៤. ភយភេរវសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ ភយភេរវសុត្តំ. កោ និក្ខេបោ? កេចិ តាវ ឯវមាហុ ‘‘បុច្ឆាវសិកោ និក្ខេបោ’’តិ. ទុវិធា ហិ បុច្ឆា បាកដាបាកដភេទតោ. តត្ថ យស្សា ទេសនាយ និមិត្តភូតោ ញាតុំ ឥច្ឆិតោ អត្ថោ កិំ-សទ្ទបុព្ពកេន បកាសីយតិ, សា បាកដា បុច្ឆា យថា ‘‘កិំសូធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋ’’ន្តិ ឯវមាទិ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៣). យស្សា បន ទេសនាយ និមិត្តភូតោ ញាតុំ ឥច្ឆិតោ អត្ថោ កិំ-សទ្ទរហិតេន កេវលេនេវ សទ្ទបយោគេន បកាសីយតិ, សា អបាកដា បុច្ឆា. ញាតុំ ឥច្ឆិតោ ហិ អត្ថោ ‘‘បញ្ហា, បុច្ឆា’’តិ វុច្ចតិ, តស្មាយេវ ឥធ ‘‘យេ មេ ភោ គោតមា’’តិអាទិកា អបាកដាតិ ‘‘បុច្ឆាវសិកោ និក្ខេបោ’’តិ. តយិទំ អការណំ, យស្មា សោ ព្រាហ្មណោ ‘‘យេមេ ភោ គោតមា’’តិអាទីនិ វទន្តោ ន តត្ថ កង្ខី វិចិកិច្ឆី សំសយមាបន្នោ អវោច, អថ ខោ អត្តនា យថានិច្ឆិតមត្ថំ ភគវតិ បសាទភាវពហុមានំ បវេទេន្តោ កថេសិ. តេនាហ ‘‘ភគវតិ បសាទំ អលត្ថា’’តិអាទិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៣៤). វិហារេតិ វិហារកេ និវាសេ. អវិច្ឆិន្នេយេវាតិ បវត្តមានេយេវ. បទទ្វយស្សបិ វសន្តេ ឯវាតិ អត្ថោ. ឯតំ បុរោហិតដ្ឋានំ ឧណ្ហីសាទិកកុធភណ្ឌេហិ សទ្ធិំ លទ្ធំ, តថា ច ‘‘អស្ស រញ្ញា ទិន្ន’’ន្តិ វទន្តិ. តេនាហ ‘‘តំ តស្ស រញ្ញា ទិន្ន’’ន្តិ. ព្រហ្មន្តិ វេទំ. សោ បន មន្តព្រហ្មកប្បវសេន តិវិធោ. តត្ថ មន្តា បធានំ មូលភាវតោ, យេ អដ្ឋកាទីហិ បវុត្តា, ឥតរេ តន្និស្សយេន ជាតា, តេន តេសំយេវ គហណំ ‘‘មន្តេ សជ្ឈាយតី’’តិ. តេ ហិ គុត្តភាសិតព្ពតាយ ‘‘មន្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឥទមេវ ហីតិ អវធារណេន ‘‘ព្រហ្មតោ ជាតា’’តិអាទិកំ និរុត្តិំ បដិក្ខិបតិ.

យេន វា ការណេនាតិ (សារត្ថ. ដី. វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនាយំ ២; សំ. និ. ដី. ១.១.១; អ. និ. ដី. ២.២.១៦) ហេតុម្ហិ ឥទំ ករណវចនំ. ហេតុអត្ថោ ហិ កិរិយាការណំ, ន ករណំ វិយ កិរិយត្ថោ, តស្មា នានប្បការគុណវិសេសាធិគមត្ថា ឥធ ឧបសង្កមនកិរិយាតិ ‘‘អន្នេន វសតី’’តិអាទីសុ វិយ ហេតុអត្ថមេវេតំ ករណវចនំ យុត្តំ, ន ករណត្ថំ តស្ស អយុជ្ជមានត្តាតិ វុត្តំ ‘‘យេន វា ការណេនា’’តិអាទិ. ភគវតោ សតតប្បវត្តនិរតិសយសាទុវិបុលាមតរសសទ្ធម្មផលតាយ សាទុផលនិច្ចផលិតមហារុក្ខេន ភគវា ឧបមិតោ, សាទុផលូបភោគាធិប្បាយគ្គហណេនេវ ហិ មហារុក្ខស្ស សាទុផលតា គហិតាតិ.

ឧបសង្កមីតិ ឧបសង្កន្តោ. សម្បត្តុកាមតាយ ហិ កិញ្ចិ ឋានំ គច្ឆន្តោ តំតំបទេសាតិក្កមនេន ឧបសង្កមិ, ឧបសង្កន្តោតិ វា វត្តព្ពតំ លភតិ. តេនាហ ‘‘គតោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ, ឧបគតោតិ អត្ថោ. ឧបសង្កមិត្វាតិ បុព្ពកាលកិរិយានិទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ឧបសង្កមនបរិយោសានទីបន’’ន្តិ. តតោតិ យំ ឋានំ បត្តោ ‘‘ឧបសង្កមី’’តិ វុត្តោ, តតោ ឧបគតដ្ឋានតោ. យថា ខមនីយាទីនិ បុច្ឆន្តោតិ (សំ. និ. ដី. ១.១.១១២) យថា ភគវា ‘‘កច្ចិ តេ ព្រាហ្មណ ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយ’’ន្តិអាទិនា ខមនីយាទីនិ បុច្ឆន្តោ តេន ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទោ អហោសិ បុព្ពភាសិតាយ, តទនុករណេន ឯវំ សោបិ ព្រាហ្មណោ ភគវតា សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទោ អហោសីតិ យោជនា. តំ បន សមប្បវត្តមោទតំ ឧបមាយ ទស្សេតុំ ‘‘សីតោទកំ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សម្មោទិតន្តិ សំសន្ទិតំ. ឯកីភាវន្តិ សម្មោទនកិរិយាយ សមានតំ ឯករូបតំ. ខមនីយន្តិ ‘‘ឥទំ ចតុចក្កំ នវទ្វារំ សរីរយន្តំ ខណភង្គុរតាយ សភាវតោ ទុស្សហំ, កច្ចិ ខមិតុំ សក្កុណេយ្យ’’ន្តិ បុច្ឆតិ. យាបនីយន្តិ បច្ចយាយត្តវុត្តិកំ ចិរប្បពន្ធសង្ខាតាយ យាបនាយ កច្ចិ យាបេតុំ សក្កុណេយ្យំ. សីសរោគាទិអាពាធាភាវេន កច្ចិ អប្បាពាធំ. ទុក្ខជីវិកាភាវេន កច្ចិ អប្បាតង្កំ. តំតំកិច្ចករណេ ឧដ្ឋានសុខតាយ កច្ចិ លហុដ្ឋានំ. តទនរូបពលយោគតោ កច្ចិ ពលំ. សុខវិហារសព្ភាវេន កច្ចិ ផាសុវិហារោ អត្ថីតិ តត្ថ តត្ថ កច្ចិ-សទ្ទំ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ពលវប្បត្តា បីតិ បីតិយេវ. តរុណបីតិ បាមោជ្ជំ. សម្មោទនំ ជនេតិ ករោតីតិ សម្មោទនិកំ, តទេវ សម្មោទនីយន្តិ អាហ ‘‘សម្មោទជននតោ’’តិ. សម្មោទិតព្ពតោ សម្មោទនីយន្តិ ឥមំ បន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្មោទិតុំ យុត្តភាវតោ’’តិ អាហ. សរិតព្ពភាវតោតិ អនុស្សរិតព្ពភាវតោ. ‘‘សរណីយ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ទីឃំ កត្វា ‘‘សារណីយ’’ន្តិ វុត្តំ. សុយ្យមានសុខតោតិ អាបាថមធុរតំ អាហ, អនុស្សរិយមានសុខតោតិ វិមទ្ទរមណីយតំ. ព្យញ្ជនបរិសុទ្ធតាយាតិ សភាវនិរុត្តិភាវេន តស្សា កថាយ វចនចាតុរិយមាហ, អត្ថបរិសុទ្ធតាយាតិ អត្ថស្ស និរុបក្កិលេសតំ. អនេកេហិ បរិយាយេហីតិ អនេកេហិ ការណេហិ.

អភិទូរអច្ចាសន្នបដិក្ខេបេន នាតិទូរនាច្ចាសន្នំ នាម គហិតំ, តំ បន អវកំសតោ ឧភិន្នំ បសារិតហត្ថសង្ឃដ្ដនេន ទដ្ឋព្ពំ. គីវំ បសារេត្វាតិ គីវំ បរិវត្តនវសេន បសារេត្វា.

យេមេតិ ឯត្ថ សន្ធិវសេន ឥការលោបោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ ឥមេ’’តិអាទិមាហ. ឧច្ចាកុលីនតាយ ជាតិវសេន អភិជាតា ជាតិកុលបុត្តា. តេនាហ ‘‘ឧច្ចាកុលប្បសុតា’’តិ. អាចារសម្បត្តិយា អភិជាតា អាចារកុលបុត្តា. តេនាហ ‘‘អាចារសម្បន្នា’’តិ. យត្ថ កត្ថចិ អបាកដេបិ កុលេ. តេន ព្រាហ្មណេន អធិប្បេតា ភិក្ខូសុ ទុវិធាបិ សំវិជ្ជន្តីតិ អាហ ‘‘ឥធ បន ទ្វីហិបិ ការណេហិ កុលបុត្តាយេវា’’តិ.

សទ្ធាតិ ឥទំ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘សទ្ធាយា’’តិ, សទ្ធាតិ វា សទ្ទហិត្វាតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ បក្ខេ បាឡិយំ យ-ការលោបេន និទ្ទេសោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អគារតោតិ អគារវាសតោ, ឧត្តរបទលោបេន, និស្សយូបចារេន វា អយំ និទ្ទេសោតិ. ភិក្ខនសីលតាទិលក្ខណោ ភិក្ខុភាវោ បព្ពជ្ជាសហចរិតាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុភាវំ អន្វាចិនន្តោតិ អាហ ‘‘បព្ពជ្ជំ ភិក្ខុភាវញ្ចា’’តិ. កម្មវាចាលក្ខណេ បន ភិក្ខុភាវេ អធិប្បេតេ សមុច្ចយត្ថោ ច-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. អនគារស្ស ភាវោតិ ឯតេន បព្ពជ្ជានិស្សិតោ សុវិសុទ្ធោ សីលាចារគុណវិសេសោ គហិតោ, កសិគោរក្ខាទិកម្មបដិក្ខេបោ ឥធ អនុប្បាទាទីហិ វេទិតព្ពោ. សេសគ្គហណេ បន សរណគមនាទិវសេន បព្ពជ្ជាយ, សរណគមនាទិវសេន ឧបសម្បទាយ ច អនេកភេទត្តា អាហ ‘‘សព្ពថាបី’’តិ, តេន តេន បការេនាតិ អត្ថោ. បុរតោគាមិតា បដិបត្តិគមនេន, ន កាយគមនេនាតិ អាហ ‘‘នាយកោ’’តិ, សម្មាបដិបត្តិយា និព្ពានសម្បាបកោតិ អត្ថោ. ហិតកិរិយាយាតិ ទិដ្ឋធម្មិកាទិហិតចរិយាយ. គាហណំ អធិសីលាទីសុ អច្ចន្តាយ និយោជនំ, ន កថនមត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘គាហេតា’’តិ វត្វា ‘‘សិក្ខាបេតា’’តិ អាហ. ទិដ្ឋានុគតិន្តិ ទិដ្ឋិយា អនុគមនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទស្សនានុគតិ’’ន្តិ វត្វា សិក្ខាត្តយសង្គហំ ភគវតោ សាសនំ តេន ទិដ្ឋត្តា ទិដ្ឋិ, តស្ស តស្សេវ ខមនវសេន ខន្តិ, រុច្ចនវសេន រុចិ, តំទិដ្ឋិខន្តិរុចិកាវ ភគវតោ សាវកាតិ អាហ ‘‘យំទិដ្ឋិកោ’’តិអាទិ.

ឯស កិរ អលត្ថាតិ សម្ពន្ធោ. ទេវបុត្តេ វិយាតិអាទិ កស្សចិ បារិជុញ្ញស្ស អភាវទីបនតោ ‘‘សទ្ធាយា’’តិអាទិនា វុត្តស្ស បព្ពជិតភាវស្ស បាកដីករណំ. សទ្ធាយ ឃរា និក្ខម្ម បព្ពជិត្វាតិ ឥទំ ហដ្ឋបហដ្ឋាទិភាវស្ស ការណវចនំ. ឃាសច្ឆាទនបរមតាយ សន្តុដ្ឋេតិ ឥទំ អនុស្សង្កិតាបរិសង្កិតតាយ ការណវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវមេតន្តិអាទិនា អាមេឌិតវចនំ សម្បហំសនវសេន, បសាទវសេន វា កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ ឯវំ-សទ្ទោ សម្បដិច្ឆនត្ថោ អព្ភនុមោទនត្ថោ ច វុត្តោ. មមន្តិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, និបាតបទំ វា ឯតំ ‘‘ម’’ន្តិ ឥមិនា សមានត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន នជីវិកាបកតាទិំ សង្គណ្ហាតិ ឦទិសានំយេវាតិ សទ្ធាបព្ពជ្ជាយ វិភាវិតអនភិជ្ឈាលុអាទិសភាវានំយេវ, ន ឥតរេសំ អភិជ្ឈាលុសភាវានំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សង្ឃាដិកណ្ណេ ចេបិ មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ គហេត្វា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធោ អស្ស បទេ បទំ និក្ខិបន្តោ, សោ ច ហោតិ អភិជ្ឈាលុ កាមេសុ តិព្ពសារាគោ ព្យាបន្នចិត្តោ បទុដ្ឋមនសង្កប្បោ មុដ្ឋស្សតិ អសម្បជានោ អសមាហិតោ វិព្ភន្តចិត្តោ បាកដិន្ទ្រិយោ, អថ ខោ អារកាវ មម អហញ្ច តស្សា’’តិ (ឥតិវុ. ៩២).

អជ្ឈោគាហេត្វា អធិប្បេតត្ថំ សម្ភវិតុំ សាធេតុំ ទុក្ខានីតិ ទុរភិសម្ភវានិ. អដ្ឋកថាយំ បន តត្ថ និវាសោយេវ ទុក្ខោតិ ទស្សេតុំ ‘‘សម្ភវិតុំ ទុក្ខានិ ទុស្សហានី’’តិ វុត្តំ. អរញ្ញវនបត្ថានីតិ អរញ្ញលក្ខណប្បត្តានិ វនសណ្ឌានិ. វនបត្ថ-សទ្ទោ ហិ សណ្ឌភូតេ រុក្ខសមូហេបិ វត្តតីតិ អរញ្ញគ្គហណំ. កិញ្ចាបីតិ អនុជាននសម្ភាវនត្ថេ និបាតោ. កិំ អនុជានាតិ? និប្បរិយាយតោ អរញ្ញាភាវំ ‘‘គាមតោ ពហិ អរញ្ញ’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘និប្បរិយាយេនា’’តិអាទិ. កិំ សម្ភាវេតិ? អារញ្ញកង្គនិប្ផាទកត្តំ. យញ្ហិ អារញ្ញកង្គនិប្ផាទកំ, តំ វិសេសតោ ‘‘អរញ្ញ’’ន្តិ វុត្តន្តិ. តេនេវាហ ‘‘យំ តំ បញ្ចធនុសតិក’’ន្តិអាទិ. និក្ខមិត្វា ពហិឥន្ទខីលាតិ ឥន្ទខីលតោ ពហិ និក្ខមិត្វា, តតោ ពហិ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ. ពហិ ឥន្ទខីលាតិ យត្ថ ទ្វេ តីណិ ឥន្ទខីលានិ, តត្ថ ពហិទ្ធា ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ, យត្ថ តំ នត្ថិ, តត្ថ តទរហដ្ឋានតោ បដ្ឋាយាតិ វទន្តិ. យស្មា ពហិ ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ មនុស្សូបចារេ ភយភេរវំ នត្ថិ, តស្មា ឥធ នាធិប្បេតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

គាមន្តន្តិ គាមសមីបំ. អនុបចារដ្ឋានន្តិ និច្ចកិច្ចវសេន នុបចរិតព្ពដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘យត្ថ ន កសីយតិ ន វបីយតី’’តិ. បន្តានីតិ ឥមិនា ‘‘បរិយន្តាន’’ន្តិ ឥមស្ស បរិយាយស្ស ឥធ បាឡិយំ គហិតត្តា វុត្តំ ‘‘បរិយន្តានន្តិ ឥមមេកំ បរិយាយំ ឋបេត្វា’’តិ. ទូរានន្តិ បន អយំ បរិយាយោ ឋបេតព្ពោ សិយា តស្សាបិ ‘‘បន្តានី’’តិ ឥមិនាវ អត្ថតោ គហិតត្តា, តថា សតិ ‘‘ន មនុស្សូបចារាន’’ន្តិ ឯទិសានម្បិ ឋបេតព្ពតា អាបជ្ជតិ, តស្មា សទ្ទតោ ឯវ ឋបនំ ទដ្ឋព្ពំ. បវិវេកន្តិ បការតោ, បការេហិ វា វិវេចនំ, រូបាទិបុថុត្តារម្មណេ បការតោ គមនាទិឥរិយាបថប្បការេហិ អត្តនោ កាយស្ស វិវេចនំ គច្ឆតោបិ តិដ្ឋតោបិ និសជ្ជតោបិ ឯកស្សេវ បវត្តតិ. តេនេវ ហិ វិវេចេតព្ពានំ វិវេចនាការស្ស ច ភេទតោ ពហុវិធត្តា តេ ឯកត្តេន គហេត្វា ‘‘បវិវេក’’ន្តិ ឯកវចនេន វុត្តំ. ទុក្ករំ បវិវេកន្តិ វា បវិវេកំ កត្តុំ ន សុខន្តិ អត្ថោ. ឯកីភាវេតិ ឯកិកភាវេ. ទ្វយំទ្វយារាមោតិ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ភាវាភិរតោ. ហរន្តិ វិយាតិ សំហរន្តិ វិយ វិឃាតុប្បាទនេន. តេនាហ ‘‘ឃសន្តិ វិយា’’តិ, ភយសន្តាសុប្បាទនេន ខាទិតុំ អាគតា យក្ខរក្ខសបិសាចាទយោ វិយាតិ អធិប្បាយោ. ឦទិសស្សាតិ អលទ្ធសមាធិនោ. តិណបណ្ណមិគាទិសទ្ទេហីតិ វាតេរិតានំ តិណបណ្ណាទីនំ មិគបក្ខិអាទីនញ្ច ភិំសនកេហិ ភេរវេហិ សទ្ទេហិ វិវិធេហិ ច អញ្ញេហិ ខាណុអាទីហិ យក្ខាទិអាការេហិ ឧបដ្ឋិតេហិ ភិំសនកេហិ. ឯវំ ទុក្ករំ ទុរភិសម្ភវំ នាម ករោន្តោ អហោ អច្ឆរិយា ឯតេតិ វិម្ហិតោ.

កាយកម្មន្តវារកថាវណ្ណនា

៣៥. សោឡសសុ ឋានេសូតិ ‘‘យេ ខោ កេចី’’តិអាទិនា បាឡិយំ វក្ខមានេសុ សោឡសសុ ការណេសុ. អបរិសុទ្ធកាយកម្មន្តតាទយោ អរញ្ញេ វិហរន្តានំ ចិត្តុត្រាសនិមិត្តតាយ វិសេសតោ វិក្ខេបាវហា, បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តតាទយោ បន តទភាវតោ តេសំ អវិក្ខេបាវហា. តេនាហ ‘‘អបរិសុទ្ធកាយកម្មន្តសន្ទោសហេតូ’’តិអាទិ. សោឡសសូតិ ច វោទានបក្ខំយេវ គហេត្វា វុត្តំ. សំកិលេសគ្គហណម្បិ យាវទេវ វោទានទស្សនត្ថន្តិ. អារម្មណបរិគ្គហរហិតានន្តិ អបរិសុទ្ធកាយកម្មន្តាទិកស្ស អរញ្ញេ ទិដ្ឋស្ស តស្ស អារម្មណស្ស ‘‘យេ ខោ កេចី’’តិអាទិនា បាឡិយំ អាគតនយេន បរិគ្គណ្ហនញាណរហិតានំ. អារម្មណបរិគ្គហយុត្តានន្តិ ឯត្ថ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្តនាតិ ភគវន្តំ សន្ធាយ វទតិ, សយន្តិ អត្ថោ. តាទិសោតិ អារម្មណបរិគ្គហយុត្តោ.

សម្ពុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ សម្ពោធោ, អរិយមគ្គោតិ អាហ ‘‘អរិយមគ្គប្បត្តិតោ’’តិ. អគ្គមគ្គាធិគមាធីនោ ពុទ្ធានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាធិគមោតិ អាហ ‘‘អនភិសម្ពុទ្ធស្សាតិ អប្បដិវិទ្ធចតុសច្ចស្សា’’តិ. អនវសេសតោ ញេយ្យំ, ពុជ្ឈិតុំ អរហតីតិ ពោធិ, មហាវីរិយតាទិនា តត្ថ វិសេសយោគតោ សត្តោតិ អាហ ‘‘ពុជ្ឈនកសត្តស្សា’’តិ. តេនាហ ‘‘សម្មាសម្ពោធិ’’ន្តិអាទិ. និយតភាវប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ មហាសត្តា យថា មហាពោធិយានបដិបទា ហានភាគិយា, ឋិតិភាគិយា វា ន ហោតិ, អថ ខោ វិសេសភាគិយា និព្ពេធភាគិយា ច ហោតិ, តថា បដិបជ្ជនតោ ពោធិយំ និន្នគោណបព្ភារា ឯវាតិ អាហ ‘‘ពោធិយា វា សត្តស្សេវ លគ្គស្សេវា’’តិ. តេនាហ ‘‘ទីបង្ករស្ស ហី’’តិអាទិ. អដ្ឋធម្មសមោធានេនាតិ –

‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៩) –

ឥមេសំ អភិនីហារស្ស អង្គភូតានំ អដ្ឋន្នំ ធម្មានំ សមោធានេន សមវធានេន.

បព្ពជ្ជូបគតាតិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតា. តេន បព្ពជ្ជាមត្តេន សមណា, ន សមិតបាបតាយាតិ ទស្សេតិ. ជាតិមត្តេន ឥធ ព្រាហ្មណាតិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ភោវាទិនោ វា’’តិ. តេ ហិ ‘‘ភោ ភោ’’តិ វទនសីលា, តេនាហ ‘‘ភោវាទី នាម សោ ហោតិ, សចេ ហោតិ សកិញ្ចនោ’’តិ (ធ. ប. ៣៩៦; សុ. និ. ៦២៥). បាណាតិបាតាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន អទិន្នាទានំ អព្រហ្មចរិយញ្ច សង្គណ្ហាតិ. អបរិសុទ្ធេនាតិ ច វិសេសនំ កាយកម្មន្តាបេក្ខាយ, ន បាណាតិបាតាទិអបេក្ខាយ. ន ហិ បាណាតិបាតាទិកោ តស្ស បុព្ពភាគបយោគោ ច កោចិ បរិសុទ្ធោ នាម អត្ថិ. ភាយនដ្ឋេន ភយំ, ភីរុតាវហដ្ឋេន ភេរវំ. សន្ទោសហេតូតិ សទោសហេតុ. ស-សទ្ទោ ហិ ឥធ សានុសារោ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ ទោសស្ស ហេតូ’’តិ. ឯកន្តេន ចិត្តុត្រាសលក្ខណស្ស ភយស្ស វសេន ‘‘សាវជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ. ចិត្តុត្រាសោ ហិ ឯកន្តសាវជ្ជោ ភាយនដ្ឋេន ភយញ្ចាតិ. អក្ខេមន្តិ ឥទំ ឧភយវសេន. ចិត្តុត្រាសោបិ ហិ សរីរចិត្តានំ អនត្ថាវហតោ អក្ខេម, តថា ភយានការម្មណម្បីតិ. អដ្ឋកថាយំ បន អត្ថទ្វយំ យថាសង្ខ្យំ យោជិតំ. សយំ បរិកប្បិតភយានការម្មណនិមិត្តំ ចិត្តុត្រាសសមុប្បាទនវសេន អានេន្តា ភយភេរវំ អវ្ហាយន្តិ វិយ ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘អវ្ហាយន្តីតិ បក្កោសន្តី’’តិ. តេតិ មារិតមនុស្សានំ ញាតិមិត្តាទយោ. គច្ឆំ គហនភូតំ មហន្តំ កណ្ដកសណ្ឌំ, គុម្ពំ នាតិមហន្តន្តិ វទន្តិ. គច្ឆន្តិ បន តិណវនំ វេទិតព្ពំ, ‘‘គច្ឆេ រុឡ្ហតិណេ’’តិ វុត្តំ, គុម្ពំ កណ្ដកលតាទិភរិតាវិរុឡ្ហំ. ពទ្ធា វធិតា វិយាតិ ពទ្ធា ហុត្វា តាឡិយមានា វិយ.

‘‘ន ខោ បនាតិ ឯត្ថ ខោតិ អវធារណត្ថេ និបាតោ, បនា’’តិ វិសេសត្ថេ. តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘អញ្ញេ សមណព្រាហ្មណា វិយ អហំ អបរិសុទ្ធកាយកម្មន្តោ ហុត្វា អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ ន ខោ បន បដិសេវាមិ, បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តោយេវ បន ហុត្វា តានិ បដិសេវាមី’’តិ. ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា. ‘‘បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តោហមស្មី’’តិ ហិ តេន អវធារណេន វិភាវិតត្ថទស្សនំ. តេសមហំ អញ្ញតរោតិ តាយ បរិសុទ្ធកាយកម្មតាយ តេសំ អរិយានំ អហំ អញ្ញតរោតិ កាយកម្មបារិសុទ្ធិយា មហាសត្តោ អត្តានំ អរិយេសុ បក្ខិបតិ. បរមសល្លេខភាវប្បត្តា ហិ តទា ពោធិសត្តស្ស កាយកម្មបារិសុទ្ធិ, តថា វចីកម្មាទិបារិសុទ្ធិ, យតោ មារោ រន្ធគវេសី ហុត្វា ឆព្ពស្សានិ និរន្តរំ អនុពន្ធោ អន្តរំ ន លភតិ. តេនាហ –

‘‘សត្ត វស្សានិ ភគវន្តំ, អនុពន្ធិំ បទាបទំ;

ឱតារំ នាធិគច្ឆិស្សំ, សម្ពុទ្ធស្ស សតីមតោ’’តិ. (សុ. និ. ៤៤៨);

ភិយ្យោតិ អធិកំ សវិសេសំ, ឧបរូបរិ វា. ភីតតសិតា ភយូបទ្ទវេន ឆម្ភិតសរីរា ហដ្ឋលោមា ហោន្តិ, អភីតាតសិតា បន ភយូបទ្ទវាភាវតោ អហដ្ឋលោមា ខេមេន សោត្ថិនា តិដ្ឋន្តីតិ តេសំ ខេមប្បត្តិ សោត្ថិភាវោ វា បន្នលោមតាយ បាកដោ ហោតីតិ បាឡិយំ ‘‘បល្លោម’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘បន្នលោមត’’ន្តិអាទិ. ឯត្ថ ច ភិយ្យោ បល្លោមមាបាទិំ អរញ្ញេ វិហារាយាតិ បដិញ្ញានិទ្ទេសោ. បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តោហមស្មីតិ ហេតុទស្សនំ. ‘‘យេ ហិ វោ អរិយា’’តិ សទិសូទាហរណទស្សនំ. យេ ខោ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វាតិ វិសទិសូទាហរណទស្សនំ. សេសានិ អន្វយព្យតិរេកវិភាវនានីតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ អយមេត្ថ យុត្តិវិភាវនា. ឥមិនា នយេន សេសវារេសុបិ យុត្តិវិភាវនា វេទិតព្ពា.

កាយកម្មន្តវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វចីកម្មន្តវារាទិកថាវណ្ណនា

៣៦. អបរិសុទ្ធេន មុសាវាទាទិនាតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. អាទិ-សទ្ទេន បន សង្គហិតំ តេសញ្ច មុសាវាទាទីនំ បវត្តិភេទំ ភយភេរវាវ្ហានមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

ភណ្ឌេសូតិ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកេសុ ភណ្ឌេសុ. ឧប្បាទេត្វាតិ អត្តនោ បរិណាមវសេន អភិជ្ឈាសង្ខាតំ វិសមលោភំ ឧប្បាទេត្វា. កុជ្ឈិត្វាតិ វិនាសចិន្តាវសេន បរស្ស កុជ្ឈិត្វា. ឯវញ្ហិ នេសំ ‘‘យេសំ អបរជ្ឈិម្ហា, តេ ឥទានិ អនុពន្ធិត្វា’’តិអាទិនា បច្ឆា អាសង្កុប្បត្តិ សិយា. ‘‘ឯតេ អម្ហាកំ បរិគ្គហវត្ថុំ គហេតុកាមា មញ្ញេ, វិនាសំ កាតុកាមា មញ្ញេ’’តិ យថា បរេ បរតោ តេសំ អភិជ្ឈាព្យាបាទប្បវត្តិំ បរិគ្គណ្ហន្តិ, តាទិសំ មនោកម្មន្តំ សន្ធាយ ‘‘តេ បរេស’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កាមំ អកុសលកាយកម្មវចីកម្មបវត្តិកាលេបិ អភិជ្ឈាទយោ បវត្តន្តិយេវ, តទា បន តេ ចេតនាបក្ខិកា វា អព្ពោហារិកា វាតិ មនោកម្មន្តវារេ ឯវ អភិជ្ឈាទិវសេន យោជនា កតា. អថ វា ទ្វារន្តរេ បវត្តានម្បិ បាណាតិបាតាទីនំ វចីកម្មាទិភាវាភាវោ វិយ ទ្វារន្តរេ បវត្តានម្បិ អភិជ្ឈាទីនំ កាយកម្មាទិភាវាភាវោ, មនោកម្មភាវោ ឯវ បន សិទ្ធោតិ កត្វា មនោកម្មន្តវារេ ឯវ អភិជ្ឈាទយោ ឧទ្ធដា. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានិ, ន ទ្វារា ទ្វារចារិនោ;

តស្មា ទ្វារេហិ កម្មានិ, អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតា’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. ១.កាយកម្មទ្វារ);

កិញ្ចាបិ អដ្ឋកថាយំ សាសនេ បព្ពជិតវសេន អាជីវវារេ ភយភេរវាវ្ហានំ យោជិតំ, ‘‘យេ ខោ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា’’តិ បន វចនតោ ពាហិរកវសេន គហដ្ឋវសេន ច យោជនា វេទិតព្ពា. គហដ្ឋានម្បិ ហិ ជាតិធម្មកុលធម្មទេសធម្មវិលោមនវសេន អញ្ញថាបិ មិច្ឆាជីវោ លព្ភតេវ, តាយ ឯវ ច អាជីវវិបត្តិយា អញ្ញថា វា នេសំ អរញ្ញវាសោ សម្ភវេយ្យាតិ.

៣៧. ឯវំ អាជីវដ្ឋមកសីលវសេន ភយភេរវំ ទស្សេត្វា តតោ បរំ នីវរណប្បហានាទិវសេន តំ ទស្សេតុំ ទេសនា វឌ្ឍិតាតិ តទត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘ឥតោ បរ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ នីវរណវសេន បុន វុត្តាតិ អយមធិប្បាយោ – ឯវំ សីលវិសុទ្ធិមត្តម្បិ អរញ្ញេ វិហរតោ ភយភេរវាភាវំ អាវហតិ, កិមង្គំ បន នីវរណានិ បហាយ អប្បនាសមាធិំ, ឧបចារសមាធិមេវ វា សម្បាទយតោតិ សមាធិសម្បទាយ ភយភេរវាភាវហេតុកំ ទស្សេតុំ ឧបរិ ទេសនា វឌ្ឍិតាតិ អកុសលមនោកម្មន្តភាវេន គហិតាបិ អភិជ្ឈាព្យាបាទា នីវរណវសេន បុន វុត្តាតិ អធិប្បាយោ. អភិ-បុព្ពោ ឈា-សទ្ទោ អភិជ្ឈាយនត្ថោតិ អាហ ‘‘បរភណ្ឌាទិអភិជ្ឈាយនសីលា’’តិ. វត្ថុកាមេសូតិ រូបាទីសុ កិលេសកាមស្ស វត្ថុភូតេសុ កាមេសុ. ពហលកិលេសរាគាតិ ថិរមូលទុម្មោចនីយតាហិ អជ្ឈោសានេ បភូតកិលេសកាមា. អភិជ្ឈា ចេត្ថ អប្បត្តវិសយបត្ថនា, តិព្ពសារាគោ សម្បត្តិវិសយាភិនិវេសោ. តេ ហិ លោភាភិភូតា បុគ្គលា អត្តនិ តិព្ពសាបេក្ខតាយ ឯវ លោភាភិភូតតាយ អវវត្ថិតារម្មណា អវិនិច្ឆិតវិសយា អរញ្ញេ តំ តំ វិសយំ អនុបធារិត្វា វិហរន្តិ, រជ្ជុអាទីនិ យាថាវតោ ន សល្លក្ខេន្តិ. តេនាហ ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ. ឧបដ្ឋាតិ សន្តចិត្តតាយ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អាកុលចិត្តា’’តិ. ‘‘ឥទានិម្ហ នដ្ឋា’’តិ តសន្តិ វិតសន្តិ, អាគន្ត្វា ពាធិយមានា វិយ ហោន្តិ, ឯវំ តំ ភយភេរវំ អត្តនិ សមារោបនដ្ឋេន អវ្ហាយន្តិ បក្កោសន្តីតិ យោជនំ សន្ធាយាហ ‘‘សេសំ តាទិសមេវា’’តិ. ‘‘អនភិជ្ឈាលុហមស្មី’’តិ បាឡិបទេ ចិរបរិចិតអលោភជ្ឈាសយតាយ កមលទលេ ជលពិន្ទុ វិយ អលគ្គមានសត្តា សព្ពត្ថ អនបេក្ខោហមស្មីតិ អត្ថោ.

៣៨. បកតិភាវវិជហនេនាតិ បរិសុទ្ធភាវសង្ខាតស្ស ច បកតិភាវស្ស វិជហនេន. សាវជ្ជធម្មសមុប្បត្តិយា ហិ ចិត្តស្ស អនវជ្ជភាវោ ជហិតោ ហោតីតិ. វិបន្នចិត្តាតិ កិលេសាសុចិទូសិតតាយ កុថិតចិត្តា. តេនាហ ‘‘កិលេសានុគតំ…បេ… បូតិកំ ហោតី’’តិ. បទុដ្ឋមនសង្កប្បាតិ វិសសំសដ្ឋមុត្តំ វិយ ទោសេន បទូសិតចិត្តសង្កប្បា. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘តេ អវវត្ថិតារម្មណា ហោន្តី’’តិអាទិនា អភិជ្ឈាលុវារេ វុត្តនយេនេវ. យថា ហិ លោភវសេន, ឯវំ ទោសាទិវសេនបិ អវវត្ថិតារម្មណា ហោន្តីតិ. សព្ពត្ថាតិ ហេដ្ឋា ឧបរិ ចាតិ សព្ពត្ថ ឋានេសុ វណ្ណេតព្ពា.

៣៩. ‘‘យា ចិត្តស្ស អកល្លតា អកម្មញ្ញតា’’តិ វចនតោ ថិនំ ចិត្តស្ស គេលញ្ញភាវេន គហណំ គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘ចិត្តគេលញ្ញភូតេន ថិនេនា’’តិ. តថា ‘‘យា កាយស្ស អកល្លតា អកម្មញ្ញតា’’តិ (ធ. ស. ១១៦៣) វចនតោ មិទ្ធំ វិសេសតោ នាមកាយស្ស គេលញ្ញភាវេន គហណំ គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘សេសនាមកាយគេលញ្ញភូតេន មិទ្ធេនា’’តិ. សេសគ្គហណញ្ចេត្ថ ចិត្តនិវត្តនត្ថំ. ឥទញ្ច មិទ្ធំ រូបកាយស្សបិ គេលញ្ញាវហន្តិ ទដ្ឋព្ពំ និទ្ទាយ ហេតុភាវតោ. តថា ហិ តំ ‘‘និទ្ទា ចបលាយិកា’’តិ និទ្ទិដ្ឋំ. តេនាហ ‘‘តេ និទ្ទាពហុលា ហោន្តី’’តិ.

៤០. ឧទ្ធច្ចបកតិកាតិ ឧទ្ធច្ចសីលា អនវដ្ឋិតសភាវា. អនវដ្ឋានរសញ្ហិ ឧទ្ធច្ចំ. តេនាហ ‘‘វិប្ផន្ទមានចិត្តា’’តិអាទិ. ឥធាតិ ‘‘អវូបសន្តចិត្តា’’តិ ឥមស្មិំ បទេ. កុក្កុច្ចំ គហេតុំ វដ្ដតិ សំវណ្ណនាវសេន បច្ឆានុតាបស្សបិ ចិត្តស្ស អវូបសមករត្តា. ឧទ្ធច្ចំ បន សរូបេនេវ គហិតន្តិ អធិប្បាយោ.

៤១. ឯកមេវិទំ បញ្ចមំ នីវរណំ យទិទំ កង្ខា វិចិកិច្ឆាតិ ច. យទិ ឯវំ កស្មា ទ្វិធា កត្វា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘កិំ នុ ខោ’’តិអាទិ. កង្ខនតោតិ សំសយនតោ. វិចិកិច្ឆាតិ វុច្ចតិ ‘‘ធម្មសភាវំ វិចិនន្តោ ឯតាយ កិច្ឆតិ, វិគតា តិកិច្ឆា វា’’តិ កត្វា.

៤២. ឯវំ នីវរណាភាវកិត្តនមុខេន សមាធិសម្បទាយ ភយភេរវាភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តុក្កំសនាទិអភាវកិត្តនមុខេន បញ្ញាសម្បទាយ ភយភេរវាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ខោ កេចី’’តិអាទិនា ឧបរិ ទេសនា វឌ្ឍិតា, តទត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘អត្តុក្កំសនកា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧក្កំសេន្តិ មានវសេន បគ្គណ្ហនេន. តេនាហ ‘‘ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេន្តី’’តិ. ថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆាវារេសុ គយ្ហមានំ អភិជ្ឈាលុវារសទិសន្តិ តត្ថ តំ អនាមសិត្វា អត្តុក្កំសកវារេ កិញ្ចិ វិសទិសំ អត្ថីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តេ កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

៤៣. ឆម្ភនំ ឆម្ភោ, កាយស្ស ឆម្ភិតត្តហេតុភូតោ ពលវចិត្តុត្រាសោ. សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ ឆម្ភី. តេនាហ ‘‘កាយថម្ភនា’’តិអាទិ. ភីរុកជាតិកាតិ ភាយនកសីលា. ឯកមេវ ចេតំ សាវជ្ជភយំ កាយេ ឆម្ភិតត្តស្ស, ចិត្តេ ច កាយេ ច ថទ្ធភាវស្ស ឧប្បាទនវសេន ‘‘ឆម្ភោ ភីរុតា’’តិ ច វុច្ចតីតិ តំសមង្គិនោ សមណព្រាហ្មណា ‘‘ឆម្ភី ភីរុកជាតិកា’’តិ វុត្តា, ឥធ ភយភេរវំ សរូបេនេវ គហិតំ.

៤៤. លព្ភតិ បាបុណីយតីតិ លាភសទ្ទស្ស កម្មសាធនត្តមាហ. សក្កច្ចំ កាតព្ពោ ទាតព្ពោតិ សក្ការោ. តទត្ថទីបកន្តិ លាភាទិំ បហាយ អរញ្ញេ វសតោ ភយភេរវាវ្ហាយនំ នត្ថីតិ ទីបកំ. សោ កិរ លាភគរុតាយេវ បិយោ គាមោ ឯតស្សាតិ ‘‘បិយគាមិកោ’’តិ នាមំ លភតិ. កម្មមុត្តោតិ ជរាជិណ្ណត្តា កម្មំ កាតុំ ន សក្កោតីតិ សាមិកេហិ វិស្សដ្ឋោ.

៤៥. អលសភាវេន សម្មាវាយាមស្ស អករណតោ កុច្ឆិតំ សីទន្តីតិ កុសីតា. វីរស្ស ភាវោ, កម្មំ វា វីរិយំ, វិធិនា វា ឦរេតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ វីរិយំ, សម្មាវាយាមោ. តេន ហីនា ហីនវីរិយា. កាយវិញ្ញត្តិយា សមុដ្ឋានវសេន បវត្តវីរិយំ កាយិកវីរិយំ, វត្តករណចង្កមនាទីសុ ទដ្ឋព្ពំ. និសជ្ជ សយិត្វា ច កម្មដ្ឋានមនសិការវសេន បវត្តវីរិយំ ចេតសិកវីរិយំ. តត្ថ បុរិមំ វិសេសតោ កោសជ្ជបដិបក្ខតាវសេន, ទុតិយំ វីរិយារម្ភតាវសេន បាកដំ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កុសីតា’’តិអាទិមាហ. តេ ហិ ហីនវីរិយា អលសតាយេវ អារម្មណវវត្ថានមត្តម្បិ កាតុំ ន សក្កោន្តិ.

៤៦. នដ្ឋស្សតីតិ អលព្ភមានស្សតិ, បច្ចយវេកល្លេន វិជ្ជមានាយបិ សតិយា សតិកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថតាយ ឯវំ វុត្តំ. ន សម្បជានាតិ អសម្បជានា. តំយោគនិវត្តិយញ្ចាយំ អ-ការោ ‘‘អហេតុកា ធម្មា (ធ. ស. ២.ទុកមាតិកា), អភិក្ខុកោ អាវាសោ’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៧៦) វិយាតិ អាហ ‘‘បញ្ញារហិតា’’តិ. ននុ សោឡសមោ បញ្ញាវារោ, អយំ សតិវារោ, តត្ថ កស្មា សំកិលេសបក្ខេ បញ្ញា គហិតាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឥមស្ស ចា’’តិអាទិ. សតិភាជនីយមេវេតំ, យទិទំ ចុទ្ទសមោ វារោ, បញ្ញា បនេត្ថ ចុទ្ទសមេ វារេ កេវលា សតិ ទុព្ពលាតិ សតិទុព្ពល្យទីបនត្ថំ ‘‘អសម្បជានា’’តិ បដិក្ខេបមុខេន វុត្តា. ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘ទុវិធា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

៤៧. អប្បនាសមាធិនា, ឧបចារសមាធិនា វា ចិត្តំ អារម្មណេ សមំ, សម្មា វា អាហិតំ នាម ហោតិ, នាញ្ញថាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អសមាហិតាតិ ឧបចារប្បនាសមាធិវិរហិតា’’តិ អាហ. វិព្ភន្តចិត្តាតិ អនវដ្ឋិតចិត្តា. បុព្ពេ នីវរណភាវសាមញ្ញេន ឧទ្ធច្ចំ គហិតំ ‘‘ឧទ្ធតា អវូបសន្តចិត្តា’’តិ, ឥធ សមាធានាភាវេន ឧទ្ធច្ចហេតុកោ ចិត្តវិព្ភមោ វុត្តោ ‘‘អសមាហិតា វិព្ភន្តចិត្តា’’តិ, អយមេតេសំ វិសេសោ. បុព្ពេ វុត្តនយេនាតិ បុព្ពេ ‘‘ឧទ្ធច្ចេន ហិ ឯការម្មណេ ចិត្តំ វិប្ផន្ទតិ ធជយដ្ឋិយំ វាតេន បដាកា វិយា’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៤០) វុត្តនយេន. សព្ពំ បុព្ពសទិសមេវាតិ ភយភេរវាវ្ហាយនស្ស អភិជ្ឈាលុវារេ វុត្តសទិសតំ សន្ធាយ វទតិ.

៤៨. ទុប្បញ្ញាតិ ឯត្ថ ទុ-សទ្ទោ ‘‘ទុស្សីលោ’’តិអាទីសុ វិយ អភាវត្ថោ, ន ‘‘ទុគ្គតិ, ទុប្បដិបន្នោ’’តិអាទីសុ វិយ គរហត្ថោតិ ទស្សេតុំ ‘‘និប្បញ្ញានមេតំ អធិវចន’’ន្តិ វត្វា ‘‘បញ្ញា បន ទុដ្ឋា នាម នត្ថី’’តិ វុត្តំ. តេតិ ទុប្បញ្ញា. សព្ពត្ថាតិ ចតូសុបិ បាឋវិកប្បេសុ. ឯលន្តិ វា ទោសោ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា’’តិ. តថា ហិ សីលំ ‘‘នេលង្គ’’ន្តិ វុត្តំ. ទុប្បញ្ញា ច កថេន្តា សទោសមេវ កថំ កថេន្តិ អបណ្ឌិតភាវតោ. តេនេវាហ ‘‘ទុព្ភាសិតភាសី’’តិ. តស្មា ឯលសព្ភាវតោ ឯលំ មុខំ ឯតេសន្តិ ឯលមូគាតិ វុត្តាតិ ឯវម្បិ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យាយ បញ្ញាយ វសេន ‘‘បញ្ញាសម្បន្នោ’’តិ វុត្តំ, តំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘នោ ច ខោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ននុ ច ពោធិសត្តា ពហុលវិបស្សនាបញ្ញាយ សមន្នាគតា ហោន្តីតិ? ហោន្តិ, តទា បន ពោធិសត្តេន ន វិបស្សនារម្ភោ កតោ, នោ ច វិបស្សនាបញ្ញា អធិប្បេតាតិ វុត្តំ ‘‘នោ ច ខោ វិបស្សនាបញ្ញាយា’’តិ.

កេចិ បនេត្ថ ‘‘សទ្ធាវិរហិតា អបរិសុទ្ធកាយកម្មន្តាទយោ វិយ ភយភេរវាវ្ហាយនស្ស វិសេសការណំ, នាបិ សទ្ធាលុតា បល្លោមតាយាតិ សទ្ធាវារោ អនុទ្ធដោ’’តិ វទន្តិ, តំ អការណំ. កម្មផលេ ហិ សទ្ទហន្តោ កម្មបដិសរណតំយេវ និស្សាយ ភយភេរវំ តិណាយបិ អមញ្ញមានោ បល្លោមតមាបជ្ជេយ្យ. យស្មា បន វីរិយាទយោ សទ្ធាយ វិនា នប្បវត្តន្តីតិ តេសំ ឧបនិស្សយភូតា សហជាតា ច សា តគ្គហណេនេវ គហិតា ហោតីតិ វិសុំ ន ឧទ្ធដា. តថា ហិ សា ឈានស្ស បុព្ពភាគបដិបទាយម្បិ ន ឧទ្ធដា, កិំ វា ឯតាយ សទ្ធាយ, អទ្ធា សា ឥមស្មិំ អារម្មណបរិគ្គហដ្ឋានេ ន គហេតព្ពាវ, តតោ ធម្មស្សាមិនា ឥធ ន ឧទ្ធដា, ឯវំ អញ្ញេសុបិ ឯទិសេសុ ឋានេសុ និច្ឆយោ កាតព្ពោ. យថានុលោមទេសនា ហិ សុត្តន្តកថាតិ.

វចីកម្មន្តវារាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សោឡសដ្ឋានារម្មណបរិគ្គហោ និដ្ឋិតោ.

ភយភេរវសេនាសនាទិវណ្ណនា

៤៩. សោឡសារម្មណានីតិ សោឡសដ្ឋានានិ អារម្មណានិ. ឯវរូបាសុ រត្តីសូតិ ចាតុទ្ទសីអាទិកា ឧបរិ វក្ខមានា រត្តិយោ សន្ធាយ វទតិ. ឯវរូបេ សេនាសនេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. យាតិ អនិយមតោ ឧទ្ទិដ្ឋានំ បុន ‘‘តា’’តិ វចនំ និទ្ទេសោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘យា តាតិ ឧភយមេតំ រត្តីនំយេវ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវចន’’ន្តិ. អភីតិ លក្ខណត្ថេ ‘‘អញ្ញេ ច អភិញ្ញាតា ព្រាហ្មណមហាសាលា’’តិអាទីសុ វិយ. កថំ បនេត្ថ លក្ខណត្ថតា វេទិតព្ពា? លក្ខីយតិ ឯតេនាតិ លក្ខណន្តិ អាហ ‘‘ចន្ទបារិបូរិយា’’តិអាទិ. បុណ្ណមាសិយំ ចន្ទបារិបូរិយា អមាវាសិយំ ចន្ទបរិក្ខយេន. អាទិ-សទ្ទេន ចន្ទស្ស ឧបឌ្ឍមណ្ឌលតារាហុគ្គហតាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧបសគ្គមត្តមេវ អភិ-សទ្ទោ លក្ខិតសទ្ទេនេវ លក្ខណត្ថស្ស វិញ្ញាយមានត្តាតិ អធិប្បាយោ.

បឋមទិវសតោ បភុតីតិ បឋមបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ. យស្មា ចោទកោ ភគវតោ កាលេ អនភិលក្ខិតាបិ អបរភាគេ អភិលក្ខិតា ជាតា, តស្មា តំ អភិលក្ខណីយតំ ឧបាទាយ ‘‘សព្ពទស្សិនា ភគវតា បញ្ចមី កស្មា ន គហិតា’’តិ ចោទេតិ, ឥតរោ សព្ពកាលិកាសុ ចាតុទ្ទសីអាទីសុ គយ្ហមានាសុ អសព្ពកាលិកាយ កថំ គហណន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘អសព្ពកាលិកត្តា’’តិ បរិហរតិ.

តថាវិធាសូតិ ‘‘អភិញ្ញាតា’’តិអាទិនា យថា វុត្តា, តថាវិធាសុ. ទេវតាធិដ្ឋិតភាវេន អារាមាទីនំ លោកស្ស ចេតិយភាវោតិ អាហ ‘‘បូជនីយដ្ឋេនា’’តិ. មនុស្សា យេភុយ្យេន គាមាទីនំ ទ្វារេសុ តថារូបេ រុក្ខេ ចេតិយដ្ឋានិយេ កត្វា វោហរន្តីតិ អាហ ‘‘គាមនិគមាទិទ្វារេសូ’’តិអាទិ. ទស្សនមត្តេនបិ សវនមត្តេនបិ ភយុប្បាទនេន បាកតិកសត្តេ ភិំសេន្តីតិ ភិំសនកានិ. តេនាហ ‘‘ភយជនកានី’’តិអាទិ. ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ, អតិវិយ សប្បដិភយំ ភេរវំ.

អាយាចនឧបហារករណារហន្តិ តំតំពលិកម្មបណិធិកម្មករណយោគ្គំ. បុប្ផធូប…បេ… ធរណិតលន្តិ ឥទំ យថាបដិសូតេន សុប្បាទិនា ឧបហារករណទស្សនំ. កោដ្ដេន្តោតិ បហរន្តោ, សិង្គប្បហារខុរប្បហារេហិ សទ្ទំ ករោន្តោតិ អធិប្បាយោ. សព្ពចតុប្បទានំ ឥធ មគោតិ នាមំ, ន ‘‘អច្ឆចម្មំ មិគចម្មំ ឯឡកចម្ម’’ន្តិអាទីសុ (មហាវ. ២៥៩) វិយ, រោហិតោតិអាទិ មិគវិសេសានន្តិ អធិប្បាយោ. ចាលេត្វាតិ អគ្គមទ្ទនេន ចាលេត្វា. មោរគ្គហណញ្ចេត្ថ ឧបលក្ខណន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥធ សព្ពបក្ខិគហណំ អធិប្បេត’’ន្តិ. ឯស នយោតិ ឥទំ យថា ‘‘មោរោ វា’’តិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បនត្ថោ, ឯវំ ‘‘មិគោ វា’’តិ ឯត្ថាបីតិ មិគសទ្ទស្ស វិសេសត្ថវុត្តិតំ សន្ធាយាហ. ឥតោ បភូតីតិ ‘‘យំនូនាហំ យា តា រត្តិយោ’’តិអាទិនា ភយភេរវស្ស គវេសនចិន្តនតោ បភុតិ, ន គវេសនារម្ភតោ បភុតិ. ‘‘អប្បេវ នាមាហំ ភយភេរវំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ ហិ អារម្មណមេវ ភយភេរវំ. សុខារម្មណំ រូបំ សុខមិវ ‘‘រូបំ សុខំ សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្ត’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៦០). កថំ ភយគ្គហណេន ច រូបារម្មណគ្គហណន្តិ អាហ ‘‘បរិត្តស្ស ចា’’តិអាទិ. ‘‘អាគច្ឆតី’’តិ វចនតោ គវេសនារម្ភតោ បភុតិ ‘‘ឯតំ ភយ’’ន្តិ អារម្មណំ អធិប្បេតន្តិ កេចិ ‘‘តំ ន បស្សេយ្យ’’ន្តិ ចក្ខុនា ទស្សនស្ស អធិប្បេតត្តា, តស្មា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ភយំ អាកង្ខមានោតិ ឧបបរិក្ខនវសេន អហំ ភយវត្ថុំ អាកង្ខន្តោ វិហរាមិ, តំ កិមត្ថិយំ, ឯត្តកោបិ ភយសមន្នាហារោ មយ្ហំ អយុត្តោតិ អធិប្បាយោ.

យំ បការំ ភូតោ យថាភូតោ, សោ បនេត្ថ បការោ ឥរិយាបថវសេន យុត្តោ បាឡិយំ តថា អាគតត្តាតិ អាហ ‘‘យេន យេន ឥរិយាបថេន ភូតស្សា’’តិ. ភវិតស្សាតិ ឥទំ ‘‘ភូតស្សា’’តិ ឥមិនា សមានត្ថំ បទន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សមង្គីភូតស្សា’’តិ បទំ បុរិមបទលោបេន ភូតស្សាតិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សមង្គីភូតស្ស វា’’តិ អាហ. ភយភេរវារម្មណេតិ ភយភេរវាភិមតេ អារម្មណេ. នេវ មហាសត្តោ តិដ្ឋតីតិអាទិ ‘‘តថាភូតោ ច តំ បដិវិនេយ្យ’’ន្តិ យថា ចិន្តិតំ, តថា បដិបន្នភាវទស្សនំ. ឥរិយាបថបដិបាដិ នាម ឋានគមននិសជ្ជានិបជ្ជាតិ វទន្តិ, ឧប្បដិបាដិ បន បឋមំ និបជ្ជា, បុន និសជ្ជា, បុន ឋានំ, បច្ឆា គមនន្តិ ឯវំ វេទិតព្ពា. អាសន្នបដិបាដិយាតិ គមនស្ស តាវ ឋានំ អាសន្នំ, ឋានស្ស និសជ្ជា គមនញ្ច, និសជ្ជាយ និបជ្ជា ឋានញ្ច, និបជ្ជាយ និសជ្ជា អាសន្នា. ឥធ បន គមនស្ស ឋានំ, ឋានស្ស ច គមនំ, និសជ្ជាយ ច និបជ្ជា, និបជ្ជាយ ច និសជ្ជា អាសន្នភាវេន គហិតា, ឥតរេ បរម្បរាវសេនាតិ វេទិតព្ពា. ភិក្ខុស្ស បន ឥរិយាបថា សម្បត្តបដិបាដិយា វិយ អបរាបរុប្បត្តិវសេន វុច្ចន្តិ.

ភយភេរវសេនាសនាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អសម្មោហវិហារវណ្ណនា

៥០. អយញ្ច មេ សព្ពសោ ភយភេរវាភាវោ វិសេសតោ អសម្មោហធម្មត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សន្តិ ខោ បនា’’តិអាទិនា ឧបរិ ទេសនា វឌ្ឍិតាតិ អយំ វា ឯត្ថ អនុសន្ធិ. ឈាយីនំ សម្មោហដ្ឋានេសូតិ ឥមិនា អជ្ឈាយីនំ សម្មោហដ្ឋានេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. អត្ថីតិ ឥទំ និបាតបទំ បុថុវចនម្បិ ហោតិ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣-៣៧៤; ម. និ. ១.១១០; ៣.១៥៤; សំ. និ. ៤.១២៧; ខុ. បា. ៣.ទ្វតិំសាការ) វិយាតិ ‘‘សន្តី’’តិ បទស្ស អត្ថទស្សនវសេន វុត្តំ. កិំ ខណត្តយសមង្គិតាយ តេ អត្ថិ, នោតិ អាហ ‘‘សំវិជ្ជន្តិ ឧបលព្ភន្តី’’តិ, មហតិ លោកសន្និវាសេ ឯទិសាបិ សំវិជ្ជន្តិ ញាណេន គហេតព្ពតាយ ឧបលព្ភន្តីតិ. ឱទាតកសិណលាភីតិ អប្បមាណឱទាតកសិណលាភី. ឯវំ ហិស្ស សមន្តតោ អាលោកោ វិយ ឧបដ្ឋាតិ. បរិកម្មន្តិ សមាបត្តិបុព្ពភាគមាហ. ឯត្តកំ សូរិយេ គតេ វុដ្ឋហាមីតិ,នោ ច ខោ អទ្ធានបរិច្ឆេទេ កុសលោ ហោតិ, កេវលំ ‘‘ទិវា ឯវ វុដ្ឋហាមី’’តិ មនសិការំ ឧប្បាទេសិ. វិសទំ ហោតិ សព្ពំ អារម្មណជាតំ, ទិព្ពចក្ខុនា បស្សន្តស្ស វិយ វិភូតំ. អវិសទន្តិ ឯត្ថ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំសញ្ញិនោតិ រត្តិំ ‘‘ទិវា’’តិ, ទិវា ច ‘‘រត្តី’’តិ ឯវំសញ្ញិនោ.

អន្តោសេនាសនេ រត្តិំ និសិន្នោ ហោតីតិ រត្តិ-សទ្ទោ អជ្ឈាហរិតព្ពោ. បរិត្តាសនាទីហិ, អញ្ញេហិ វា ការណេហិ. គម្ភីរាយ ភូមិគព្ភសទិសាយ ឃនវនបដិច្ឆន្នាយ ពហលតរជាលវនបដលបដិច្ឆន្នាយ. អន្តរហិតសូរិយាលោកេ កាលេតិ ឯតេនេវ ទិវាតិ អវុត្តសិទ្ធោ. សម្មោហវិហារោ នាម ពហុវិធោតិ អាហ ‘‘សម្មោហវិហារានំ អញ្ញតរ’’ន្តិ.

បាកដោ ពោធិសត្តស្ស រត្តិន្ទិវបរិច្ឆេទោ អន្តមសោ លវតុដិខណស្សបិ ឧបាទាយ សុវវត្ថិតត្តា, តថា រត្តិទិវសកោដ្ឋាសបរិច្ឆេទោ អត្តនា កាតព្ពកិច្ចវសេន កាលញាណវសេន ច.

កាលថម្ភេ លទ្ធព្ពឆាយាវសេន ទ្វង្គុលកាលេ. យាមឃណ្ដិកំ បហរតិ សង្ឃស្ស តំតំវត្តករណត្ថំ. មុគ្គរន្តិ ឃណ្ដិកប្បហរណមុគ្គរំ. យាមយន្តំ បតតិ អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ យោជិតន្តិ អធិប្បាយោ. យាវ អញ្ញេ ភិក្ខូ ភោជនសាលំ ឧបគច្ឆន្តិ, តាវ ទិវាវិហារដ្ឋានំ គន្ត្វា សមណធម្មំ ករោតិ.

យំ ខោ តន្តិ ឯត្ថ យន្តិ អនិយមុទ្ទេសោ, ខោតិ អវធារណេ, យមេវ បុគ្គលន្តិ អត្ថោ. តន្តិ វុច្ចមានាការវចនំ. មមេវាតិ មំ ឯវ. អសម្មោហសភាវោតិ សភាវភូតអសម្មោហោ. ‘‘ឧប្បន្នោ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘មនុស្សលោកេ’’តិ វុត្តំ. បញ្ញាសម្បត្តិយាតិ យាថាវតោ ហិតស្ស ជាននសមត្ថេន អត្តនោ បញ្ញាគុណេន, ន កេវលំ អជ្ឈាសយេនេវ ហិតេសិតា, អថ ខោ បយោគេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ហិតូបទេសកោ’’តិ អាហ. អជ្ឈាសយេន បន ហិតេសិតា ‘‘លោកានុកម្បាយា’’តិ ឥមិនា ទស្សិតា. ឧបករណេហិ វិនា ន កទាចិ ភោគសុខំ ឧបករណទានញ្ច ចាគសម្បត្តិហេតុកន្តិ អាហ ‘‘ចាគសម្បត្តិយា…បេ… ទាយកោ’’តិ. មេត្តាសម្បត្តិយា ហិតូបសំហារេន រក្ខិតា. ករុណាសម្បត្តិយា ទុក្ខាបនយនេន គោបាយិតា. ននុ ច បុព្ពេបិ វុត្តំ ‘‘ហិតាយ សុខាយា’’តិ, អថ កស្មា បុន តំ គហិតន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឥធ ទេវមនុស្សគ្គហណេនា’’តិអាទិ. តេន បុព្ពេ អវិសេសតោ ហិតាទីនិ ទស្សិតានិ, ឥទានិ វិសេសតោ សហ បយោជនេន តានិ ទស្សិតានីតិ ទីបេតិ. និព្ពានតោ បរោ បរមោ អត្ថោ នាម នត្ថីតិ អាហ ‘‘បរមត្ថត្តាយា’’តិ. ហិនោតិ និព្ពានំ គច្ឆតីតិ ហិតំ, មគ្គោ. ឧក្កំសតោ សុខត្ថំ អរិយផលន្តិ អាហ ‘‘តតោ ឧត្តរិ សុខាភាវតោ’’តិ.

អសម្មោហវិហារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុព្ពភាគបដិបទាទិវណ្ណនា

៥១. អសម្មោហវិហារន្តិ អសម្មោហវុត្តិំ, អសម្មោហសម្ពោធិន្តិ វា អត្ថោ. តន្តិ សមថវិបស្សនាភាវនាសង្ខាតំ បដិបទំ. បុព្ពភាគតោ បភុតីតិ ភាវនាយ បុព្ពភាគវីរិយារម្ភាទិតោ បដ្ឋាយ. កេចីតិ ឧត្តរវិហារវាសិនោ.

ពោធិមណ្ឌេតិ (សារត្ថ. ដី. ១.១១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; អ. និ. ដី. ៣.៨.១១) ពោធិសង្ខាតស្ស ញាណស្ស មណ្ឌភាវប្បត្តេ ឋានេ. ចតុរង្គន្តិ ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច, អដ្ឋិ ច អវសិស្សតូ’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.១៨៤; សំ. និ. ២.២៣៧; អ. និ. ២.៥; ៨.១៣; មហានិ. ១៧, ១៩៦) វុត្តចតុរង្គសមន្នាគតំ. បគ្គហិតន្តិ អារម្ភំ សិថិលំ អកត្វា ទឡ្ហបរក្កមសង្ខាតុស្សហនភាវេន គហិតំ. តេនាហ ‘‘អសិថិលប្បវត្តិតន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. អសល្លីនន្តិ អសង្កុចិតំ កោសជ្ជវសេន សង្កោចំ អនាបន្នំ.

ឧបដ្ឋិតាតិ ឱគាហនសង្ខាតេន អបិលាបនភាវេន អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋិតា. តេនាហ ‘‘អារម្មណាភិមុខីភាវេនា’’តិ. សម្មោសស្ស វិទ្ធំសនវសេន បវត្តិយា ន សម្មុដ្ឋាតិ អសម្មុដ្ឋា. កិញ្ចាបិ ចិត្តមិវ ចិត្តបស្សទ្ធិវសេន កាយបស្សទ្ធិវសេនេវ កាយោ បស្សទ្ធោ ហោតិ, តថាបិ យស្មា កាយបស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជមានា ចិត្តបស្សទ្ធិយា សហេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន វិនា, តស្មា វុត្តំ ‘‘កាយចិត្តបស្សទ្ធិសម្ភវេនា’’តិ. រូបកាយោបិ បស្សទ្ធោយេវ ហោតិ កាយបស្សទ្ធិយា ឧភយេសម្បិ កាយានំ បស្សម្ភនាវហត្តា. សោ ច ខោ កាយោ. វិគតទរថោតិ វិគតកិលេសទរថោ. នាមកាយេ ហិ វិគតទរថេ រូបកាយោបិ វូបសន្តទរថបរិឡាហោ ហោតិ. សម្មា អាហិតន្តិ នានារម្មណេសុ វិធាវនសង្ខាតវិក្ខេបំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ អវិក្ខិត្តភាវាបាទានេន សម្មទេវ អាហិតំ. តេនាហ ‘‘សុដ្ឋុ ឋបិត’’ន្តិអាទិ. ចិត្តស្ស អនេកគ្គភាវោ វិក្ខេបវសេន ចញ្ចលតា, សា សតិ ឯកគ្គតាយ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯកគ្គំ អចលំ និប្ផន្ទន’’ន្តិ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘អារទ្ធំ ខោ បនា’’តិអាទិនា វីរិយសតិបស្សទ្ធិសមាធីនំ កិច្ចសិទ្ធិទស្សនេន. ននុ ច សទ្ធាបញ្ញានម្បិ កិច្ចសិទ្ធិ ឈានស្ស បុព្ពបដិបទាយ ឥច្ឆិតព្ពាតិ? សច្ចំ ឥច្ឆិតព្ពា, សា បន នានន្តរិយភាវេន អវុត្តសិទ្ធាតិ ន គហិតា. អសតិ ហិ សទ្ធាយ វីរិយារម្ភាទីនំ អសម្ភវោយេវ, បញ្ញាបរិគ្គហេ ច នេសំ អសតិ បញ្ញាយារម្ភាទិភាវោ ន សិយា. តថា អសល្លីនាសម្មោសតាទយោ វីរិយាទីនន្តិ អសល្លីនតាទិគ្គហណេនេវេត្ថ បញ្ញាកិច្ចសិទ្ធិ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឈានភាវនាយំ វា សមាធិកិច្ចំ អធិកំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ សមាធិបរិយោសានាវ ឈានស្ស បុព្ពបដិបទា កថិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

វុត្តំ, តស្មា ឥធ ន វត្តព្ពំ. វិសុទ្ធិមគ្គោ ហិ ឥមិស្សា សំវណ្ណនាយ ឯកទេសភូតោតិ វុត្តោវាយមត្ថោតិ. វិហរតីតិ អាគតំ បរុទ្ទេសិកត្តា វិហារស្ស. ឥធ វិហាសិន្តិ អាគតំ អត្ថុទ្ទេសិកត្តា. ឥទំ កិរ សព្ពពុទ្ធានំ អវិជហិតន្តិ អាហ ‘‘អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ. រូបវិរាគភាវនាវសេន (សារត្ថ. ដី. ១.១២.នេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា) បវត្តោ ចតុព្ពិធោបិ អរូបជ្ឈានវិសេសោ ចតុត្ថជ្ឈានសង្គហោ ឯវាតិ អាហ ‘‘ចត្តារិ ឈានានី’’តិ. យុត្តំ តាវ ចិត្តេកគ្គតា ភវោក្កមនត្ថតា វិយ វិបស្សនាបាទកតាបិ ចតុន្នំ ឈានានំ សាធារណាតិ តេសំ វសេន ‘‘ចត្តារិ ឈានានី’’តិ វចនំ, អភិញ្ញាបាទកតា បន និរោធបាទកតា ច ចតុត្ថស្សេវ ឈានស្ស អាវេណិកា, សា កថំ ចតុន្នំ ឈានានំ សាធារណា វុត្តាតិ? បរម្បរាធិដ្ឋានភាវតោ. បទដ្ឋានបទដ្ឋានម្បិ ហិ បទដ្ឋានន្តេវ វុច្ចតិ, ការណការណម្បិ ការណន្តិ យថា ‘‘តិណេហិ សត្តំ សិទ្ធ’’ន្តិ, ឯវញ្ច កត្វា បយោជននិទ្ទេសេ អដ្ឋសមាបត្តិគ្គហណំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ចិត្តេកគ្គតត្ថានីតិ ចិត្តសមាធានត្ថានិ, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថានីតិ អត្ថោ. ចិត្តេកគ្គតាសីសេន ហិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារោ វុត្តោ, សុក្ខវិបស្សកខីណាសវវសេន ចេតំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឯកគ្គចិត្តា សុខំ ទិវសំ វិហរិស្សាមា’’តិ. ភវោក្កមនត្ថានីតិ ភវេសុ និព្ពត្តិអត្ថានិ.

យស្មា (សារត្ថ. ដី. ១.១២.នេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា) ពោធិសត្តេន ពោធិមណ្ឌូបសង្កមនតោ បុព្ពេបិ ចរិមភវេ ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តិតបុព្ពំ, តទា បន តំ និព្ពត្តិតមត្តមេវ អហោសិ, ន វិបស្សនាទិបាទកំ, តស្មា ‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ និព្ពត្តិត’’ន្តិ តតោ វិសេសេត្វា វុត្តំ. វិបស្សនាបាទកន្តិ វិបស្សនារម្ភេ វិបស្សនាយ បាទកំ. អភិញ្ញាបាទកន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ពុទ្ធានញ្ហិ បឋមារម្ភេ ឯវ បាទកជ្ឈានេន បយោជនំ អហោសិ, ន តតោ បរំ ឧបរិមគ្គាធិគមផលសមាបត្តិអភិញ្ញាវឡញ្ជនាទិអត្ថំ. អភិសម្ពោធិសមធិគមតោ បដ្ឋាយ ហិ សព្ពំ ញាណសមាធិកិច្ចំ អាកង្ខមត្តបដិពទ្ធមេវាតិ. សព្ពកិច្ចសាធកន្តិ អនុបុព្ពវិហារាទិសព្ពកិច្ចសាធកំ. សព្ពលោកិយលោកុត្តរគុណទាយកន្តិ ឯត្ថ វិបស្សនាភិញ្ញាបាទកត្តា ឯវ ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស ភគវតោ សព្ពលោកិយលោកុត្តរគុណទាយកតា វេទិតព្ពា. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានញ្ហិ មគ្គញាណំ, មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អភិសម្ពោធិ, តទធិគមសមកាលមេវ ភគវតោ សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ហត្ថគតា អហេសុំ, ចតុត្ថជ្ឈានសន្និស្សយោ ច មគ្គាធិគមោតិ.

បុព្ពភាគបដិបទាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុព្ពេនិវាសកថាវណ្ណនា

៥២. ទ្វិន្នំ វិជ្ជានន្តិ បុព្ពេនិវាសញាណទិព្ពចក្ខុញាណសង្ខាតានំ ទ្វិន្នំ វិជ្ជានំ. អនុបទវណ្ណនាតិ តាសំ វិជ្ជានំ និទ្ទេសបាឡិយា អនុបទវណ្ណនា. ភាវនានយោតិ ឧប្បាទនវិធិ. ‘‘សោ’’តិ បច្ចត្តវចនស្ស អហំ-សទ្ទេន សម្ពន្ធនេ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘អភិនិន្នាមេសិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បាឡិយំ វា ‘‘អភិនិន្នាមេសិ’’ន្តិ ឧត្តមបុរិសស្ស យោគោតិ អហំ-សទ្ទេន អានេត្វា វុច្ចមានេ តទត្ថោ បាកដោ ហោតីតិ ‘‘សោ អហ’’ន្តិ វុត្តំ. អភិនីហរិន្តិ ចិត្តំ ឈានារម្មណតោ អបនេត្វា បុព្ពេនិវាសាភិមុខំ បេសេសិំ, បុព្ពេនិវាសនិន្នំ បុព្ពេនិវាសបោណំ បុព្ពេនិវាសបព្ភារំ អកាសិន្តិ អត្ថោ.

បុព្ពេអតីតជាតីសុ និវុត្ថក្ខន្ធា បុព្ពេនិវាសោ. និវុត្ថាតិ ច អជ្ឈាវុត្ថា អនុភូតា អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា, គោចរនិវាសេន និវុត្ថធម្មា វា អត្តនោ វិញ្ញាណេនវិញ្ញាតា, បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតាបិ វា ឆិន្នវដុមកានុស្សរណាទីសុ, តំ បុព្ពេនិវាសំ យាយ សតិយា អនុស្សរតិ, តាយ សម្បយុត្តំ ញាណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណំ. បដិនិវត្តន្តស្សាតិ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរណវសេន យាវទិច្ឆកំ គន្ត្វា បច្ចាគច្ឆន្តស្ស. តស្មាតិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស ការណភាវេន បច្ចាមសនំ, បដិនិវត្តន្តស្ស បច្ចវេក្ខណភាវតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធូបបត្តិយាតិ ឥធ ចរិមភវេ ឧបបត្តិយា. អនន្តរន្តិ អតីតានន្តរមាហ. អមុត្រាតិ អមុកស្មិំ ភវេតិ អត្ថោ. ឧទបាទិន្តិ ឧប្បជ្ជិំ. តាហិ ទេវតាហីតិ តុសិតាទេវតាហិ. ឯកគោត្តោតិ តុសិតគោត្តេន ឯកគោត្តោ. មហាពោធិសត្តានំ សន្តានស្ស បរិយោសានាវត្ថាយ ទេវលោកូបបត្តិជនកំ នាម អកុសលេន កម្មុនា អនុបទ្ទុតមេវ ហោតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទុក្ខំ បន សង្ខារទុក្ខមេវា’’តិ វុត្តំ. មហាបុញ្ញានម្បិ បន ទេវបុត្តានំ បុព្ពនិមិត្តុប្បត្តិកាលាទីសុ អនិដ្ឋារម្មណសមាយោគោ ហោតិយេវាតិ ‘‘កទាចិ ទុក្ខទុក្ខស្សបិ សម្ភវោ នត្ថី’’តិ ន សក្កា វត្តុំ. សត្តបញ្ញាស…បេ… បរិយន្តោតិ ឥទំ មនុស្សានំ វស្សគណនាវសេន វុត្តំ. តត្ថ ទេវានំ វស្សគណនាយ បន ចតុសហស្សមេវ.

អតីតភវេ (សារត្ថ. ដី. ១.១២.បុព្ពេនិវាសកថាយំ) ខន្ធា តប្បដិពទ្ធនាមគោត្តានិ ច សព្ពំ បុព្ពេនិវាសន្តេវ សង្គហិតន្តិ អាហ ‘‘កិំ វិទិតំ ករោតិ? បុព្ពេនិវាស’’ន្តិ. មោហោ បដិច្ឆាទកដ្ឋេន‘‘តមោ’’តិ វុច្ចតិ ‘‘តមោ វិយា’’តិ កត្វា. ឱភាសករណដ្ឋេនាតិ កាតព្ពតោ ករណំ, ឱភាសោវ ករណំ, អត្តនោ បច្ចយេន ឱភាសភាវេន និព្ពត្តេតព្ពដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. សេសំ បសំសាវចនន្តិ បដិបក្ខវិធមនបវត្តិវិសេសានំ ពោធនតោ វុត្តំ. អវិជ្ជា វិហតាតិ ឯតេន វិជ្ជនដ្ឋេន វិជ្ជាតិ អយម្បិ អត្ថោ ទីបិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. យស្មា វិជ្ជា ឧប្បន្នាតិ ឯតេន វិជ្ជាបដិបក្ខា អវិជ្ជា, បដិបក្ខតា ចស្សា បហាតព្ពភាវេន វិជ្ជាយ ច បហាយកភាវេនាតិ ទស្សេតិ. ឯស នយោ ឥតរស្មិម្បិ បទទ្វយេតិ ឥមិនា តមោ វិហតោ វិនដ្ឋោ. កស្មា? យស្មា អាលោកោ ឧប្បន្នោតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. បេសិតត្តស្សាតិ យថាធិប្បេតត្ថសិទ្ធិំ បតិ វិស្សដ្ឋចិត្តស្ស. យថា អប្បមត្តស្សាតិ អញ្ញស្សបិ កស្សចិ មាទិសស្សាតិ អធិប្បាយោ.

បុព្ពេនិវាសកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទិព្ពចក្ខុញាណកថាវណ្ណនា

៥៣. ឥធាតិ ភយភេរវសុត្តេ វុត្តំ. ឥធ អយំ វិសេសោតិ យោជនា. វុត្តសទិសមេវ ‘‘មេតិ មយា’’តិអាទិនា. បរិកម្មកិច្ចន្តិ ‘‘អភិញ្ញាបាទកចតុត្ថជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ សព្ពបច្ឆិមា និសជ្ជា អាវជ្ជិតព្ពា’’តិអាទិនា, កសិណារម្មណំ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ សព្ពាការេន អភិនីហារក្ខមំ កត្វា’’តិអាទិនា ច វុត្តេន បរិកម្មេន កិច្ចំ បយោជនំ នត្ថិ. ន តេន ឥធ អត្ថោតិ តេន ភាវនានយេន ឥធ បាឡិយា អត្ថវណ្ណនាយំ អត្ថោ នត្ថិ តថាភាវនាយ ឥធ អនធិប្បេតត្តាតិ អធិប្បាយោ.

ទិព្ពចក្ខុញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាសវក្ខយញាណកថាវណ្ណនា

៥៤. វិបស្សនាបាទកន្តិ (សារត្ថ. ដី. ១.១៤.អាសវក្ខយញាណកថាយំ; ទី. និ. ដី. ១.២៤៨; អ. និ. ដី. ២.៣.៥៩) វិបស្សនាយ បទដ្ឋានភូតំ. វិបស្សនា ច តិវិធា វិបស្សនកបុគ្គលភេទេន. មហាពោធិសត្តានញ្ហិ បច្ចេកពោធិសត្តានញ្ច វិបស្សនា ចិន្តាមយញាណសំវទ្ធិតត្តា សយម្ភុញាណភូតា, ឥតរេសំ សុតមយញាណសំវទ្ធិតត្តា បរោបទេសសម្ភូតា, សា ‘‘ឋបេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ អវសេសរូបារូបជ្ឈានានំ អញ្ញតរតោ វុដ្ឋាយា’’តិអាទិនា អនេកធា អរូបមុខវសេន ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តានំ តេសំ តេសំ ធាតុបរិគ្គហមុខានំ អញ្ញតរមុខវសេន អនេកធាវ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៦) នានានយតោ វិភាវិតា. មហាពោធិសត្តានំ បន ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សមុខេន បភេទគមនតោ នានានយំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសន្និស្សយស្ស អរិយមគ្គញាណស្ស អធិដ្ឋានភូតំ បុព្ពភាគញាណគព្ភំ គណ្ហាបេន្តំ បរិបាកំ គច្ឆន្តំ បរមគម្ភីរសណ្ហសុខុមតរំ អនញ្ញសាធារណំ វិបស្សនាញាណំ ហោតិ, យំ អដ្ឋកថាសុ មហាវជិរញាណន្តិ វុច្ចតិ. យស្ស ច បវត្តិវិភាគេន ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សប្បភេទស្ស បាទកភាវេន សមាបជ្ជិយមានា ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា ទេវសិកំ សត្ថុ វឡញ្ជនកសមាបត្តិយោ វុច្ចន្តិ, ស្វាយំ ពុទ្ធានំ វិបស្សនាចារោ បរមត្ថមញ្ជូសាយ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤៤) ឧទ្ទេសតោ ទស្សិតោ, អត្ថិកេហិ តតោ គហេតព្ពោតិ.

អាសវានំ ខេបនតោ សមុច្ឆិន្ទនតោ អាសវក្ខយោ, អរិយមគ្គោ, ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសវសេន អរហត្តមគ្គគ្គហណំ. អាសវានំ ខយេ ញាណំ អាសវក្ខយញាណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រ ចេតំ ញាណ’’ន្តិ វត្វា ខយេតិ ច អាធារេ ភុម្មំ, ន វិសយេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តប្បរិយា បន្នត្តា’’តិ អាហ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស តទា បច្ចក្ខតោ គហិតភាវទស្សនំ. ឯត្តកំ ទុក្ខន្តិ ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស តទា បច្ចក្ខតោ គហិតភាវទស្សនំ. ឯត្តកំ ទុក្ខន្តិ តស្ស បរិច្ឆិជ្ជ គហិតភាវទស្សនំ. ន ឥតោ ភិយ្យោតិ អនវសេសេត្វា គហិតភាវទស្សនំ. តេនាហ ‘‘សព្ពម្បិ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិអាទិ. សរសលក្ខណបដិវេធេនាតិ សភាវសង្ខាតស្ស លក្ខណស្ស អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈនេន. អសម្មោហបដិវេធោតិ ច យថា តស្មិំ ញាណេ បវត្តេ បច្ឆា ទុក្ខស្ស សរូបាទិបរិច្ឆេទេ សម្មោហោ ន ហោតិ, តថា បវត្តិ. តេនាហ ‘‘យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិ’’ន្តិ. យំ ឋានំ បត្វាតិ យំ និព្ពានំ មគ្គស្ស អារម្មណបច្ចយដ្ឋេន ការណភូតំ អាគម្ម. តទុភយវតោ ហិ បុគ្គលស្ស បត្តិ តទុភយស្ស បត្តីតិ វុត្តំ. បត្វាតិ វា បាបុណនហេតុ. អប្បវត្តិន្តិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ. តេ វា នប្បវត្តន្តិ ឯត្ថាតិ អប្បវត្តិ, និព្ពានំ. តស្សាតិ ទុក្ខនិរោធស្ស. សម្បាបកន្តិ សច្ឆិកិរិយាវសេន សម្មទេវ បាបកំ.

កិលេសវសេនាតិ អាសវសង្ខាតកិលេសវសេន. យស្មា អាសវានំ ទុក្ខសច្ចបរិយាយោ តប្បរិយាបន្នត្តា, សេសសច្ចានញ្ច តំសមុទយាទិបរិយាយោ អត្ថិ, តស្មា វុត្តំ. ‘‘បរិយាយតោ’’តិ. ទស្សេន្តោ សច្ចានីតិ យោជនា. អាសវានំយេវ ចេត្ថ គហណំ ‘‘អាសវានំ ខយញាណាយា’’តិ អារទ្ធត្តា. តថា ហិ អាសវវិមុត្តិ សីសេនេវ សព្ពសំកិលេសវិមុត្តិ វុត្តា. ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិ’’ន្តិអាទិនា មិស្សកមគ្គោ ឥធ កថិតោតិ ‘‘សហ វិបស្សនាយ កោដិប្បត្តំ មគ្គំ កថេតី’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច សច្ចបដិវេធស្ស តទា អតីតកាលិកត្តា ‘‘យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិ’’ន្តិ វត្វាបិ អភិសមយកាលេ តស្ស បច្ចុប្បន្នតំ ឧបាទាយ ‘‘ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ’’តិ វត្តមានកាលេន និទ្ទេសោ កតោ. សោ ច កាមំ មគ្គក្ខណតោ បរំ យាវជ្ជតនា អតីតកាលិកោ ឯវ, សព្ពបឋមំ បនស្ស អតីតកាលិកត្តំ ផលក្ខណេន វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘វិមុច្ចិត្ថាតិ ឥមិនា ផលក្ខណំ ទស្សេតី’’តិ. ជានតោ បស្សតោតិ វា ហេតុនិទ្ទេសោយំ. ជាននហេតុ ទស្សនហេតុ កាមាសវា ចិត្តំ វិមុច្ចិត្ថាតិ យោជនា. ភវាសវគ្គហណេនេវ ចេត្ថ ភវរាគស្ស វិយ ភវទិដ្ឋិយាបិ សមវរោធោតិ ទិដ្ឋាសវស្សបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

ខីណាជាតីតិអាទីហិ បទេហិ. តស្សាតិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស. ភូមីន្តិ បវត្តិដ្ឋានំ. ន តាវស្ស អតីតា ជាតិ ខីណា មគ្គភាវនាយាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘បុព្ពេវ ខីណត្តា’’តិ. ន អនាគតា អស្សជាតិ ខីណាតិ យោជនា. ន អនាគតាតិ ច អនាគតត្តសាមញ្ញំ គហេត្វា លេសេន ចោទេតិ. តេនាហ ‘‘អនាគតេ វាយាមាភាវតោ’’តិ, អនាគតវិសេសោ បនេត្ថ អធិប្បេតោ, តស្ស ច ខេបនេ វាយាមោបិ លព្ភតេវ. តេនាហ ‘‘យា បន មគ្គស្សា’’តិអាទិ. ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសូតិ ភវត្តយគ្គហណំ វុត្តនយេន អនវសេសតោ ជាតិយា ខីណភាវទស្សនត្ថំ. តន្តិ យថាវុត្តំ ជាតិំ. សោតិ ភគវា.

ព្រហ្មចរិយវាសោ នាម ឥធ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស និព្ពត្តនមេវាតិ អាហ ‘‘និដ្ឋិត’’ន្តិ. សម្មាទិដ្ឋិយា ចតូសុ សច្ចេសុ បរិញ្ញាទិកិច្ចសាធនវសេន បវត្តមានាយ សម្មា សង្កប្បាទីនម្បិ ទុក្ខសច្ចេ បរិញ្ញាភិសមយានុគុណា បវត្តិ, ឥតរសច្ចេសុ ច នេសំ បហានាភិសមយាទិវសេន បវត្តិ បាកដា ឯវ. តេន វុត្តំ ‘‘ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាវសេនា’’តិ. ឥត្ថត្តាយាតិ ឥមេ បការា ឥត្ថំ, តព្ភាវោ ឥត្ថត្តំ, តទត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេ បន បការា អរិយមគ្គព្យាបារភូតា បរិញ្ញាទយោ ឥធាធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ឯវំសោឡសកិច្ចភាវាយា’’តិ. តេ ហិ មគ្គំ បច្ចវេក្ខតោ មគ្គានុភាវេន បាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, បរិញ្ញាទីសុ ច បហានមេវ បធានំ តទត្ថត្តា ឥតរេសន្តិ អាហ ‘‘កិលេសក្ខយាយវា’’តិ. បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណវសេន វា ឯតំ វុត្តំ. ឥត្ថត្តាយាតិ និស្សក្កេ សម្បទានវចនន្តិ អាហ ‘‘ឥត្ថភាវតោ’’តិ. អបរំ អនាគតំ. ឥមេ បន ចរិមត្តភាវសង្ខាតា បញ្ចក្ខន្ធា. បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តីតិ ឯតេន តេសំ អប្បតិដ្ឋតំ ទស្សេតិ. អបរិញ្ញាមូលកា ហិ បតិដ្ឋា. យថាហ ‘‘កពឡីការេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ អត្ថិ នន្ទី អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.៦៤; មហានិ. ៧; កថា. ២៩៦). តេនេវាហ ‘‘ឆិន្នមូលកា រុក្ខា វិយា’’តិអាទិ.

បច្ចវេក្ខណញាណបរិគ្គហិតំ, ន បឋមទុតិយញាណទ្វយាធិគមំ វិយ កេវលន្តិ អធិប្បាយោ. ទស្សេន្តោ និគមនវសេនាតិ អធិប្បាយោ. សរូបតោ ហិ តំ បុព្ពេ ទស្សិតមេវាតិ. បុព្ពេនិវាសញាណេន អតីតារម្មណសភាគតាយ តព្ភាវីភាវតោ ច អតីតំសញាណំ សង្គហេត្វាតិ យោជនា. តត្ថ អតីតំសញាណន្តិ អតីតខន្ធាយតនធាតុសង្ខាតេ អតីតកោដ្ឋាសេ អប្បដិហតំ ញាណំ. ទិព្ពចក្ខុនាតិ សបរិភណ្ឌេន ទិព្ពចក្ខុញាណេន. បច្ចុប្បន្នំសោ ច អនាគតំសោ ច បច្ចុប្បន្នានាគតំសំ, តត្ថ ញាណំ បច្ចុប្បន្នានាគតំសញាណំ. សកលលោកិយលោកុត្តរគុណន្តិ ឯតេន សព្ពំ លោកំ ឧត្តរិត្វា អភិភុយ្យ ឋិតត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិយ សេសាសាធារណញាណស្ស ពលញាណអាវេណិកពុទ្ធធម្មាទីនម្បិ អនញ្ញសាធារណានំ ពុទ្ធគុណានំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘សព្ពេបិ សព្ពញ្ញុគុណេ សង្គហេត្វា’’តិ.

អាសវក្ខយញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អរញ្ញវាសការណវណ្ណនា

៥៥. សិយា ខោ បន តេ ព្រាហ្មណាតិ ឯត្ថ សិយាតិ ‘‘អប្បេវា’’តិ ឥមិនា សមានត្ថោ និបាតោ, តស្មា ‘ព្រាហ្មណ, អប្បេវ ខោ បន តេ ឯវមស្សា’តិ អត្ថោ. យំ បន អដ្ឋកថាយំ ‘‘កទាចី’’តិ វុត្តំ, តម្បិ ឥមមេវត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ អការណំ ព្រាហ្មណេន បរិកប្បិតមត្ថំ បដិបក្ខិបិត្វា អត្តនោ អធិប្បេតំ ការណំ ទស្សេន្តោ. អត្ថោវ ផលំ តទធីនវុត្តិតាយ វសោ ឯតស្សាតិ អត្ថវសោ, ហេតូតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អត្តនោ ច ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារន្តិ ឯតេន សត្ថា អត្តនោ វិវេកាភិរតិំ បកាសេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥរិយាបថវិហារានន្តិ ឥរិយាបថបវត្តីនំ. តប្បវត្តិយោ ហិ ឯកស្មិំ ឥរិយាបថេ ឧប្បន្នទុក្ខំ អញ្ញេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា ហរណតោ វិហារាតិ វុច្ចន្តិ. បច្ឆិមញ្ច ជនតំ អនុកម្បមានោតិ ឯតេន យោ អាទិតោ ព្រាហ្មណេន ‘‘ភវំ តេសំ គោតមោ បុព្ពង្គមោ…បេ… ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តោ, យោ ច តថា ‘‘ឯវមេតំ ព្រាហ្មណា’’តិអាទិនា អត្តនា សម្បដិច្ឆិតោ, តមេវ អត្ថំ និគមនវសេន ទស្សេន្តោ យថានុសន្ធិនាវ សត្ថា ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

អរញ្ញវាសការណវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទេសនានុមោទនាវណ្ណនា

៥៦. ឯវំ និដ្ឋាបិតាយ ទេសនាយ ព្រាហ្មណោ តត្ថ ភគវតិ បសាទំ បវេទេន្តោ ‘‘អភិក្កន្ត’’ន្តិអាទិមាហ. អភិក្កន្តាតិ (សារត្ថ. ដី. ១.១៥.ទេសនានុមោទនកថា; ទី. និ. ដី. ១.២៥០; សំ. និ. ដី. ១.១.១; អ. និ. ដី. ២.២.១៦) អតិក្កន្តា, វិគតាតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ខយេ ទិស្សតី’’តិ. តេនេវ ហិ ‘‘និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ’’តិ វុត្តំ. អភិក្កន្តតរោតិ អតិវិយ កន្តតរោ មនោរមោ. តាទិសោ ច សុន្ទរោ ភទ្ទកោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘សុន្ទរេ ទិស្សតី’’តិ.

កោតិ ទេវនាគយក្ខគន្ធព្ពាទីសុ កោ កតមោ. មេតិ មម. បាទានីតិ បាទេ. ឥទ្ធិយាតិ ឥមាយ ឯវរូបាយ ទេវិទ្ធិយា. យសសាតិ ឥមិនា ឯទិសេន បរិវារេន បរិជនេន. ជលន្តិ វិជ្ជោតមានោ. អភិក្កន្តេនាតិ អតិវិយ កន្តេន កមនីយេន អភិរូបេន. វណ្ណេនាតិ ឆវិវណ្ណេន សរីរវណ្ណនិភាយ. សព្ពា ឱភាសយំ ទិសាតិ ទសបិ ទិសា ឱភាសេន្តោ បភាសេន្តោ, ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច ឯកោភាសំ ឯកាលោកំ ករោន្តោតិ គាថាយ អត្ថោ. អភិរូបេតិ ឧឡាររូបេ សម្បន្នរូបេ.

‘‘ចោរោ ចោរោ, សប្បោ សប្បោ’’តិអាទីសុ ភយេ អាមេឌិតំ. ‘‘វិជ្ឈ វិជ្ឈ, បហរ បហរា’’តិអាទីសុ កោធេ, ‘‘សាធុ សាធូតិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣២៧; សំ. និ. ២.១២៧; ៣.៣៥; ៥.១០៨៥) បសំសាយំ, ‘‘គច្ឆ គច្ឆ, លុនាហិ លុនាហី’’តិអាទីសុ តុរិតេ, ‘‘អាគច្ឆ អាគច្ឆា’’តិអាទីសុ កោតូហលេ, ‘‘ពុទ្ធោ ពុទ្ធោតិ ចិន្តេន្តោ’’តិអាទីសុ (ពុ. វំ. ២.៤៤) អច្ឆរេ, ‘‘អភិក្កមថាយស្មន្តោ, អភិក្កមថាយស្មន្តោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.២០; អ. និ. ៩.១១) ហាសេ, ‘‘កហំ ឯកបុត្តក, កហំ ឯកបុត្តកា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៣៥៣; សំ. និ. ២.៦៣) សោកេ, ‘‘អហោ សុខំ អហោ សុខ’’ន្តិអាទីសុ (ឧទា. ២០; ទី. និ. ៣.៣០៥; ចូឡវ. ៣៣២) បសាទេ. ច-សទ្ទោ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោ. តេន គរហាអសម្មានាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ ‘‘បាបោ បាបោ’’តិអាទីសុ គរហាយំ. ‘‘អភិរូបក អភិរូបកា’’តិអាទីសុ អសម្មានេ ទដ្ឋព្ពំ.

នយិទំ អាមេឌិតវសេន ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តំ, អថ ខោ អត្ថទ្វយវសេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. អភិក្កន្តន្តិ វចនំ អបេក្ខិត្វា នបុំសកលិង្គវសេន វុត្តំ, តំ បន ភគវតោ វចនំ ធម្មស្ស ទេសនាតិ កត្វា តថា វុត្តំ. អត្ថមត្តទស្សនំ វា ឯតំ, តស្មា អត្ថវសេន លិង្គវិភត្តិវិបរិណាមោ វេទិតព្ពោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. ទោសនាសនតោតិ រាគាទិកិលេសទោសវិធមនតោ, គុណាធិគមនតោតិ សីលាទិគុណានំ សម្បាបនតោ. យេ គុណេ ទេសនា អធិគមេតិ, តេសុ បធានភូតា ទស្សេតព្ពាតិ តេ បធានភូតេ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘សទ្ធាជននតោ បញ្ញាជននតោ’’តិ វុត្តំ. សទ្ធាបមុខា ហិ លោកិយា គុណា, បញ្ញាបមុខា លោកុត្តរា. សីលាទិអត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថតោ, សភាវនិរុត្តិសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនតោ. សុវិញ្ញេយ្យសទ្ទបយោគតាយ ឧត្តានបទតោ, សណ្ហសុខុមភាវេន ទុព្ពិញ្ញេយ្យត្ថតាយ គម្ភីរត្ថតោ. សិនិទ្ធមុទុមធុរសទ្ទបយោគតាយ កណ្ណសុខតោ, វិបុលវិសុទ្ធបេមនីយត្ថតាយ ហទយង្គមតោ. មានាតិមានវិធមនេន អនត្តុក្កំសនតោ, ថម្ភសារម្ភមទ្ទនេន អបរវម្ភនតោ. ហិតាធិប្បាយបវត្តិយា បរេសំ រាគបរិឡាហាទិវូបសមនេន ច ករុណាសីតលតោ, កិលេសន្ធការវិធមនេន បញ្ញាវទាតតោ. ករវីករុតមញ្ជុតាយ អាបាថរមណីយតោ, បុព្ពាបរាវិរុទ្ធសុវិសុទ្ធត្ថតាយ វិមទ្ទក្ខមតោ. អាបាថរមណីយតាយ ឯវ សុយ្យមានសុខតោ, វិមទ្ទក្ខមតាយ ហិតជ្ឈាសយប្បវត្តិតតាយ ច វីមំសិយមានហិតតោ. ឯវមាទីហីតិ អាទិសទ្ទេន សំសារចក្កនិវត្តនតោ, សទ្ធម្មចក្កប្បវត្តនតោ, មិច្ឆាវាទវិធមនតោ, សម្មាវាទបតិដ្ឋាបនតោ, អកុសលមូលសមុទ្ធរណតោ, កុសលមូលសំរោបនតោ, អបាយទ្វារបិធានតោ, សគ្គមគ្គទ្វារវិវរណតោ, បរិយុដ្ឋានវូបសមនតោ, អនុសយសមុគ្ឃាតនតោតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អធោមុខដ្ឋបិតន្តិ កេនចិ អធោមុខំ ឋបិតំ. ហេដ្ឋាមុខជាតន្តិ សភាវេនេវ ហេដ្ឋាមុខជាតំ. ឧគ្ឃាដេយ្យាតិ វិវដំ ករេយ្យ. ហត្ថេ គហេត្វាតិ ‘‘បុរត្ថាភិមុខោ, ឧត្តរាភិមុខោ វា គច្ឆា’’តិអាទីនិ អវត្វា ហត្ថេ គហេត្វា ‘‘និស្សន្ទេហំ ឯស មគ្គោ, ឯវំ គច្ឆា’’តិ វទេយ្យ. កាឡបក្ខចាតុទ្ទសីតិ កាឡបក្ខេ ចាតុទ្ទសី.

និកុជ្ជិតំ អាធេយ្យស្ស អនាធារភូតំ ភាជនំ អាធារភាវាបាទនវសេន ឧក្កុជ្ជេយ្យ. ហេដ្ឋាមុខជាតតាយ សទ្ធម្មវិមុខំ, អធោមុខដ្ឋបិតតាយ អសទ្ធម្មេ បតិតន្តិ ឯវំ បទទ្វយំ យថារហំ យោជេតព្ពំ, ន យថាសង្ខ្យំ. កាមំ កាមច្ឆន្ទាទយោបិ បដិច្ឆាទកា, មិច្ឆាទិដ្ឋិ បន សវិសេសំ បដិច្ឆាទិកាតិ អាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្ន’’ន្តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមាហំ, ភិក្ខវេ, វជ្ជំ វទាមី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០). សព្ពោ អបាយគាមិមគ្គោ កុម្មគ្គោ ‘‘កុច្ឆិតោ មគ្គោ’’តិ កត្វា. សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ ឧជុបដិបក្ខតាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋ មិច្ឆត្តធម្មា មិច្ឆាមគ្គោ. តេនេវ ហិ តទុភយបដិបក្ខតំ សន្ធាយ ‘‘សគ្គមោក្ខមគ្គំ អាចិក្ខន្តេនា’’តិ វុត្តំ. សប្បិអាទិសន្និស្សយោ បទីបោ ន តថា ឧជ្ជលោ, យថា តេលសន្និស្សយោតិ តេលបជ្ជោតគ្គហណំ. ឯតេហិ បរិយាយេហីតិ ឯតេហិ និកុជ្ជិតុក្កុជ្ជនបដិច្ឆន្នវិវរណាទិឧបមោបមិតព្ពបការេហិ, ឯតេហិ វា យថាវុត្តេហិ សោឡសារម្មណបរិគ្គហអសម្មោហវិហារទិព្ពវិហារវិភាវនបរិយាយេហិ វិជ្ជាត្តយវិភាវនាបទេសេន អត្តនោ សព្ពញ្ញុគុណវិភាវនបរិយាយេហិ ច. តេនាហ ‘‘អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ’’តិ.

ទេសនានុមោទនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បសន្នការវណ្ណនា

បសន្នការន្តិ បសន្នេហិ កាតព្ពំ សក្ការំ. សរណន្តិ បដិសរណំ. តេនាហ ‘‘បរាយណ’’ន្តិ. បរាយណភាវោ ច អនត្ថនិសេធនេន អត្ថសម្បដិបាទនេន ច ហោតីតិ អាហ ‘‘អឃស្ស តាតា ហិតស្ស ច វិធាតា’’តិ. អឃស្សាតិ ទុក្ខតោតិ វទន្តិ, បាបតោតិ បន យុត្តំ. និស្សក្កេ ចេតំ សាមិវចនំ. ឯត្ថ ច នាយំ គមិ-សទ្ទោ នី-សទ្ទាទយោ វិយ ទ្វិកម្មកោ, តស្មា យថា ‘‘អជំ គាមំ នេតី’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ‘‘គោតមំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ វត្តុំ ន សក្កា, ‘‘សរណន្តិ គច្ឆាមី’’តិ បន វត្តព្ពំ. ឥតិ-សទ្ទោ ចេត្ថ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, តស្ស ចាយមត្ថោ – គមនញ្ច តទធិប្បាយេន ភជនំ, តថា ជាននំ វាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភជាមីតិអាទីសុ បុរិមស្ស បុរិមស្ស បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ អត្ថវចនំ. ភជនំ វា សរណាធិប្បាយេន ឧបសង្កមនំ, សេវនំ សន្តិកាវចរតា, បយិរុបាសនំ វត្តបដិវត្តករណេន ឧបដ្ឋានន្តិ ឯវំ សព្ពថាបិ អនញ្ញសរណតំយេវ ទីបេតិ. ‘‘គច្ឆាមី’’តិ បទស្ស កថំ ‘‘ពុជ្ឈាមី’’តិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘យេសញ្ហី’’តិអាទិ.

អធិគតមគ្គេ,សច្ឆិកតនិរោធេតិ បទទ្វយេនបិ ផលដ្ឋា ឯវ ទស្សិតា, ន មគ្គដ្ឋាតិ តេ ទស្សេន្តោ ‘‘យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ចា’’តិ អាហ. ននុ ច កល្យាណបុថុជ្ជនោបិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជតីតិ វុច្ចតីតិ? កិញ្ចាបិ វុច្ចតិ, និប្បរិយាយេន បន មគ្គដ្ឋា ឯវ តថា វត្តព្ពា, ន ឥតរេ និយាមោក្កមនាភាវតោ. តថា ហិ តេ ឯវ ‘‘អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតី’’តិ វុត្តា. សម្មត្តនិយាមោក្កមនេន ហិ អបាយវិនិមុត្តិសម្ភវោ. អក្ខាយតីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា. តេន ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ សុត្តបទំ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) សង្គណ្ហាតិ, វិត្ថារោតិ វា ឥមិនា. ឯត្ថ ច អរិយមគ្គោ និយ្យានិកតាយ, និព្ពានំ តស្ស តទត្ថសិទ្ធិហេតុតាយាតិ ឧភយមេវេត្ថ និប្បរិយាយេន ធម្មោតិ វុត្តោ. និព្ពានញ្ហិ អារម្មណបច្ចយភូតំ លភិត្វា អរិយមគ្គស្ស តទត្ថសិទ្ធិ, អរិយផលានំ ‘‘យស្មា តាយ សទ្ធាយ អវូបសន្តាយា’’តិអាទិវចនតោ មគ្គេន សមុច្ឆិន្នានំ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិបហានកិច្ចតាយ និយ្យានានុគុណតាយ និយ្យានបរិយោសានតាយ ច. បរិយត្តិធម្មស្ស បន និយ្យានធម្មសមធិគមហេតុតាយាតិ ឥមិនា បរិយាយេន ធម្មភាវោ លព្ភតិ ឯវ, ស្វាយមត្ថោ បាឋារុឡ្ហោ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិមាហ.

កាមរាគោ ភវរាគោតិ ឯវមាទិភេទោ សព្ពោបិ រាគោ វិរជ្ជតិ បហីយតិ ឯតេនាតិ រាគវិរាគោតិ មគ្គោ កថិតោ. ឯជាសង្ខាតាយ តណ្ហាយ អន្តោនិជ្ឈានលក្ខណស្ស សោកស្ស ច តទុប្បត្តិយំ សព្ពសោ បរិក្ខីណត្តា អនេជមសោកន្តិ ផលំ កថិតំ. អប្បដិកូលន្តិ អវិរោធទីបនតោ កេនចិ អវិរុទ្ធំ, ឥដ្ឋំ បណីតន្តិ វា អត្ថោ. បគុណរូបេន បវត្តិតត្តា, បកដ្ឋគុណវិភាវនតោ វា បគុណំ. យថាហ ‘‘វិហិំសសញ្ញី បគុណំ ន ភាសិំ, ធម្មំ បណីតំ មនុជេសុ ព្រហ្មេ’’តិ. សព្ពធម្មក្ខន្ធា កថិតាតិ យោជនា.

ទិដ្ឋិសីលសង្ឃាតេនាតិ ‘‘យាយំ ទិដ្ឋិ អរិយា និយ្យានិកា និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤) ឯវំ វុត្តាយ ទិដ្ឋិយា, ‘‘យានិ តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ ភុជិស្សានិ វិញ្ញុប្បសត្ថានិ អបរាមដ្ឋានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ, តថារូបេហិ សីលេហិ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១២; បរិ. ២៧៤) ឯវំ វុត្តានំ សីលានញ្ច សំហតភាវេន, ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ. សំហតោតិ ឃដិតោ. អរិយបុគ្គលា ហិ យត្ថ កត្ថចិ ទូរេ ឋិតាបិ អត្តនោ គុណសាមគ្គិយា សំហតា ឯវ. អដ្ឋ ច បុគ្គល ធម្មទសា តេតិ តេ បុរិសយុគវសេន ចត្តារោបិ បុគ្គលវសេន អដ្ឋេវ អរិយធម្មស្ស បច្ចក្ខទស្សាវិតាយ ធម្មទសា. តីណិ វត្ថូនិ សរណន្តិ គមនេន តិក្ខត្តុំ គមនេន ច តីណិ សរណគមនានិ. បដិវេទេសីតិ អត្តនោ ហទយគតំ វាចាយ បវេទេសិ.

បសន្នការវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សរណគមនកថាវណ្ណនា

សរណគមនស្ស វិសយបភេទផលសំកិលេសភេទានំ វិយ កត្តុ ច វិភាវនា តត្ថ កោសល្លាយ ហោតីតិ ‘‘សរណគមនេសុ កោសល្លត្ថំ សរណំ…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ តេន វិនា សរណគមនស្សេវ អសម្ភវតោ. កស្មា បនេត្ថ វោទានំ ន គហិតំ, ននុ វោទានវិភាវនាបិ តត្ថ កោសល្លាវហាតិ? សច្ចមេតំ, តំ បន សំកិលេសគ្គហណេនេវ អត្ថតោ ទីបិតំ ហោតីតិ ន គហិតំ. យានិ ហិ តេសំ សំកិលេសការណានិ អញ្ញាណាទីនិ, តេសំ សព្ពេន សព្ពំ អនុប្បន្នានំ អនុប្បាទនេន, ឧប្បន្នានញ្ច បហានេន វោទានំ ហោតីតិ. ហិំសត្ថស្ស សរ-សទ្ទស្ស វសេនេតំ បទំ ទដ្ឋព្ពន្តិ ‘‘ហិំសតីតិ សរណ’’ន្តិ វត្វា តំ បន ហិំសនំ កេសំ, កថំ, កស្ស វាតិ ចោទនំ សោធេន្តោ ‘‘សរណគតាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ភយន្តិ វដ្ដភយំ. សន្តាសន្តិ ចិត្តុត្រាសំ. តេនេវ ចេតសិកទុក្ខស្ស គហិតត្តា ទុក្ខន្តិ ឥធ កាយិកំ ទុក្ខំ. ទុគ្គតិបរិកិលេសន្តិ ទុគ្គតិបរិយាបន្នំ សព្ពំ ទុក្ខំ. តយិទំ សព្ពំ បរតោ ផលកថាយំ អាវិ ភវិស្សតិ. ឯតន្តិ ‘‘សរណ’’ន្តិ បទំ.

ឯវំ អវិសេសតោ សរណសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិសេសតោ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ហិតេ បវត្តមានេនាតិ ‘‘សម្បន្នសីលា, ភិក្ខវេ, វិហរថា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៦៤, ៦៩) អត្ថេ និយោជនេន. អហិតា ច និវត្តនេនាតិ ‘‘បាណាតិបាតស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ បាបកំ អភិសម្បរាយ’’ន្តិអាទិនា អាទីនវទស្សនាទិមុខេន អនត្ថតោ វិនិវត្តនេន. ភយំ ហិំសតីតិ ហិតាហិតេសុ អប្បវត្តិបវត្តិហេតុកំ ព្យសនំ អប្បវត្តិករណេន វិនាសេតិ. ភវកន្តារា ឧត្តារណេន មគ្គសង្ខាតោ ធម្មោ, ឥតរោ អស្សាសទានេន សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ យោជនា. ការានន្តិ ទានវសេន បូជាវសេន ច ឧបនីតានំ សក្ការានំ. វិបុលផលបដិលាភករណេន សត្តានំ ភយំ ហិំសតិ អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ឥមិនាបិ បរិយាយេនាតិ ឥមិនាបិ វិភជិត្វា វុត្តេន ការណេន.

‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’តិ ឯវំ បវត្តោ តត្ថ រតនត្តយេ បសាទោ តប្បសាទោ, តទេវ រតនត្តយំ គរុ ឯតស្សាតិ តគ្គរុ, តស្ស ភាវោ តគ្គរុតា, តប្បសាទោ ច តគ្គរុតា ច តប្បសាទតគ្គរុតា, តាហិ. វិធុតទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសម្មោហអស្សទ្ធិយាទិតាយ វិហតកិលេសោ. ‘‘តទេវ រតនត្តយំ បរាយណំ គតិ តាណំ លេណ’’ន្តិ ឯវំ អាការេន បវត្តិយា តប្បរាយណតាការបវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ សរណគមនំ ‘‘សរណន្តិ គច្ឆតិ ឯតេនា’’តិ. តំសមង្គីតិ តេន យថាវុត្តចិត្តុប្បាទេន សមន្នាគតោ. ឯវំ ឧបេតីតិ ឯវំ ភជតិ សេវតិ បយិរុបាសតិ, ឯវំ វា ជានាតិ ពុជ្ឈតីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច បសាទគ្គហណេន លោកិយសរណគមនមាហ. តញ្ហិ បសាទប្បធានំ, ន ញាណប្បធានំ. គរុតាគហណេន លោកុត្តរំ. អរិយា ហិ រតនត្តយំ គុណាភិញ្ញាតាយ បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុំ កត្វា បស្សន្តិ, តស្មា តប្បសាទេន វិក្ខម្ភនវសេន វិហតកិលេសោ តគ្គរុតាយ សមុច្ឆេទវសេនាតិ យោជេតព្ពំ. តប្បរាយណតា បនេត្ថ តគ្គតិកតាតិ តាយ ចតុព្ពិធម្បិ វក្ខមានំ សរណគមនំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អវិសេសេន វា បសាទគរុតា ជោតិតាតិ បសាទគ្គហណេន អវេច្ចប្បសាទស្ស ឥតរស្ស ច គហណំ, តថា គរុតាគហណេនាតិ ឧភយេនបិ ឧភយំ សរណគមនំ យោជេតព្ពំ.

មគ្គក្ខណេ ឥជ្ឈតីតិ យោជនា. និព្ពានារម្មណំ ហុត្វាតិ ឯតេន អត្ថតោ ចតុសច្ចាធិគមោយេវ លោកុត្តរំ សរណគមនន្តិ ទស្សេតិ. តត្ថ ហិ និព្ពានធម្មោ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន, មគ្គធម្មោ ភាវនាភិសមយវសេន បដិវិជ្ឈិយមានោយេវ សរណគមនត្តំ សាធេតិ, ពុទ្ធគុណា បន សាវកគោចរភូតា បរិញ្ញាភិសមយវសេន, តថា អរិយសង្ឃគុណា. តេនាហ ‘‘កិច្ចតោ សកលេបិ រតនត្តយេ ឥជ្ឈតី’’តិ, ឥជ្ឈន្តញ្ច សហេវ ឥជ្ឈតិ, ន លោកិយំ វិយ បដិបាដិយា អសម្មោហបដិវេធេន បដិវិទ្ធត្តាតិ អធិប្បាយោ. យេ បន វទន្តិ ‘‘ន សរណគមនំ និព្ពានារម្មណំ ហុត្វា បវត្តតិ, មគ្គស្ស អធិគតត្តា បន អធិគតមេវ ហោតិ ឯកច្ចានំ តេវិជ្ជាទីនំ លោកិយវិជ្ជាទយោ វិយា’’តិ, តេសំ លោកិយមេវ សរណគមនំ សិយា, ន លោកុត្តរំ, តញ្ច អយុត្តំ ទុវិធស្សបិ ឥច្ឆិតព្ពត្តា. តន្តិ លោកិយសរណគមនំ. សទ្ធាបដិលាភោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា’’តិអាទិនា. សទ្ធាមូលិកាតិ យថាវុត្តសទ្ធាបុព្ពង្គមា សម្មាទិដ្ឋិ ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ ធម្មសុធម្មតំ សង្ឃសុប្បដិបតិញ្ច លោកិយាវពោធវសេនេវ សម្មា ញាយេន ទស្សនតោ. ‘‘សទ្ធាមូលិកា សម្មាទិដ្ឋី’’តិ ឯតេន សទ្ធូបនិស្សយា យថាវុត្តលក្ខណា បញ្ញា លោកិយសរណគមនន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋិជុកម្មន្តិ វុច្ចតី’’តិ ‘‘ទិដ្ឋិ ឯវ អត្តនោ បច្ចយេហិ ឧជុំ ករីយតី’’តិ កត្វា. ទិដ្ឋិ វា ឧជុំ ករីយតិ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋិជុកម្មំ, តថា បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘តប្បរាយណតាការបវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ’’តិ ឥទញ្ច វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. សទ្ធាបុព្ពង្គមសម្មាទិដ្ឋិគ្គហណំ បន ចិត្តុប្បាទស្ស តប្បធានតាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សទ្ធាបដិលាភោ’’តិ ឥមិនា មាតាទីហិ ឧស្សាហិតទារកាទីនំ វិយ ញាណវិប្បយុត្តសរណគមនំ ទស្សេតិ, ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ ឥមិនា ញាណសម្បយុត្តសរណគមនំ.

តយិទំ លោកិយំ សរណគមនំ. អត្តា សន្និយ្យាតីយតិ អប្បីយតិ បរិច្ចជីយតិ ឯតេនាតិ អត្តសន្និយ្យាតនំ, យថាវុត្តំ ទិដ្ឋិជុកម្មំ. តំ រតនត្តយំ បរាយណំ បដិសរណំ ឯតស្សាតិ តប្បរាយណោ, បុគ្គលោ, ចិត្តុប្បាទោ វា, តស្ស ភាវោ តប្បរាយណតា, យថាវុត្តទិដ្ឋិជុកម្មមេវ. សរណន្តិ អធិប្បាយេន សិស្សភាវំ អន្តេវាសិកភាវំ ឧបគច្ឆតិ ឯតេនាតិ សិស្សភាវូបគមនំ. សរណគមនាធិប្បាយេនេវ បណិបតតិ ឯតេនាតិ បណិបាតោ. សព្ពត្ថ យថាវុត្តទិដ្ឋិជុកម្មវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្តបរិច្ចជនន្តិ សំសារទុក្ខនិត្ថរណត្ថំ អត្តនោ អត្តភាវស្ស បរិច្ចជនំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ពុទ្ធាទីនំយេវាតិ អវធារណំ ឥតរេសុបិ សរណគមនវិសេសេសុ យថារហំ វត្តព្ពំ. ឯវញ្ហិ តទញ្ញនិវត្តនំ កតំ ហោតិ.

ឯវំ អត្តសន្និយាតនាទីនិ ឯកេន បការេន ទស្សេត្វា ឥទានិ អបរេហិបិ បការេហិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តេន បរិយាយន្តរេហិបិ អត្តសន្និយ្យាតនាទិ កតមេវ ហោតិ អត្ថស្ស អភិន្នត្តាតិ ទស្សេតិ. អាឡវកាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សាតាគិរិហេមវតាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ននុ ចេតេ អាឡវកាទយោ មគ្គេនេវ អាគតសរណគមនា, កថំ តេសំ តប្បរាយណតាសរណគមនំ វុត្តន្តិ? មគ្គេនាគតសរណគមនេហិបិ ‘‘សោ អហំ វិចរិស្សាមិ គាមា គាម’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ១.២៤៦) តេហិ តប្បរាយណតាការស្ស បវេទិតត្តា តថា វុត្តំ.

ញាតិ…បេ… វសេនាតិ ឯត្ថ ញាតិវសេន ភយវសេន អាចរិយវសេន ទក្ខិណេយ្យវសេនាតិ បច្ចេកំ ‘‘វសេនា’’តិ បទំ យោជេតព្ពំ. តត្ថ ញាតិវសេនាតិ ញាតិភាវវសេន. ឯវំ សេសេសុបិ. ទក្ខិណេយ្យបណិបាតេនាតិ ទក្ខិណេយ្យតាហេតុកេន បណិបាតេន. ឥតរេហីតិ ញាតិភាវាទិវសប្បវត្តេហិ តីហិ បណិបាតេហិ. ឥតរេហីតិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. វន្ទតីតិ បណិបាតស្ស លក្ខណវចនំ. ឯវរូបន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកំ សន្ធាយ វទតិ. សម្បរាយិកញ្ហិ និយ្យានិកំ វា អនុសាសនំ បច្ចាសីសន្តោ ទក្ខិណេយ្យបណិបាតមេវ ករោតីតិ អធិប្បាយោ. សរណគមនប្បភេទោតិ សរណគមនវិភាគោ.

អរិយមគ្គោយេវ លោកុត្តរសរណគមនន្តិ អាហ ‘‘ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ វិបាកផល’’ន្តិ. សព្ពទុក្ខក្ខយោតិ សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស អនុប្បាទនិរោធោ. ឯតន្តិ ‘‘ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតី’’តិ (ធ. ប. ១៩០) ឯវំ វុត្តំ អរិយសច្ចទស្សនំ.

និច្ចតោ អនុបគមនាទិវសេនាតិ និច្ចន្តិ អគ្គហណាទិវសេន. អដ្ឋានន្តិ ហេតុបដិក្ខេបោ. អនវកាសោតិ បច្ចយបដិក្ខេបោ. ឧភយេនបិ ការណមេវ បដិក្ខិបតិ. យន្តិ យេន ការណេន. ទិដ្ឋិសម្បន្នោតិ មគ្គទិដ្ឋិយា សម្បន្នោ សោតាបន្នោ. កញ្ចិ សង្ខារន្តិ ចតុភូមកេសុ សង្ខតសង្ខារេសុ ឯកសង្ខារម្បិ. និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ ‘‘និច្ចោ’’តិ គណ្ហេយ្យ. សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ ‘‘ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ (ទី. និ. ១.៧៦) ឯវំ អត្តទិដ្ឋិវសេន សុខតោ គាហំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្តេន បន អរិយសាវកោ បរិឡាហវូបសមនត្ថំ មត្តហត្ថិបរិត្តាសិតោ វិយ ចោក្ខព្រាហ្មណោ ឧក្ការភូមិំ កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោ ឧបគច្ឆតិ. អត្តវារេ កសិណាទិបញ្ញត្តិសង្គហណត្ថំ ‘‘សង្ខារ’’ន្តិ អវត្វា ‘‘កញ្ចិ ធម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមេសុបិ វារេសុ ចតុភូមកវសេនេវ បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ តេភូមកវសេនេវ វា. យំ យញ្ហិ បុថុជ្ជនោ គាហវសេន គណ្ហាតិ, តតោ តតោ អរិយសាវកោ គាហំ វិនិវេឋេតិ. មាតរន្តិអាទីសុ ជនិកា មាតា, ជនកោ បិតា, មនុស្សភូតោ ខីណាសវោ អរហាតិ អធិប្បេតោ. កិំ បន អរិយសាវកោ អញ្ញំ ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ? ឯតម្បិ អដ្ឋានំ, បុថុជ្ជនភាវស្ស បន មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថំ អរិយសាវកស្ស ផលទីបនត្ថញ្ចេវំ វុត្តំ. ទុដ្ឋចិត្តោ វធកចិត្តេន បទុដ្ឋចិត្តោ. លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យាតិ ជីវមានកសរីរេ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ. សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យាតិ សមានសំវាសកំ សមានសីមាយំ ឋិតំ សង្ឃំ ‘កម្មេន ឧទ្ទេសេន វោហរន្តោ អនុស្សាវនេន សលាកគ្គាហេនា’’តិ (បរិ. ៤៥៨) ឯវំ វុត្តេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ ភិន្ទេយ្យ. អញ្ញំ សត្ថារន្តិ អញ្ញំ តិត្ថករំ ‘‘អយំ មេ សត្ថា’’តិ ឯវំ គណ្ហេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ.

ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិន្តិ តេ ពុទ្ធំ សរណំ គតា តន្និមិត្តំ អបាយភូមិំ ន គមិស្សន្តិ, ទេវកាយំ បន បរិបូរេស្សន្តីតិ អត្ថោ.

ទសហិ ឋានេហីតិ ទសហិ ការណេហិ. អធិគ្គណ្ហន្តីតិ អធិភវន្តិ. វេលាមសុត្តាទិវសេនាបីតិ ឯត្ថ ‘‘ចតុរាសីតិសហស្សសង្ខានំ សុវណ្ណបាតិរូបិយបាតិកំសបាតីនំ យថាក្កមំ រូបិយសុវណ្ណហិរញ្ញបូរានំ ករីសស្ស ចតុត្ថភាវប្បមាណានំ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតានំ ចតុរាសីតិយា ហត្ថិសហស្សានំ ចតុរាសីតិយា អស្សសហស្សានំ ចតុរាសីតិយា រថសហស្សានំ ចតុរាសីតិយា ធេនុសហស្សានំ ចតុរាសីតិយា កញ្ញាសហស្សានំ ចតុរាសីតិយា បល្លង្កសហស្សានំ ចតុរាសីតិយា វត្ថកោដិសហស្សានំ អបរិមាណស្ស ច ខជ្ជភោជ្ជាទិភេទស្ស អាហារស្ស បរិច្ចជនវសេន សត្តមាសាធិកានិ សត្ត សំវច្ឆរានិ និរន្តរំ បវត្តវេលាមមហាទានតោ ឯកស្ស សោតាបន្នស្ស ទិន្នទានំ មហប្ផលតរំ, តតោ សតំ សោតាបន្នានំ ទិន្នទានតោ ឯកស្ស សកទាគាមិស្ស, តតោ ឯកស្ស អនាគាមិស្ស, តតោ ឯកស្ស អរហតោ, តតោ ឯកស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស, តតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស, តតោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ទិន្នទានំ មហប្ផលតរំ, តតោ ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស វិហារករណំ, តតោ សរណគមនំ មហប្ផលតរ’’ន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេន្តស្ស វេលាមសុត្តស្ស (អ. និ. ៩.២០) វសេន. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យំ គហបតិ, វេលាមោ ព្រាហ្មណោ ទានំ អទាសិ មហាទានំ, យោ ឯកំ ទិដ្ឋិសម្បន្នំ ភោជេយ្យ, ឥទំ តតោ មហប្ផលតរ’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ៩.២០). វេលាមសុត្តាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អគ្គប្បសាទសុត្តាទីនំ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អញ្ញាណំ វត្ថុត្តយស្ស គុណានំ អជាននំ តត្ថ សម្មោហោ, ‘‘ពុទ្ធោ នុ ខោ, ន នុ ខោ ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា វិចិកិច្ឆា សំសយោ,មិច្ឆាញាណំ តស្ស គុណានំ អគុណភាវបរិកប្បនេន វិបរីតគ្គាហោ. អាទិ-សទ្ទេន អនាទរាគារវាទីនំ សង្គហោ. ន មហាជុតិកន្តិ ន ឧជ្ជលំ, អបរិសុទ្ធំ អបរិយោទាតន្តិ អត្ថោ. ន មហាវិប្ផារន្តិ អនុឡារំ. សាវជ្ជោតិ ទិដ្ឋិតណ្ហាទិវសេន សទោសោ. លោកិយំ សរណគមនំ សិក្ខាសមាទានំ វិយ អគ្គហិតកាលបរិច្ឆេទំ ជីវិតបរិយន្តមេវ ហោតិ, តស្មា តស្ស ខន្ធភេទេន ភេទោតិ អាហ ‘‘អនវជ្ជោ កាលកិរិយាយា’’តិ. សោតិ អនវជ្ជោ សរណគមនភេទោ. សតិបិ អនវជ្ជត្តេ ឥដ្ឋផលោបិ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘អផលោ’’តិ.

សរណគមនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបាសកវិធិកថាវណ្ណនា

កោ ឧបាសកោតិ សរូបបុច្ឆា, តស្មា កិំលក្ខណោ ឧបាសកោតិ វុត្តំ ហោតិ. កស្មាតិ ហេតុបុច្ឆា. តេន កេន បវត្តិនិមិត្តេន ឧបាសកសទ្ទោ តស្មិំ បុគ្គលេ និរុឡ្ហោតិ ទស្សេតិ. កិមស្ស សីលន្តិ កីទិសំ អស្ស ឧបាសកស្ស សីលំ, កិត្តកេន សីលេនាយំ សីលសម្បន្នោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. កោ អាជីវោតិ កោ អស្ស សម្មាអាជីវោ, សោ បន មិច្ឆាជីវស្ស បរិវជ្ជនេន ហោតីតិ សោបិ វិភជីយតីតិ. កា វិបត្តីតិ កា អស្ស សីលស្ស, អាជីវស្ស វា វិបត្តិ. អនន្តរស្ស ហិ វិធិ វា បដិសេធោ វា. កា សម្បត្តីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

យោ កោចីតិ ខត្តិយាទីសុ យោ កោចិ. តេន សរណគមនមេវេត្ថ ការណំ, ន ជាតិអាទិវិសេសោតិ ទស្សេតិ. ឧបាសនតោតិ តេនេវ សរណគមនេន តត្ថ ច សក្កច្ចការិតាយ អាទរគារវពហុមានាទិយោគេន បយិរុបាសនតោ. វេរមណិយោតិ វេរំ វុច្ចតិ បាណាតិបាតាទិទុស្សីល្យំ, តស្ស មណនតោ ហននតោ វិនាសនតោ វេរមណិយោ, បញ្ច វិរតិយោ វិរតិប្បធានត្តា តស្ស សីលស្ស. តេនេវាហ តត្ថ តត្ថ ‘‘បដិវិរតោ ហោតី’’តិ.

មិច្ឆាវណិជ្ជាតិ ន សម្មាវណិជ្ជា អយុត្តវណិជ្ជា អសារុប្បវណិជ្ជា. បហាយាតិ អករណេនេវ បជហិត្វា. ធម្មេនាតិ ធម្មតោ អនបេតេន. តេន អញ្ញម្បិ អធម្មិកំ ជីវិកំ បដិក្ខិបតិ. សមេនាតិ អវិសមេន. តេន កាយវិសមាទិទុច្ចរិតំ វជ្ជេត្វា កាយសមាទិនា សុចរិតេន ជីវនំ ទស្សេតិ. សត្ថវណិជ្ជាតិ អាវុធភណ្ឌំ កត្វា វា ការេត្វា វា យថាកតំ វា បដិលភិត្វា តស្ស វិក្កយោ. សត្ថវណិជ្ជាតិ មនុស្សវិក្កយោ. មំសវណិជ្ជាតិ សូនការាទយោ វិយ មិគសូករាទិកេ បោសេត្វា មំសំ សម្បាទេត្វា វិក្កយោ. មជ្ជវណិជ្ជាតិ យំ កិញ្ចិ មជ្ជំ យោជេត្វា តស្ស វិក្កយោ. វិសវណិជ្ជាតិ វិសំ យោជេត្វា, វិសំ គហេត្វា វា តស្ស វិក្កយោ. តត្ថ សត្ថវណិជ្ជា បរោបរោធនិមិត្តតាយ អករណីយា វុត្តា, សត្តវណិជ្ជា អភុជិស្សភាវករណតោ, មំសវិសវណិជ្ជា វធហេតុតោ, មជ្ជវណិជ្ជា បមាទដ្ឋានតោ.

តស្សេវាតិ បញ្ចវេរមណិលក្ខណស្ស សីលស្ស ចេវ បញ្ចមិច្ឆាវណិជ្ជាលក្ខណស្ស អាជីវស្ស ច. វិបត្តីតិ ភេទោ បកោបោ ច. យាយាតិ យាយ បដិបត្តិយា. ចណ្ឌាលោតិ ឧបាសកចណ្ឌាលោ. មលន្តិ ឧបាសកមលំ. បតិកិដ្ឋោតិ ឧបាសកនិហីនោ. ពុទ្ធាទីសុ កម្មកម្មផលេសុ ច សទ្ធាវិបរិយាយោ អស្សទ្ធិយំ មិច្ឆាធិមោក្ខោ. យថាវុត្តេន អស្សទ្ធិយេន សមន្នាគតោ អស្សទ្ធោ. យថាវុត្ត សីលវិបត្តិ អាជីវវិបត្តិវសេន ទុស្សីលោ. ‘‘ឥមិនា ទិដ្ឋាទិនា ឥទំ នាម មង្គលំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ ពាលជនបរិកប្បិតកោតូហលសង្ខាតេន ទិដ្ឋសុតមុតមង្គលេន សមន្នាគតោ កោតូហលមង្គលិកោ. មង្គលំ បច្ចេតីតិ ទិដ្ឋមង្គលាទិភេទំ មង្គលមេវ បត្តិយាយតិ. នោ កម្មន្តិ កម្មស្សកតំ នោ បត្តិយាយតិ. ឥតោ ពហិទ្ធាតិ ឥតោ សព្ពញ្ញុពុទ្ធសាសនតោ ពហិទ្ធា ពាហិរកសមយេ. ទក្ខិណេយ្យំ បរិយេសតីតិ ទុប្បដិបន្នំ ទក្ខិណារហសញ្ញី គវេសតិ. បុព្ពការំ ករោតីតិ ទានមាននាទិកំ កុសលកិរិយំ បឋមំ ករោតិ. ឯត្ថ ច ទក្ខិណេយ្យបរិយេសនបុព្ពការេ ឯកំ កត្វា បញ្ច ធម្មា វេទិតព្ពា.

វិបត្តិយំ វុត្តវិបរិយាយេន សម្បត្តិ ញាតព្ពា. អយំ បន វិសេសោ – ចតុន្នម្បិ បរិសានំ រតិជននដ្ឋេន ឧបាសកោវ រតនំ ឧបាសករតនំ. គុណសោភាកិត្តិសទ្ទសុគន្ធតាហិ ឧបាសកោវ បទុមំ ឧបាសកបទុមំ. តថា ឧបាសកបុណ្ឌរីកោ.

អាទិម្ហីតិ អាទិអត្ថេ. កោដិយន្តិ បរិយន្តកោដិយំ. វិហារគ្គេនាតិ ឱវរកកោដ្ឋាសេន, ‘‘ឥមស្មិំ គព្ភេ វសន្តានំ ឥទំ នាម បនសផលំ បាបុណាតី’’តិអាទិនា តំតំវសនដ្ឋានកោដ្ឋាសេនាតិ អត្ថោ. អជ្ជតន្តិ អជ្ជឥច្ចេវ អត្ថោ.

បាណេហិ ឧបេតន្តិ ឥមិនា តស្ស សរណគមនស្ស អាបាណកោដិកតំ ទស្សេន្តោ ‘‘យាវ មេ ជីវិតំ បវត្តតី’’តិអាទិនា វត្វា បុន ជីវិតេន តំ វត្ថុត្តយំ បដិបូជេន្តោ ‘‘សរណគមនំ រក្ខាមី’’តិ ឧប្បន្នំ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អធិប្បាយំ វិភាវេន្តោ ‘‘អហញ្ហី’’តិអាទិមាហ. បាណេហិ ឧបេតន្តិ ហិ យាវ មេ បាណា ធរន្តិ, តាវ សរណំ ឧបេតំ, ឧបេន្តោ ច ន វាចាមត្តេន, ន ឯកវារំ ចិត្តុប្បាទនមត្តេន, អថ ខោ បាណេ បរិច្ចជិត្វាបិ យាវជីវំ ឧបេតន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

ឧបាសកវិធិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភយភេរវសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.