៧) វុត្តប្បការំ. ឯវំ ករេយ្យុន្តិ ឯវំ ‘‘សក្ករេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា វុត្តប្បការំ សក្ការាទិំ ករេយ្យុំ. ឯស នយោតិ យោយំ ភិក្ខុវារេ វុត្តវិធិ, ឯសេវ នយោ. ឥតោ បរេសុ ភិក្ខុនីវារាទីសុ វារេសុ.

អហមេវ លាភី អស្សន្តិ ឯត្ថាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អវធារណំ គហេតព្ពំ. បិណ្ឌបាតស្ស បណីតតា ឧបសេចនាទិវសេនាតិ អាហ ‘‘សប្បិតេលមធុសក្ខរាទិបូរិតាន’’ន្តិ. មញ្ចបីឋាទីនន្តិ និទស្សនមត្តំ ឧតុសប្បាយានំ និវាតានំ ផស្សិតតលានំ បិហិតទ្វារកវាឡវាតបានាទីនម្បិ បណីតសេនាសនភាវតោ. អាទិ-សទ្ទេន វា តេសម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពត្ថាបីតិ សព្ពេសុ តេសុ ចតូសុបិ បច្ចយវារេសុ.

៦១. កាយកម្មំ ទិស្វាតិ ឥទំ ន កាយកម្មំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ, កាយកម្មុនា បន សហ បវត្តំ ឱដ្ឋបរិប្ផន្ទនំ ភាកុដិករណំ កាយង្គាទិទស្សនំ កាយកម្មទស្សនំ វិយ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. វចីកម្មំ សុត្វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ, តស្មា កាយវិការជនកា ធម្មា ‘‘ទិស្សន្តី’’តិ វុត្តា, វចីវិការជនកា ‘‘សូយន្តី’’តិ. តតោ ឯវ ច តេ បច្ចក្ខកាលេ សម្មុខកាលេ ទិស្សន្តិ នាម. តិរោក្ខកាលេ អសម្មុខកាលេ សូយន្តិ នាម. អនុរូបតោ គហណំ អនុគ្គហោ. អារញ្ញិកត្តន្តិ តស្ស ភិក្ខុនោ ធុតគុណត្តានុរូបតោ គណ្ហាតិ. តេនាហ ‘‘អារញ្ញិកត្តំ អនុគ្គណ្ហាតី’’តិ. អរញ្ញេ និវាសោ អស្សាតិ អារញ្ញិកោ. បន្តំ បរិយន្តំ ទូរតរំ សេនាសនំ អស្សាតិ បន្តសេនាសនោ. តំ បន អត្ថមត្តេន ទស្សេន្តេន ‘‘បន្តសេនាសនេ វសតី’’តិ វុត្តំ. ភិក្ខាសង្ខាតានំ បិណ្ឌានំ បាតោ បិណ្ឌាបាតោ, តំ បិណ្ឌបាតំ ឧញ្ឆតិ គវេសតីតិ បិណ្ឌបាតិកោ. បិណ្ឌាយ បតិតុំ ចរិតុំ វតមេតស្សាតិ វា បិណ្ឌបាតិ, សោ ឯវ បិណ្ឌបាតិកោ. ទានតោ អវខណ្ឌនតោ អបេតំ អបទានំ, សហ អបទានេន សបទានំ, អនវខណ្ឌនំ. អនុឃរំ ចរណសីលោ សបទានចារី. ឧន្នតភាវេន បំសុកូលំ វិយ បំសុកូលំ, បំសុ វិយ វា កុច្ឆិតភាវំ ឧលតិ គច្ឆតីតិ បំសុកូលំ, តស្ស ធារណំ ឥធ បំសុកូលំ, តំ សីលមស្សាតិ បំសុកូលិកោ.

តីហិ ការណេហិ លូខំ វេទិតព្ពំ អគ្ឃផស្សវណ្ណបរិហានិតោ អបំសុកូលម្បិ, កោ បន វាទោ បំសុកូលន្តិ អធិប្បាយោ. ថូលទីឃសុត្តកេនាតិ ថូលេន ឱលម្ពមានេន ទីឃសុត្តកេន. វណ្ណេនាតិ ឯត្ថ ផស្សេនបិ បរិហាយតីតិ វត្តព្ពំ. តញ្ហិ តត្ថ ខរផស្សម្បិ ហោតិយេវាតិ. កស្មា បន បាឡិយំ អារញ្ញិកាទិគ្គហណេន ចត្តារោវ ធុតគុណា វុត្តាតិ? បធានត្តា, តគ្គហណេនេវ ច ឥតោ បរេសម្បិ សុខបរិភោគតាយ គហណសម្ភវតោ. យោ ហិ អារញ្ញិកោ បន្តសេនាសនោ, តស្ស អព្ភោកាសិក-រុក្ខមូលិក-នេសជ្ជិក-យថាសន្ថតិក-សោសានិកង្គានិ សុបរិបូរានិ. យោ ច បិណ្ឌបាតិកោ សបទានចារី ច, តស្ស បត្តបិណ្ឌិកខលុបច្ឆាភត្តិកឯកាសនិកង្គានិ. យោ បន បំសុកូលិកោ, តស្ស តេចីវរិកង្គំ សុបរិហរមេវាតិ. បធានត្តា ហិ ភគវតាបិ ‘‘កទាហំ នន្ទំ បស្សេយ្យំ, អារញ្ញំ បំសុកូលិក’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ២.២៤២; នេត្តិ. ១០០) តត្ថ តត្ថ អារញ្ញិកាទយោ ឯវ គយ្ហន្តិ. ឯត្តកាតិ បាឡិយំ អាគតានំ បរិច្ឆិជ្ជ គហណមេតំ, ន ឯត្តកា សព្ពេបិ ឯកស្ស ឯកំសតោ សម្ភវន្តិ, នាបិ ឯត្តកាយេវ បាបធម្មា បហាតព្ពា. ន ហិ មក្ខបឡាសាទីនំ អប្បហីនភាវេបិ សព្រហ្មចារី នេវ សក្ករោន្តិ…បេ… ន បូជេន្តីតិ.

តមត្ថន្តិ ‘‘យស្ស កស្សចី’’តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ. ឧបមាយ បាកដំ ករោន្តោតិ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច ឧទាហរណេន វិភាវេន្តោ. អហិកុណបាទីនំ អតិបដិកូលជិគុច្ឆនីយតា អតិវិយ ទុគ្គន្ធតាយ. សា ច អហីនំ តិខិណកោបតាយ, កុក្កុរមនុស្សានំ ឱទនកុម្មាសូបចយតាយ សរីរស្ស ហោតីតិ វទន្តិ. ឥមេសន្តិ អហិអាទីនំ. វឌ្ឍេត្វាតិ ឧបរូបរិ ខិបនេន រចិតំ កត្វា. តំ បន វឌ្ឍិតំ តេន ច ភាជនំ បូរិតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘វឌ្ឍេត្វា បរិបូរេត្វា’’តិ. ជនស្ស ទស្សនយោគ្យំ ទស្សនីយំ ជញ្ញំ, តំ បរមបរិសុទ្ធំ មនោហរញ្ច ហោតីតិ អាហ ‘‘ចោក្ខចោក្ខ’’ន្តិ. អភិនវនិវិដ្ឋា មហាមាតា វធុកា. សា បន បុត្តលាភយោគ្យតំ ឧបាទាយ មង្គលវចនេន ‘‘ជនី’’តិ វុច្ចតិ, តស្សា និយ្យមានំ បណ្ណាការំ ជនិយា ហរតីតិ ជញ្ញំ. ឧភយត្ថាតិ អត្ថទ្វយេ. បុនរុត្តន្តិ អាមេឌិតវចនមាហ. ន មនាបំ ឯតស្សាតិ អមនាបោ, តស្ស ភាវោ អមនាបតា, តថាបវត្តោ ចិត្តុប្បាទោតិ អាហ ‘‘អមនាបំ ឥទន្តិ…បេ… អធិវចន’’ន្តិ. ពុទ្ធវេសត្តា លិង្គស្ស បរិសុទ្ធកំសបាតិសទិសកា. កុណបរចនំ វិយ ឥច្ឆាវចរេហិ សន្តានស្ស ភរិតភាវោ. សោ បន តេសំ អប្បហីនតាយាតិ អាហ ‘‘ឥច្ឆាវចរានំ អប្បហាន’’ន្តិ.

៦២. ‘‘តេន គាមន្តវិហារំ អនុគ្គណ្ហាតី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អារញ្ញិកត្ត’’ន្តិ បន បោត្ថកេ លិខិតំ. ន ហិ សុក្កបក្ខេ បាឡិយំ អារញ្ញិកគ្គហណំ អត្ថិ, សតិ ច ឥច្ឆាវចរប្បហានេ គាមន្តវិហារោ ឯកន្តេន ន បដិក្ខិបិតព្ពោ, ឥច្ឆិតព្ពោវ តាទិសានំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មបដិច្ឆាទនតោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អប្បិច្ឆតាសមុដ្ឋានេហី’’តិអាទិ. សាលិវរភត្តរចនំ វិយ ឥច្ឆាវចរប្បហានំ មនុញ្ញភាវតោ តិត្តិហេតុតោ ច.

៦៣. មំ តន្តិ ច ឧបយោគវចនំ បដិ-សទ្ទយោគេន, អត្ថោ បន សម្បទានមេវាតិ អាហ ‘‘មយ្ហំ តុយ្ហ’’ន្តិ ច. ‘‘សមយេ’’តិ ភុម្មត្ថេ ‘‘សមយ’’ន្តិ ឧបយោគវចនំ. គិជ្ឈកូដបណ្ឌវឥសិគិលិវេភារវេបុល្លបព្ពតានំ វសេន សមន្តតោ គិរិបរិក្ខេបេន. រាជគហេតិ សមីបត្ថេ ភុម្មវចនន្តិ អាហ ‘‘តំ និស្សាយ វិហរាមី’’តិ.

បុរាណយានការបុត្តោតិ បុរាណេ បព្ពជិតតោ បុព្ពេ យានការបុត្តោ តថាបញ្ញាតោ. ជិម្ហន្តិ គោមុត្តកុដិលំ. តេនាហ ‘‘សប្បគតមគ្គសទិស’’ន្តិ. សោតិ បណ្ឌុបុត្តោ. ឥតរោតិ សមិតិ. ចិន្តិតដ្ឋានមេវាតិ ចិន្តិតចិន្តិតដ្ឋានមេវ តច្ឆតិ, តញ្ច ខោ ន តស្ស ចិត្តានុសារេន, អថ ខោ អត្តនោ សុត្តានុសារេន តច្ឆន្តោ យានការបុត្តោ. ចិត្តន្តិ អត្តនោ ចិត្តេន មម ចិត្តំ ជានិត្វា វិយ.

‘‘ន សទ្ធាយ បព្ពជិតោ’’តិ ឥមិនាវ កម្មផលសទ្ធាយ អភាវោ នេសំ បកាសិតោតិ អាហ ‘‘អស្សទ្ធាតិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃេសុ សទ្ធាវិរហិតា’’តិ. បព្ពជិតានំ ជីវិកា អត្ថោ ឯតេសន្តិ ជីវិកត្ថា. តេនាហ ‘‘ឥណភយាទីហី’’តិអាទិ. កេរាដិកំ វុច្ចតិ សាឋេយ្យំ. សឋានំ គុណវាណិជកានំ កម្មំ សាឋេយ្យន្តិ អាហ ‘‘សាឋេយ្យញ្ហី’’តិអាទិ. តុច្ឆសភាវេន មានោ នឡោ វិយាតិ នឡោ, មានសង្ខាតោ ឧគ្គតោ នឡោ ឯតេសន្តិ ឧន្នឡា. តេនាហ ‘‘ឧដ្ឋិតតុច្ឆមានា’’តិ. លហុកតាយ វា ចបលា. ផរុសវចនតាយ ខរវចនា. តិរច្ឆានកថាពហុលតាយ និរត្ថកវចនបលាបិនោ. អសំវុតកម្មទ្វារាតិ ឥទំ កម្មទ្វារាទីនំ អសំវុតភាវោ ឧប្បត្តិទ្វារានំ អសំវុតតាយ ឯវ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. អថ វា ឆសុ ឥន្ទ្រិយេសូតិ និមិត្តេ ភុម្មំ, ឆសុ ឥន្ទ្រិយេសុ និមិត្តភូតេសុ អសំវុតកម្មទ្វារាតិ អត្ថោ. យា មត្តាតិ ភោជនេ អយុត្តបរិយេសន-អយុត្តបដិគ្គហណ-អយុត្តបរិភោគេ វជ្ជេត្វា យុត្តបរិយេសន-យុត្តបដិគ្គហណ-យុត្តបរិភោគសង្ខាតា យា មត្តា អប្បមត្តេហិ ជានិតព្ពា. តេនាហ ‘‘យុត្តតា’’តិ. ជាគរេតិ រត្តិន្ទិវំ អាវរណិយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តបរិសោធនសង្ខាតេ ជាគរេ. តេសំ ជាគរិតាយ អធិសីលសិក្ខាយ គារវរហិតានំ ឥតរសិក្ខាសុ បតិដ្ឋា ឯវ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សិក្ខាបទេសុ ពហុលគារវា ន ហោន្តី’’តិ វត្វា តមេវ គារវាភាវំ សរូបេន វិភាវេន្តោ ‘‘អាបត្តិវីតិក្កមពហុលា’’តិ អាហ.

បកតិយាបិ សិទ្ធាយ រតនត្តយសទ្ធាយ កម្មផលសទ្ធាយ ច សទ្ធា. បិវន្តិ មញ្ញេ យថា តំ ទ្រវភូតំ អមតំ លទ្ធា. ឃសន្តិ មញ្ញេ យថា តំ ពហលបិណ្ឌិកសុធាភោជនំ លទ្ធា. អត្តមនវាចំ និច្ឆារេន្តា ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ. តមេវ បន សាធុការំ ហទយេ ឋបេត្វា អព្ភនុមោទន្តា. ឯត្ថ ច អត្តមនវាចានិច្ឆារណំ បិវនសទិសំ កត្វា វុត្តំ ពហិទ្ធាភាវតោ, មនសា អព្ភនុមោទនំ បន អព្ភន្តរភាវតោ ឃសនសទិសំ វុត្តំ. សង្ខាទនជ្ឈោហរណញ្ហិ ឃសនន្តិ. រស្សញ្ច ឯកវចនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘រស្សេ សតិ សារិបុត្តស្ស ឧបរិ ហោតី’’តិ. ទីឃញ្ច ពហុវចនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទីឃេ សតិ សព្រហ្មចារីន’’ន្តិ. ‘‘ឧបរិ ហោតី’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. អាលសិយព្យសនាទីហីតិ អាលសិយេន វា ញាតិព្យសនាទីហិ វា. ‘‘មហានាគាតិ វុច្ចន្តី’’តិ វត្វា តត្ថ ការណំ វិភាវេន្តោ ‘‘តត្រា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ន គច្ឆន្តីតិ នាគា, ន អាគច្ឆន្តីតិ នាគា, ន អាគុំ ករោន្តីតិ នាគា’’តិ យោ វិវិធោ វចនត្ថោ ឥច្ឆិតោ, តំ វិចារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឆន្ទាទីហី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ បន ញេយ្យាវពោធាយ វចនតោ អប្បមត្តការណំ.

សយមេវ អាគុំ ន ករោតិ សព្ពថា មគ្គេន បហីនអាគុត្តា. សោ កាមយោគាទិកេ សព្ពសំយោគេ ទសវិធសំយោជនប្បភេទានិ ច សព្ពពន្ធនានិ វិសជ្ជ ជហិត្វា សព្ពត្ថ យក្ខាទីសុ, សព្ពេសុ វា ភវេសុ កេនចិ សង្គេន ន សជ្ជតិ តីហិ ច វិមុត្តីហិ វិមុត្តោ, តតោ ឯវ ឥដ្ឋាទីសុ តាទិភាវប្បត្តិយា តាទិ, សោ វុត្តលក្ខណេន តថត្តា តំសភាវត្តា នាគោ បវុច្ចតេតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ. អញ្ញេហិ ខីណាសវនាគេហិ អគ្គសាវកត្តា គុណវិសេសយោគតោ បុជ្ជតរា ច បាសំសតរា ច. សមំ អនុមោទិសុន្តិ អញ្ញមញ្ញស្ស សុភាសិតតោ សម្បដិច្ឆនេន សមប្បវត្តមោទតាយ សមំ សទិសំ អព្ភនុមោទិំសុ. តំ បន សមនុមោទនំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិនា បាឡិវសេនេវ ទស្សេតិ.

សម្មុតិបរមត្ថទេសនាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនង្គណសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.