៣. ធម្មទាយាទសុត្តវណ្ណនា

២៩. តស្មា តំ ទស្សេត្វាតិ យស្មា សុត្តន្តវណ្ណនា សុត្តនិក្ខេបំ ទស្សេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតិ, យស្មា ចស្ស ធម្មទាយាទសុត្តស្ស អដ្ឋុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ, តស្មា តំ និក្ខេបំ ទស្សេត្វា, កថេត្វាតិ អត្ថោ. លាភសក្ការេតិ (សំ. និ. ដី. ២.២.៦៣) លាភសក្ការសង្ខាតាយ អដ្ឋុប្បត្តិយាតិ កេចិ, លាភសក្ការេ វា អដ្ឋុប្បត្តិយាតិ អបរេ. យា ហិ លាភសក្ការនិមិត្តំ តទា ភិក្ខូសុ បច្ចយពាហុល្លិកតា ជាតា, តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ភគវា ឥមំ ទេសេសីតិ. យមកមហាមេឃោតិ ហេដ្ឋាឱលម្ពនឧបរិឧគ្គមនវសេន សតបដលោ សហស្សបដលោ យុគឡមហាមេឃោ. តិដ្ឋន្តិ ចេវ ភគវតិ កត្ថចិ និពទ្ធវាសំ វសន្តេ, ចារិកំ បន គច្ឆន្តេ អនុពន្ធន្តិ ច. ភិក្ខូនម្បិ យេភុយ្យេន កប្បសតសហស្សំ តតោ ភិយ្យោបិ បូរិតទានបារមិសញ្ចយត្តា តទា មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជីតិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ ភិក្ខុសង្ឃស្សបី’’តិ.

សក្កតោតិ សក្ការប្បតោ. គរុកតោតិ គរុការប្បត្តោ. មានិតោតិ ពហុមតោ មនសា បិយាយិតោ ច. បូជិតោតិ មាលាទិបូជាយ ចេវ ចតុបច្ចយាភិបូជាយ ច បូជិតោ. អបចិតោតិ អបចាយនប្បត្តោ. យស្ស ហិ ចត្តារោ បច្ចយេ សក្កត្វាបិ អភិសង្ខតេ បណីតបណីតេ ឧបនេន្តិ, សោ សក្កតោ. យស្មិំ គរុភាវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា តេ ទេន្តិ, សោ គរុកតោ. យំ មនសា បិយាយន្តិ ពហុមញ្ញន្តិ ច, សោ ពហុមតោ. យស្ស សព្ពមេតំ បូជាវសេន ករោន្តិ, សោ បូជិតោ. យស្ស អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានញ្ជលិកម្មាទិវសេន បរមនិបច្ចការំ ករោន្តិ, សោ អបចិតោ. ភគវតិ ភិក្ខុសង្ឃេ ច លោកោ ឯវំ បដិបន្នោ. តេន វុត្តំ ‘‘តេន ខោ បន…បេ… បរិក្ខារាន’’ន្តិ. លាភគ្គយសគ្គបត្តន្តិ លាភស្ស ច យសស្ស ច អគ្គំ ឧក្កំសំ បត្តំ.

បច្ចយា ចីវរាទយោ គរុកាតព្ពា ឯតេសន្តិ បច្ចយគរុកា, អាមិសចក្ខុកាតិ អត្ថោ. បច្ចយេសុ គិទ្ធា គធិតា បច្ចយានំ ពហុលភាវាយ បដិបន្នាតិ បច្ចយពាហុលិកា. ភគវតោបិ បាកដា អហោសិ បកតិចារិត្តវសេនាតិ អធិប្បាយោ អញ្ញថា អបាកដស្សេវ អភាវតោ. ធម្មសភាវចិន្តាវសេន បវត្តំ សហោត្តប្បញាណំ ធម្មសំវេគោ, ឥធ បន សោ ភិក្ខូនំ លាភគរុតាធម្មវសេន វេទិតព្ពោ. សមណធម្មវុត្តីតិ សមណធម្មករណំ. សាតិ ធម្មទាយាទទេសនា. បដិពិម្ពទស្សនវសេន សព្ពកាយស្ស ទស្សនយោគ្គោ អាទាសោតិ សព្ពកាយិកអាទាសោ.

បិតុ-ទាយំ, តេន ទាតព្ពំ, តតោ លទ្ធព្ពំ អរហភាវេន អាទិយន្តីតិ ទាយាទា, បុត្តា. តញ្ច លោកេ អាមិសមេវ, សាសនេ បន ធម្មោបីតិ តត្ថ យំ សាវជ្ជំ អនិយ្យានិកញ្ច, តំ បដិក្ខិបិត្វា, យំ និយ្យានិកំ អនវជ្ជញ្ច, តត្ថ ភិក្ខូ និយោជេន្តោ ភគវា អវោច ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសទាយាទា’’តិ. ធម្មស្ស មេ ទាយាទាតិ មម ធម្មស្ស ឱគាហិនោ, ធម្មភាគភាគិនោតិ អត្ថោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘ធម្មកោដ្ឋាសស្សេវ សាមិនោ’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ.១.២៩). និព្ពត្តិតធម្មោតិ អសំកិលេសិកានុត្តរាទិភាវេន ធម្មសាមញ្ញតោ និទ្ធារិតធម្មោ. បរិយាយេតិ សភាវតោ បរិវត្តេត្វា ញាបេតិ ឯតេនាតិ បរិយាយោ, លេសោ, លេសការណំ វា. តទភាវតោ និប្បរិយាយធម្មោ មគ្គប្បត្តិយា អបាយបតនាទិតោ អច្ចន្តមេវ វារណតោ. ឥតរោ វុត្តវិបរិយាយតោ បរិយាយធម្មោ អច្ចន្តំ អបាយទុក្ខវដ្ដទុក្ខបាតនតោ បរម្បរាយ វារណតោ. យថា ហិ លោកិយំ កុសលំ ទានសីលាទិ វិវដ្ដំ ឧទ្ទិស្ស និព្ពត្តិតំ, អយំ តំ អសម្បាទេន្តម្បិ តំ សម្បាបកស្ស ធម្មស្ស និព្ពត្តការណភាវបរិយាយេន បរិយាយធម្មោ នាម ហោតិ, ឯវំ តំ វដ្ដំ ឧទ្ទិស្ស និព្ពត្តិតំ, យំ តណ្ហាទីហិ សវិសេសំ អាមសិតព្ពតោ អាមិសន្តិ លោកេ បាកដំ អច្ឆាទនភោជនាទិ, តស្ស, តំសទិសស្ស ច ផលវិសេសស្ស និមិត្តភាវបរិយាយេន បរិយាយាមិសន្តិ វុច្ចតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យំ បនិទំ…បេ… ឥទំ បរិយាយាមិសំ នាមា’’តិ.

‘‘សកលមេវ ហិទំ, អានន្ទ, ព្រហ្មចរិយស្ស យទិទំ កល្យាណមិត្តតា’’តិ (សំ. និ. ៥.២, ៣) អាទិវចនតោ សាវកេហិ អធិគតោបិ លោកុត្តរធម្មោ សត្ថុយេវាតិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ វុត្តំ ‘‘និប្បរិយាយធម្មោបិ ភគវតោយេវ សន្តកោ’’តិ. សាវកានញ្ហិ ធម្មទិដ្ឋិបច្ចយស្សបិ យោនិសោមនសិការស្ស វិសេសបច្ចយោ បរតោឃោសោ ច តថាគតាធីនោតិ តេហិ បដិវិទ្ធោបិ ធម្មោ ធម្មស្សាមិនោយេវាតិ វត្តុំ យុត្តំ. តេនាហ ‘‘ភគវតា ហី’’តិអាទិ. តត្ថ អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្សាតិ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានតោ បភុតិ យាវ ឥមស្មា ពុទ្ធុប្បាទា អសម្ពោធវសេន ន ឧប្បន្នស្ស អរិយមគ្គស្ស. ឧប្បាទេតាតិ និព្ពត្តេតា. តំ បនេតំ មគ្គស្ស ភគវតោ និព្ពត្តនំ, ន បច្ចេកពុទ្ធានំ វិយ សសន្តានេយេវ, អថ ខោ បរសន្តានេបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា,អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា’’តិ វុត្តំ. តយិទំ មគ្គស្ស ឧប្បាទនំ សញ្ជាននញ្ច អត្ថតោ ជាននញ្ញេវ អសម្មោហបដិវេធភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘មគ្គញ្ញូ មគ្គវិទូ’’តិ. អក្ខានំ បនស្ស សុកុសលភាវេនាតិ វុត្តំ ‘‘មគ្គកោវិទោ’’តិ. សត្ថារា យថាគតំ មគ្គំ អនុគច្ឆន្តីតិ មគ្គានុគា ភគវតោ ឯវ តំ មគ្គំ សុដ្ឋុ អធិគមនតោ. បច្ឆា បរតោ សម្មា អនុ អនុ អាគតា បដិបន្នាតិ បច្ឆា សមន្នាគតា.

ជានំ ជានាតីតិ ជានិតព្ពមេវ អភិញ្ញេយ្យាទិភេទំ ជានាតិ ឯកន្តហិតបដិបត្តិតោ. បស្សំ បស្សតីតិ តថា បស្សិតព្ពមេវ បស្សតិ. អថ វា ជានំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានិតព្ពំ ជានាតិយេវ. ន ហិ បទេសញាណេន ជានិតព្ពំ សព្ពំ ឯកន្តតោ ជានាតិ. បស្សំ បស្សតីតិ ទិព្ពចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ធម្មចក្ខុ ពុទ្ធចក្ខុ សមន្តចក្ខុសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ បស្សិតព្ពំ បស្សតិយេវ. អថ វា ជានំ ជានាតីតិ យថា អញ្ញេ សវិបល្លាសា កាមរូបបរិញ្ញាវាទិនោ ជានន្តាបិ វិបល្លាសវសេន ជានន្តិ, ន ឯវំ ភគវា. ភគវា បន បហីនវិបល្លាសត្តា ជានន្តោ ជានាតិយេវ, ទិដ្ឋិទស្សនស្ស ច អភាវា បស្សន្តោ បស្សតិយេវាតិ អត្ថោ. ចក្ខុភូតោតិ បញ្ញាចក្ខុមយត្តា តស្ស ច បត្តត្តា សត្តេសុ ច តទុប្បាទនតោ ទស្សនបរិណាយកដ្ឋេន លោកស្ស ចក្ខុ វិយ ភូតោ. ញាណភូតោតិ ឯតស្ស ច ឯវមេវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មា ពោធិបក្ខិយា, ព្រហ្មា មគ្គោ, តេហិ ឧប្បន្នត្តា, តេសំវា បត្តត្តា អធិគតត្តា, លោកស្ស ច តទុប្បាទនតោ ‘‘ធម្មភូតោ,ព្រហ្មភូតោ’’តិ ច វេទិតព្ពោ. វត្តាតិ ចតុសច្ចធម្មំ វទតីតិ វត្តា. ចិរំ សច្ចប្បដិវេធំ បវត្តេន្តោ វទតីតិ បវត្តា. អត្ថស្ស និន្នេតាតិ ធម្មតាសង្ខាតំ បរមត្ថំ និព្ពានញ្ច និទ្ធារេត្វា ទស្សេតា, បាបយិតា វា. អមតស្ស ទាតាតិ អមតំ សច្ឆិកិរិយំ សត្តេសុ ឧប្បាទេន្តោ អមតំ ទទាតីតិ អមតស្ស ទាតា. ពោធិបក្ខិយធម្មានំ តទាយត្តភាវតោ ធម្មស្សាមី.

‘‘យា ច និព្ពានសម្បត្តិ, សព្ពមេតេន លព្ភតិ;

សុខោ វិបាកោ បុញ្ញានំ, អធិប្បាយោ សមិជ្ឈតិ. (បេដកោ. ២៣);

និព្ពានបដិសំយុត្តោ, សព្ពសម្បត្តិទាយកោ’’តិ –

ឯវមាទិំ ភគវតោ វចនំ សុត្វា ឯវ ភិក្ខូ ទានាទិបុញ្ញានំ វិវដ្ដសន្និស្សយតំ ជានន្តិ, ន អញ្ញថាតិ វុត្តំ ‘‘បរិយាយធម្មោបិ…បេ… បដិលភតី’’តិ. ‘‘ឯទិសំ បរិភុញ្ចិតព្ព’’ន្តិ កប្បិយស្ស ច ចីវរាទិបច្ចយស្ស ភគវតោ វចនេន វិនា បដិគ្គហោបិ ភិក្ខូនំ ន សម្ភវតិ, កុតោ បរិភោគោតិ អាហ ‘‘និប្បរិយាយាមិសម្បី’’តិអាទិ.

បរិយាយាមិសស្ស ភគវតោ សន្តកភាវោ បរិយាយធម្មស្ស តព្ភាវេនេវ ទីបិតោ. តទេវ សាមិភាវំ ទស្សេន្តោតិ សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ អត្តាធីនបដិលាភបដិគ្គហតាយ អត្តនោ សន្តកត្តា ច. តត្ថាតិ តស្មិំ ធម្មាមិសេ.

បច្ចយា ចីវរាទយោ បរមា បាបុណិតព្ពភាវេន ឧត្តមមរិយាទា ឯតស្ស ន ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អប្បិច្ឆតាទយោ ចាតិ បច្ចយបរមោ, លាភគរូតិ អត្ថោ. តណ្ហុប្បាទេសូតិ ‘‘ចីវរហេតុ វា, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, បិណ្ឌបាតសេនាសនឥតិភវាភវហេតុ វា, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១១; អ. និ. ៤.៩; ឥតិវុ. ១០៥) ឯវំ វុត្តេសុ ចតូសុ តណ្ហុប្បត្តិកោដ្ឋាសេសុ. អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិសល្លេខបវិវេកាទយោ អប្បិច្ឆតាទយោ.

តត្ថាតិ តស្មិំ ឱវាទេ, តេសុ វា ធម្មបដិគ្គាហកេសុ ភិក្ខូសុ. ភវិស្សតិ វា យេសំ តត្ថាតិ យោជនា. ឥមស្មិំ បក្ខេ តត្ថាតិ តស្មិំ ឱវាទេ ឥច្ចេវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អធិប្បាយោ អាមិសទាយាទតាយ ឧប្បជ្ជនកអនត្ថានុប្បាទស្ស ធម្មទាយាទតាយ ឧប្បជ្ជនកអដ្ឋុប្បត្តិយា ច អាកង្ខា. តេនាហ ‘‘បស្សតី’’តិអាទិ. តត្ថ អាមិសេ ឧបក្ខលិតានន្តិ អាមិសហេតុ វិប្បដិបន្នានំ. អតីតកាលេតិ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ. កបិលស្ស ភិក្ខុនោ វត្ថុ កបិលសុត្តេន, ‘‘សង្ឃាដិបិអាទិត្តា ហោតី’’តិអាទិនា លក្ខណសុត្តេន (សំ. និ. ២.២១៨) ច វិភាវេតព្ពំ. អាមិសគរុកោ អប្បគ្ឃភាវេន កូដកហាបណោ វិយ និត្តេជោ សមណតេជេន អនុជ្ជលតោ និព្ពុតង្គារោ វិយ និប្បភោ ច ហោតីតិ យោជនា. តតោតិ បច្ចយគរុកភាវតោ. វិវត្តិតចិត្តោតិ វិនិវត្តិតមានសោ, សល្លេខវុត្តីតិ អត្ថោ.

ធម្មទាយាទាតិ ឯត្តាវតា អន្តោគធាវធារណំ វចនន្តិ តេន អវធារណេន និវត្តិតមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘មា អាមិសទាយាទា’’តិ បដិក្ខេបោ ទស្សិតោ. តថេវ ច វិភាវេតុំ អធិប្បាយានិសំសវិភាវនេសុបិ ទស្សិតោ, តថា អាទីនវវិភាវនេន ធម្មទាយាទតាបដិក្ខេបោ. អបទិសិតព្ពាតិ ហេដ្ឋា កត្វា វត្តព្ពាតិ. អាទិយាតិ ឯត្ថ យស្មា អា-ការោ មរិយាទត្ថោ, តស្មា ធម្មទាយាទតាវិធុរេន អាមិសទាយាទភាវេន ហេតុភូតេន, ករណភូតេន វា អាទិយំ វិវេចនំ វិញ្ញូហិ វិសុំ ករណំ វវត្ថានស្ស ហោតីតិ អាហ ‘‘វិសុំ កាតព្ពា’’តិ. តេនាហ ‘‘វិញ្ញូហិ គារយ្ហា ភវេយ្យាថាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ.

‘‘អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា…បេ… នោ អាមិសទាយាទា’’តិ ភិក្ខូសុ អត្តនោ ករុណាយនាកិត្តនំ តេសំ មុទុករណំ, ‘‘អហម្បិ តេនា’’តិអាទិ បន តតោបិ សវិសេសំ មុទុករណន្តិ អាហ ‘‘អតីវ មុទុករណត្ថ’’ន្តិ.

នាឡកបដិបទាទយោ នាឡកសុត្តាទីសុ (សុ. និ. ៦៨៤-៧២៨) អាគតបដិបត្តិយោ. តា បន យស្មា នាឡកត្ថេរាទីហិ បដិបន្នា បរមសល្លេខវុត្តិភូតា អតិឧក្កដ្ឋបដិបត្តិយោ, តស្មា ឥធ ធម្មទាយាទបដិបទាយ ឧទាហរណភាវេន ឧទ្ធដា. សក្ខិភូតាតិ តាយ បដិបត្តិយា វុច្ចមានាយ ‘‘កិំ មេ វិនា បដិបជ្ជនកោ អត្ថី’’តិ អសទ្ទហន្តានំ បច្ចក្ខករណេន សក្ខិភូតា. ឥមស្មិន្តិ ‘‘តុម្ហេ ច មេ ភិក្ខវេ ធម្មទាយាទា’’តិអាទិកេ វាក្យេ. សេសន្តិ ‘‘តុម្ហេ ច មេ’’តិអាទិកំ សុក្កបក្ខេ អាគតំ បាឡិបទំ. វុត្តនយបច្ចនីកេនាតិ ‘‘តេន ធម្មទាយាទភាវេន នោ អាមិសទាយាទភាវេនា’’តិ ឯវំ កណ្ហបក្ខេ វុត្តនយស្ស បដិបក្ខេន.

៣០. ថោមនំ សុត្វាតិ បដិបជ្ជនកស្ស បុគ្គលស្ស បសំសនំ សុត្វា យថា តំ សបរិសស្ស អាយស្មតោ ឧបសេនស្ស បដិបត្តិយា សីលថោមនំ សុត្វា. និបាតបទន្តិ ឥមិនា ឥធ-សទ្ទស្ស អនត្ថកតមាហ. បវារិតោតិ បដិក្ខេបិតោ. យោ ហិ ភុញ្ជន្តោ ភោជនេន តិត្តោ បរិវេសកេន ឧបនីតភោជនំ បដិក្ខិបតិ, សោ តេន បវារិតេន បដិក្ខេបិតោ នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘បវារិតោតិ…បេ… វុត្តំ ហោតី’’តិ. បការេហិ ទិដ្ឋាទីហិ វារេតិ សង្ឃាទិកេ យាចាបេតិ ភត្តេ ករោតិ ឯតាយាតិ បវារណា, អាបត្តិវិសោធនាយ អត្តវោស្សគ្គោ ឱកាសទានំ. សា បន យស្មា យេភុយ្យេន វស្សំវុត្ថេហិ កាតព្ពា វុត្តា, តស្មា ‘‘វស្សំវុត្ថបវារណា’’តិ វុត្តំ. បវារេតិ បច្ចយេ ឥច្ឆាបេតិ ឯតាយាតិ បវារណា, ចីវរាទីហិ ឧបនិមន្តនា. បការយុត្តា វារណាតិ បវារណា, វិប្បកតភោជនតាទិចតុរង្គសហិតោ ភោជនបដិក្ខេបោ. សា បន យស្មា អនតិរិត្តភោជននិមិត្តាយ អាបត្តិយា ការណំ ហោតិ, តស្មា ‘‘អនតិរិត្តបវារណា’’តិ វុត្តា. យាវទត្ថភោជនស្ស បវារណា យាវទត្ថបវារណា, បរិយោសិតភោជនស្ស ឧបនីតាហារបដិក្ខេបោតិ អត្ថោ.

‘‘ភុត្តាវី’’តិ វចនតោ ភោជនបារិបូរិតា ឥធាធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណោតិ ភោជនេន បរិបុណ្ណោ’’តិ. បរិយោសិតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ ‘‘ភោជនេន ភោជនកិរិយាយ បរិយោសិតោ’’តិ. អដ្ឋកថាយំ បន អធិប្បេតត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ភោជន-សទ្ទស្ស លោបោ វុត្តោ. ធាតោតិ តិត្តោ. សាធកានីតិ ញាបកានិ. បរិយោសិតភោជនំ សុហិតយាវទត្ថតាគហណេហិ ភុត្តាវិតាទយោ, ភុត្តាវិតាទិគ្គហណេហិ វា ឥតរេ ពោធិតា ហោន្តីតិ អញ្ញមញ្ញំ នេសំ ញាបកញាបេតព្ពតំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ ឆហិបិ បទេហិ ឧទរាវទេហកំ ភោជនំ ទស្សិតំ, តញ្ច ខោ បរិកប្បនាវសេន. ន ហិ ភគវា ឯវំ ភុញ្ជតិ. តេនាហ ‘‘សព្ពញ្ចេតំ បរិកប្បេត្វា វុត្ត’’ន្តិ.

‘‘សិយា ឯវ, នាបិ សិយា’’តិ ច ឥទំ អត្ថទ្វយម្បិ ឥធ សម្ភវតីតិ វុត្តំ ‘‘ឥធ ឧភយម្បិ វដ្ដតី’’តិ. អថាតិ អនន្តរំ, មម ភោជនសមនន្តរមេវាតិ អត្ថោ. តំ បន យស្មា យថាវុត្តកាលបច្ចាមសនំ ហោតិ, តស្មា ‘‘តម្ហិ កាលេ’’តិ វុត្តំ. អប្បរុឡ្ហហរិតេតិ រុហមានតិណាទិហរិតរហិតេ. អភាវត្ថោ ច អយំ អប្ប-សទ្ទោ ‘‘អប្បិច្ឆោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៥២, ៣៣៦; សំ. និ. ២.១៤៨) វិយ.

កថិតេបីតិ បិ-សទ្ទោ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោ. តេន វាបសមីករណាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តថា ហេស វុត្ត-សទ្ទោ ‘‘នោ ច ខោ បដិវុត្ត’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ២៨៩) វាបសមីករណេ ទិស្សតិ, ‘‘បន្នលោមោ បរទត្តវុត្តោ’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣៣២) ជីវិតវុត្តិយំ, ‘‘បណ្ឌុបលាសោ ពន្ធនា បវុត្តោ’’តិអាទីសុ (បារា. ៩២; បាចិ. ៦៦៦; មហាវ. ១២៩; ម. និ. ៣.៥៩) អបគមេ, ‘‘គីតំ បវុត្តំ សមិហិត’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៨៥) បាវចនភាវេន បវត្តិតេ, លោកេ បន ‘‘វុត្តំ បរាយណ’’ន្តិអាទីសុ (មហាភាស ៧.២.២៦) អជ្ឈេនេ ទិស្សតីតិ.

ន ឯត្ថ បិណ្ឌបាតភោជនេន ធម្មទាយាទតា និវារិតា, បិណ្ឌបាតភោជនំ បន អនាទរិត្វា ធម្មានុធម្មបដិបត្តីតិ ឯត្ថ ការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បិណ្ឌបាតំ…បេ… វីតិនាមេយ្យា’’តិ. តត្ថ វីតិនាមេយ្យាតិ កម្មដ្ឋានានុយោគេន ខេបេយ្យ. តេនាហ ‘‘អាទិត្តសីសូបមំ បច្ចវេក្ខិត្វា’’តិ. អាទិត្តសីសូបមន្តិអាទិត្តសីសូបមសុត្តំ.

កិញ្ចាបីតិ អយំ ‘‘យទិបី’’តិ ឥមិនា សមានត្ថោ និបាតោ. និបាតោ ច នាម យត្ថ យត្ថ វាក្យេ បយុជ្ជតិ, តេន តេន វត្តព្ពត្ថជោតកោ ហោតីតិ ឥធ ‘‘បិណ្ឌបាត’’ន្តិអាទិនា អនុញ្ញាបសំសាវសេន វុច្ចមានស្ស អត្ថស្ស ជោតកោតិ អធិប្បាយេន ‘‘អនុជាននបសំសនត្ថេ និបាតោ’’តិ វុត្តំ, អនុញ្ញាបសំសារម្ភេ បន ‘‘អសម្ភាវនត្ថេ’’តិ វុត្តំ សិយា បុរិមេយេវ សម្ភាវនាវិភាវនតោ អធិកត្តានុលោមតោ ច.

ឯកវារំ បវត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្ខិបនំ កថំ ទីឃរត្តំ អប្បិច្ឆតាទីនំ ការណំ ហោតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិ. តត្ថ អត្រិច្ឆតាតិ អត្រ ឥច្ឆតីតិ អត្រិច្ឆោ, តស្ស ភាវោ អត្រិច្ឆតា, អត្ថតោ បរលាភបត្ថនា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘បុរិមេយេវ សកលាភេន អសន្តុដ្ឋិ, បរលាភេ ច បត្ថនា, ឯតំ អត្រិច្ឆតាលក្ខណ’’ន្តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៨៤៩). បាបិច្ឆតាតិ អសន្តគុណសម្ភាវនាធិប្បាយតា. បាបា ឥច្ឆា ឯតស្សាតិ បាបិច្ឆោ, តស្ស ភាវោ បាបិច្ឆតា. យថាហ ‘‘អសន្តគុណសម្ភាវនតា បដិគ្គហណេ ច អមត្តញ្ញុតា, ឯតំ បាបិច្ឆលក្ខណ’’ន្តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៨៥១). មហន្តានិ វត្ថូនិ ឥច្ឆតិ, មហតី វា តស្ស ឥច្ឆាតិ មហិច្ឆោ, តស្ស ភាវោ មហិច្ឆតា. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សន្តគុណសម្ភាវនតា បដិគ្គហណេ ច អមត្តញ្ញុតា, ឯតំ មហិច្ឆលក្ខណ’’ន្តិ. បច្ចវេក្ខមានោ និវារេស្សតីតិ យោជនា. អស្ស ភិក្ខុនោ សំវត្តិស្សតិ បិណ្ឌបាតបដិក្ខេបោ.

មហិច្ឆោ បុគ្គលោ យថា បច្ចយទានវសេន បច្ចយទាយកេហិ ភរិតុំ អសក្កុណេយ្យោ, ឯវំ បច្ចយបរិយេសនវសេន អត្តនាបីតិ វុត្តំ ‘‘អត្តនោបិ ឧបដ្ឋាកានម្បិ ទុព្ភរោ ហោតី’’តិ. សទ្ធាទេយ្យស្ស វិនិបាតវសេន បវត្តិយា អញ្ញស្ស ឃរេ ឆឌ្ឌេន្តោ. រិត្តបត្តោវាតិ យេសុ កុលេសុ បដិបិណ្ឌវសេន បវត្តតិ, តេសំ សព្ពបច្ឆិមំ អត្តនោ យថាលទ្ធំ ទត្វា តត្ថ កិញ្ចិ អលទ្ធា រិត្តបត្តោ វិហារំ បវិសិត្វា និបជ្ជតិ ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យេនាតិ អធិប្បាយោ. យថាលទ្ធបច្ចយបរិភោគេន, បុន បរិយេសនានាបជ្ជនេន អត្តនោ សុភរតា, យថាលទ្ធបច្ចយេន អវញ្ញំ អកត្វា សន្តោសាបត្តិយា ឧបដ្ឋាកានំ សុភរតា វេទិតព្ពា.

កថាវត្ថូនីតិ អប្បិច្ឆតាទិបដិសំយុត្តានំ កថានំ វត្ថូនីតិ កថាវត្ថូនិ, អប្បិច្ឆតាទយោ ឯវ. តីណីតិ តីណិ កថាវត្ថូនិ. អភិសល្លេខិកាតិ អតិវិយ កិលេសេ សល្លិខតីតិ អភិសល្លេខោ, អប្បិច្ឆ តាទិគុណសមុទាយោ, សោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ អភិសល្លេខិកា, មហិច្ឆតាទីនំ តនុភាវាយ យុត្តរូបា អប្បិច្ឆតាទិបដិសំយុត្តតា. ចេតោវិនីវរណសប្បាយាតិ កុសលចិត្តុប្បត្តិយា និវារកានំ នីវរណានំ ទូរីភាវករណេន ចេតោវិនីវរណសង្ខាតានំ សមថវិបស្សនានំ សប្បាយា. សមថវិបស្សនាចិត្តស្សេវ វា វិភូតិភាវករណាយ សប្បាយា ឧបការិកាតិ ចេតោវិនីវរណសប្បាយា. ឯកន្តនិព្ពិទាយាតិអាទិ យេន និព្ពិទាទិអានិសំសេន អយំ កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិនីវរណសប្បាយា ច នាម ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ ឯកន្តនិព្ពិទាយាតិ ឯកំសេន វដ្ដទុក្ខតោ និព្ពិន្ទនត្ថាយ. វិរាគាយ និរោធាយាតិ តស្សេវ វិរជ្ជនត្ថញ្ច និរុជ្ឈនត្ថញ្ច. ឧបសមាយាតិ សព្ពកិលេសវូបសមាយ. អភិញ្ញាយាតិ សព្ពស្សបិ អភិញ្ញេយ្យស្ស អភិជាននាយ. សម្ពោធាយាតិ ចតុមគ្គសម្ពោធាយ. និព្ពានាយាតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានាយ. ឯតេសុ ហិ អាទិតោ តីហិ វិបស្សនា វុត្តា, បុន តីហិ មគ្គោ, ឥតរេន និព្ពានំ. តេន សមថវិបស្សនា អាទិំ កត្វា និព្ពានបរិយោសានោ អយំ សព្ពោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ ទសកថាវត្ថុលាភិនោ សម្ភវតីតិ ទស្សេតិ. បរិបូរេស្សន្តីតិ តំសភាវតោ ឧបការតោ ច សំវត្តិស្សន្តិ. អប្បិច្ឆតាទយោ ហិ ឯកវារឧប្បន្នា ឧបរិ តទត្ថាយ សំវត្តិស្សន្តិ. កថាវត្ថុបរិបូរណំ សិក្ខាបរិបូរណញ្ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អមតំ និព្ពានន្តិ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុំ. ឥតរា បន សេក្ខាសេក្ខធម្មបារិបូរិយា បរិបុណ្ណា. និព្ពានបារិបូរិ ចេត្ថ តទាវហធម្មបារិបូរិវសេន បរិយាយតោ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឥទានិ យាយំ អប្បិច្ឆតាទីនំ អនុក្កមបរិវុទ្ធិយា គុណបារិបូរិតា, តំ ឧបមាយ សាធេន្តោ ‘‘សេយ្យថាបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បាវុស្សកោតិ វស្សានមាសេ ឧដ្ឋិតោ. សោ ហិ ចិរានុប្បវត្តិ ហោតិ. បព្ពតកន្ទរា បព្ពតេសុ ឧបច្ចកាធិច្ចកាបភវនិជ្ឈរាទិនទិយោ. សរសាខាតិ យត្ថ ឧបរិឧន្នតបទេសតោ ឧទកំ អាគន្ត្វា តិដ្ឋតិ ចេវ សន្ទតិ ច, តេ. កុសោព្ភា ខុទ្ទកតឡាកា. កុន្នទិយោតិ បព្ពតបាទតោ និក្ខន្តា ខុទ្ទកនទិយោ. តា ហិ មហានទិយោ ឱតរន្តិយោ បរិបូរេន្តិ. បរមធម្មទាយាទន្តិ បរមំ ឧត្តមំ ធម្មទាយាទភាវំ, បរមំ ធម្មទាយជ្ជំ វា. តេ ភិក្ខូតិ តេ ធម្មបដិគ្គាហកេ ភិក្ខូ. សន្និយោជេន្តោតិ មូលគុណេហិ អប្បិច្ឆតាទីហិ យោជេន្តោ.

ឧគ្គហេត្វាតិ អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច ឧបធារណវសេន គហេត្វា អវិបរីតំ គហេត្វា. សំសន្ទេត្វាតិ មម ទេសនានុសារេន មមជ្ឈាសយំ អវិរជ្ឈិត្វា. យថា ឥធេវ ចិន្តេសីតិ យថា ឥមិស្សា ធម្មទាយាទទេសនាយ ចិន្តេសិ, ឯវំ អញ្ញត្ថាបិ ធម្មថោមនត្ថំ គន្ធកុដិំ បវិសន្តោ ចិន្តេសិ. ឯកជ្ឈាសយាយាតិ សមានាធិប្បាយាយ. មតិយាតិ បញ្ញាយ. អយំ ទេសនា អគ្គាតិអាទិ ភគវា ធម្មសេនាបតិំ គុណតោ ឯវ បគ្គណ្ហាតីតិ កត្វា វុត្តំ.

ចិត្តគតិយាតិ ចិត្តវសេន កាយស្ស បរិណាមនេន ‘‘អយំ កាយោ ឥទំ ចិត្តំ វិយ ហោតូ’’តិ កាយស្ស ចិត្តេន សមានគតិកតាធិដ្ឋានេន. កថំ បន កាយោ ទន្ធប្បវត្តិកោ លហុបរិវត្តនចិត្តេន សមានគតិកោ ហោតីតិ? ន សព្ពថា សមានគតិកោ. យថេវ ហិ កាយវសេន ចិត្តបរិណាមនេ ចិត្តំ សព្ពថា កាយេន សមានគតិកំ ន ហោតិ. ន ហិ តទា ចិត្តំ សភាវសិទ្ធេន អត្តនោ ខណេន អវត្តិត្វា ទន្ធវុត្តិកស្ស រូបធម្មស្ស ខណេន វត្តិតុំ សក្កោតិ, ‘‘ឥទំ ចិត្តំ អយំ កាយោ វិយ ហោតូ’’តិ បន អធិដ្ឋានេន ទន្ធគតិកស្ស កាយស្ស អនុវត្តនតោ យាវ ឥច្ឆិតដ្ឋានប្បត្តិ, តាវ កាយគតិំ អនុលោមេន្តមេវ ហុត្វា សន្តានវសេន បវត្តមានំ ចិត្តំ កាយគតិកំ កត្វា បរិណាមិតំ នាម ហោតិ, ឯវំ ‘‘អយំ កាយោ ឥទំ ចិត្តំ វិយ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋានេន បគេវ លហុសញ្ញាយ សុខុមសញ្ញាយ ច សម្បាទិតត្តា អភាវិតិទ្ធិបាទានំ វិយ ទន្ធំ អវត្តិត្វា យថា លហុំ កតិបយចិត្តវារេហេវ ឥច្ឆិតដ្ឋានប្បត្តិ ហោតិ, ឯវំ បវត្តមានោ កាយោ ចិត្តគតិកភាវេនេវ បរិណាមិតោ នាម ហោតិ, ន ឯកចិត្តក្ខណេនេវ បវត្តិយា. ឯវញ្ច កត្វា ពាហុសមិញ្ជនប្បសារណូបមាបិ ឧបចារេន វិនា សុដ្ឋុតរំ យុត្តា ហោតិ, អញ្ញថា ធម្មតាវិលោមិតា សិយា. ន ហិ ធម្មានំ លក្ខណញ្ញថត្តំ ឥទ្ធិពលេន កាតុំ សក្កា, ភាវញ្ញថត្តមេវ បន សក្កាតិ.

៣១. ភគវតោ អធិប្បាយានុរូបំ ភិក្ខូនញ្ច អជ្ឈាសយំ ញត្វាតិ វចនសេសោ. ទេសកាលេ វិយ ភាជនម្បិ ឱលោកេត្វា ឯវ មហាថេរោ ធម្មំ កថេតិ. បក្កន្តស្សាតិ ឥទំ អនាទរេ សាមិវចនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បក្កន្តស្ស សតោ’’តិអាទិមាហ. កិត្តកេនាតិ កេន បរិមាណេន. តំ បន បរិមាណំ យស្មា បរិមេយ្យស្ស អត្ថស្ស បរិច្ឆិន្ទនំ ហោតិ, តស្មា ‘‘កិត្តាវតាតិ បរិច្ឆេទវចន’’ន្តិ អាហ. នុការោ បុច្ឆាយន្តិ អយំ នុ-សទ្ទោ ឥធេវ បុច្ឆាយំ អាគតោតិ កត្វា វុត្តំ. នុ-សទ្ទេន ហេត្ថ ជោតិយមានោ អត្ថោ កិំ-សទ្ទេន បរិមាណោ អត្ថោ បរិមេយ្យត្ថោ ច. ឯត្ថ សំកិលេសបក្ខោ វិវេកស្ស អននុសិក្ខនំ អាមិសទាយាទតា, វោទានបក្ខោ តស្ស អនុសិក្ខនំ ធម្មទាយាទតាតិ. តីហិ វិវេកេហីតិ វិវេកត្តយគ្គហណំ តទន្តោគធត្តា វិវេកបញ្ចកស្ស. វិវេកបញ្ចកគ្គហណេ បនស្ស សរូបេន កាយវិវេកោ គហិតោ ន សិយា, តទាយត្តត្តា វា សត្ថារា តទា បយុជ្ជមានវិវេកទស្សនវសេន ‘‘តីហិ វិវេកេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អញ្ញតរម្បីតិ កស្មា វុត្តំ. ន ហិ កាយវិវេកមត្តេន ធម្មទាយាទភាវោ សិជ្ឈតីតិ? ន, វិវេកទ្វយសន្និស្សយស្សេវ កាយវិវេកស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា. ឯវញ្ច កត្វា ចិត្តវិវេកគ្គហណម្បិ សមត្ថិតំ ហោតិ. ន ហិ លោកិយជ្ឈានាធិគមមត្តេន និប្បរិយាយតោ សត្ថុធម្មទាយាទភាវោ ឥច្ឆិតោ, និព្ពានាធិគមេន បន សោ ឥច្ឆិតោ, តស្មា សព្ពាបិ សាសនេ វិវេកានុសិក្ខនា និព្ពានបោណា និព្ពានបព្ភារា និព្ពានោគធា ចាតិ វុត្តំ ‘‘តិណ្ណំ វិវេកានំ អញ្ញតរម្បី’’តិ. អសតិ អាលោកេ អន្ធការោ វិយ អសតិ ធម្មទាយាទតាយ ឯកំសិយា អាមិសទាយាទតាតិ អាហ ‘‘អាមិសទាយាទាវ ហោន្តី’’តិ. ឯស នយោ សុក្កបក្ខេបីតិ កណ្ហបក្ខតោ សាធារណវសេន លព្ភមានំ អត្ថសាមញ្ញំ អតិទិសតិ, ន អត្ថវិសេសំ តស្ស វិសទិសត្តា, អត្ថវិសេសមេវ វា អតិទិសតិ វិសទិសូទាហរណូបាយញាយេន. ‘‘តិណ្ណំ វិវេកានំ អញ្ញតរ’’ន្តិ ឥទំ ឥធ ន លព្ភតិ. តយោបិ ហិ វិវេកា, តេសុ ឯកោ វា ឥតរទ្វយសន្និស្សយោ ឥធ លព្ភតិ.

ទូរតោបីតិ ទូរដ្ឋានតោបិ. តេនាហ ‘‘តិរោរដ្ឋតោបី’’តិអាទិ. កាមំ ‘‘បដិភាតូ’’តិ ឯត្ថ បដិ-សទ្ទាបេក្ខាយ ‘‘សារិបុត្ត’’ន្តិ ឧបយោគវចនំ, អត្ថោ បន សាមិវចនវសេនេវ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាយស្មតោយេវ សារិបុត្តស្សា’’តិ. ភាគោ ហោតូតិ ឥមិនាភាគត្ថោ បដិ-សទ្ទោតិ ទស្សេតិ លក្ខណាទិអត្ថានំ ឥធ អយុជ្ជនតោ. តេនាហ ‘‘ឯវំ សទ្ទលក្ខណេន សមេតី’’តិ. ទិស្សតូតិ ញាណេន ទិស្សតុ, បស្សតូតិ វា អត្ថោ. ឧបដ្ឋាតូតិ ញាណស្ស បច្ចុបតិដ្ឋតុ. ឧគ្គហេស្សន្តីតិ វាចុគ្គតំ ករិស្សន្តិ. វាចុគ្គតករណញ្ហិ ឧគ្គហោ. បរិយាបុណិស្សន្តីតិ តស្សេវ វេវចនំ. បុរិបុច្ឆនាទិនា វា អត្ថស្ស ចិត្តេ អាបាទនំ បដ្ឋបនំ បរិយាបុណនំ. ការណវចនន្តិ យថាវុត្តស្ស ការណភាវេន វចនំ ‘‘ហេតុម្ហិ ករណវចន’’ន្តិ កត្វា. វុត្តត្ថបច្ចាមសនំ តំ-សទ្ទេន ករីយតីតិ. តេនាហ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ.

ឯកេនេវាការេនាតិ អាមិសទាយាទតាសិទ្ធេន អាទិយតាសង្ខាតេន ឯកេនេវ បការេន. តមេវ ហិ អាការំ សន្ធាយាហ ‘‘ភគវតា វុត្តមត្ថ’’ន្តិ. អញ្ញថា ‘‘សត្ថុ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ សាវកា វិវេកំ នានុសិក្ខន្តី’តិ ឯកេនេវ អាការេន សោ អត្ថោ ថេរេនបិ វុត្តោ. តីហិ អាការេហីតិ អាមិសទាយាទបដិបទាភូតេហិ តិណ្ណំ វិវេកានំ អននុសិក្ខនាការេហិ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឥធាវុសោ…បេ… នានុសិក្ខន្តី’’តិ ឯត្តកេន កណ្ហបក្ខេ ឧទ្ទេសបាឋេន.

វិត្ថារតោ សុវិភត្តោ ហោតិ អនវសេសតោ សម្មទេវ និទ្ទិដ្ឋត្តា. ននុ ច ឧទ្ទេសេ សត្ថុនោបិ អាទិយតា ភគវតា គហិតា, សា ន និទ្ទិដ្ឋាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘សោ ច ខោ’’តិអាទិ. សាវកេ អនុគ្គណ្ហន្តស្សាតិ ‘‘អាមិសទាយាទា សត្ថុ សាវកា’’តិ សត្ថុ បរប្បវាទបរិហរណត្ថម្បិ ‘‘តុម្ហេហិ ធម្មទាយាទេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ឯវំ សាវកេ អនុកម្បមានស្ស. សាវកានំ តំ ន យុត្តំ សាមីចិអភាវតោតិ យោជនា. ឯស នយោតិ យទិទំ ‘‘ឯត្តាវតាយំ ភគវា’’តិអាទិនា កណ្ហបក្ខេ ឧទ្ទេសស្ស អត្ថវិភាគទស្សនមុខេន សម្ពន្ធទស្សនំ, ឯស នយោ សុក្កបក្ខេបិ សម្ពន្ធទស្សនេតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អយំ តាវេត្ថ អនុសន្ធិក្កមយោជនា’’តិ, សត្ថារា ទេសិតាយ ឧទ្ទេសទេសនាយ មហាថេរេន ទេសិតាយ ច អនុសន្ធិក្កមេន សម្ពន្ធោតិ អត្ថោ. យថានុសន្ធិ ឯវ ចេត្ថ អនុសន្ធិ វេទិតព្ពោ.

អច្ចន្តបវិវិត្តស្សាតិ ឯកន្តឧបធិវិវេកោ វិយ ឥតរេបិ វិវេកោ សត្ថុ ឯកន្តិកាវាតិ. អនុសិក្ខនំ នាម អនុ អនុ បូរណន្តិ តប្បដិក្ខេបេន អាហ ‘‘ន បរិបូរេន្តី’’តិ, ន បរិព្រូហេន្តីតិ អត្ថោ, ន បរិបូរេន្តីតិ វា ន បរិបាលេន្តីតិ អត្ថោ. យទគ្គេន ហិ វិវេកំ នានុសិក្ខន្តិ, តទគ្គេន ន បរិព្រូហេន្តិ, ន បរិបាលេន្តីតិ វា វត្តព្ពតំ លភន្តីតិ. កស្មា បនេត្ថ ‘‘វិវេកំ នានុសិក្ខន្តី’’តិ ឧទ្ទេសេ វិយ អវិសេសវចនេ កាយវិវេកស្សេវ គហណំ កតន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យទិ បនា’’តិអាទិ. បុច្ឆាយាតិ បុច្ឆាតោ អវិសេសោ សិយា វិភាគស្ស អលព្ភមានត្តា វិស្សជ្ជនស្ស. ននុ ច ‘‘វិវេកំ នានុសិក្ខន្តី’’តិ អវិសេសវចនតោ បាឡិយំ វិភាគោ ន លព្ភតេវាតិ? ន, បទន្តរេន វិភាវិតត្តា. តេនាហ ‘‘យេសញ្ច ធម្មាន’’ន្តិអាទិ. ព្យាករណបក្ខោតិ វិស្សជ្ជនបក្ខោ. វិស្សជ្ជនញ្ច ន បុច្ឆា វិយ អវិសេសជោតនា, អថ ខោ យថាធិប្បេតត្ថវិភជនន្តិ អធិប្បាយោ. ឥមិនា បទេនាតិ ‘‘វិវេកំ នានុសិក្ខន្តី’’តិ ឥមិនា បទេន កាយវិវេកំ អបរិបូរិយមានំ ទស្សេតីតិ អធិប្បាយោ. ចិត្តវិវេកំ ឧបធិវិវេកន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

ឯត្ថ ច នប្បជហន្តីតិ បហាតព្ពធម្មានំ បហានាភាវវចនំ បហានលក្ខណវិវេកាភាវទីបនំ, តំ វត្វា បុន ‘‘វិវេកេ និក្ខិត្តធុរា’’តិ វចនំ តតោ សាតិសយវិវេកាភាវទីបនន្តិ តទុភយវិវេកាភាវទស្សនេន ‘‘យេសញ្ច ធម្មាន’’ន្តិអាទិនាវ បារិសេសញាយេន ‘‘វិវេកំ នានុសិក្ខន្តី’’តិ ឥមិនា វិវេកទ្វយមូលភូតកាយវិវេកាភាវទស្សនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អវិគតតណ្ហតាយ តំ តំ បរិក្ខារជាតំ ពហុំ លន្តិ អាទិយន្តីតិ ពហុលា, ពហុលា ឯវ ពាហុលិកា យថា ‘‘វេនយិកោ’’តិ (ម. និ. ១.២៤៦; អ. និ. ៨.១១; បារា. ៨). តេ បន យស្មា បច្ចយពហុលភាវាយ យុត្តប្បយុត្តា នាម ហោន្តិ, តស្មា អាហ ‘‘ចីវរាទិពាហុល្លាយ បដិបន្នា’’តិ. សិក្ខាយ អាទរភាវាភាវតោ សិថិលំ អទឡ្ហំ គណ្ហន្តីតិ ‘‘សាថលិកា’’តិ វុត្តំ. សិថិលន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, សិថិល-សទ្ទេន វា សមានត្ថស្ស សាថល-សទ្ទស្ស វសេន ‘‘សាថលិកា’’តិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. អវគមនដ្ឋេនាតិ អធោគមនដ្ឋេន, ឱរម្ភាគិយភាវេនាតិ អត្ថោ. ឧបធិវិវេកេតិ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គតាយ ឧបធីហិ វិវិត្តេ. ឱរោបិតធុរាតិ ឧជ្ឈិតុស្សាហា.

អនិយមេនេវាតិ កិញ្ចិ វិសេសំ អនាមសិត្វា ‘‘សាវកា’’តិ អវិសេសេនេវ. និយមេន្តោ‘‘ថេរា’’តិអាទិនា. ទសវស្សេ ឧបាទាយាតិ ទសវស្សតោ បដ្ឋាយ. ឥស្សរិយេតិ ‘‘សេដ្ឋិដ្ឋានំ សេនាបតិដ្ឋាន’’ន្តិអាទីសុ វិយ. អចិរក្ខណោភាសេន លក្ខវេធកោ អក្ខណវេធិ. ឋិតិយន្តិ អវដ្ឋានេ. ឋានសោតិ តង្ខណេយេវ. តិដ្ឋតីតិ អាធារាធេយ្យភាវេនាតិ អាហ ‘‘តទាយត្តវុត្តិភាវេនា’’តិ. ឧបេក្ខានុព្រូហនា សត្តសង្ខារេសុ ឧទាសីនតាបិ អសង្ខតាធិគមស្ស ឧបាយោតិ តព្ពិបរិយាយតោ ចីវរាទិមណ្ឌនា ន ឧបធិវិវេកបារិបូរិយា សំវត្តតីតិ អាហ ‘‘ចីវរបត្ត…បេ… អបូរយមានា’’តិ. តត្ថាតិ ថេរវារេ. ឥធាតិ មជ្ឈិមនវកវារេសុ. តថា ហិ ‘‘មជ្ឈិមថេរកាលេ’’តិអាទិ វុត្តំ.

៣២. ឥមស្មិញ្ច កណ្ហបក្ខេតិ ឥមស្មិញ្ច និទ្ទេសវារេ កណ្ហបក្ខេ, ន ឧទ្ទេសវារេ កណ្ហបក្ខេ. ឧទ្ទេសវារេ បន កណ្ហបក្ខេ វុត្តវិបរិយាយេន គហេតព្ពត្ថោ ‘‘ឯស នយោ សុក្កបក្ខេបី’’តិ អតិទេសេន ទស្សិតោ. វុត្តបច្ចនីកនយេនាតិ ‘‘កាយវិវេកំ នានុសិក្ខន្តិ ន បរិបូរេន្តី’’តិអាទិនា វុត្តស្ស អត្ថស្ស បច្ចនីកនយេន, ‘‘កាយវិវេកំ អនុសិក្ខន្តិ បរិបូរេន្តី’’តិអាទិនា នយេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សុក្កបក្ខេ. សង្ខេបោតិ អត្ថសង្ខេបោ. យោជនបរម្បរាយាតិ គាមន្តតោ ទូរភាវេន ឯកំ ទ្វេ តីណីតិ ឯវំ យោជនានំ បដិបាដិយា. អរញ្ញវនបត្ថានីតិ អរញ្ញេសុ វនសណ្ឌភូតានិ. បន្តានីតិ បរិយន្តានិ. ឧបគន្តុំ យុត្តកាលោ ជរាជិណ្ណកាលោ គោចរគាមេ ទូរេ គមនាគមនសមត្ថតាភាវតោ. ‘‘ឯវំ គុណវន្តេសុ ទិន្នំ អហោ សុទិន្ន’’ន្តិ បច្ចយទាយកានំ បសាទំ ជនេន្តិ. បាសំសាតិ បសំសិតព្ពា. អយម្បិ មហាថេរោតិអាទិ ឯកំ អប្បមាទវិហារិនំ វុទ្ធតរំ និទ្ទិសិត្វា វទន្តានំ វសេន វុត្តំ. បវិដ្ឋោ វិវេកដ្ឋានំ. សាយំ និក្ខមតិ យោនិសោមនសិការំ ឧបព្រូហេត្វាតិ អធិប្បាយោ. កសិណបរិកម្មំ ករោតិ, ន យំ កិញ្ចិ កិច្ចន្តរំ. សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេតិ, ន មោឃមនសិការំ. សព្ពថាតិអាទិតោ តាវ តទង្គវសេន កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវេចេន្តោ តតោ វិក្ខម្ភនវសេន សមុច្ឆេទវសេន បដិបស្សទ្ធិវសេនាតិ សព្ពប្បការេន ចិត្តវិវេកំ បូរេតិ. បំសុកូលានិ ធារេតីតិ ឥមិនា ពាហុលិកតាភាវំ ទស្សេតិ, អសិថិលំ សាសនំ គហេត្វាតិ ឥមិនា សាថលិកតាភាវំ, វិគតនីវរណោតិ ឥមិនា ឱក្កមនេ និក្ខិត្តធុរតំ, ផលសមាបត្តិន្តិអាទិនា បវិវេកបុព្ពង្គមតំ ទស្សេតិ.

៣៣. តត្រាវុសោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន ‘‘លោភោ ច បាបកោ’’តិអាទិនយប្បវត្តំ ឧបរិទេសនំ អនវសេសតោ បរិយាទិយតិ. កោ អនុសន្ធីតិ យា សា ភគវតា សំកិលេសបក្ខេន សហ ធម្មទាយាទបដិបត្តិភាវិនី ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសទាយាទា’’តិអាទិនា ទេសនា ឧទ្ទិដ្ឋា, តំ ‘‘សត្ថុ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ’’តិអាទិនា អារភិត្វា អដ្ឋារសវារបដិមណ្ឌិតាយ និទ្ទេសទេសនាយ វិភជិត្វា តតោ បរំ ‘‘តត្រាវុសោ លោភោ ច បាបកោ’’តិអាទិនយាយ ឧបរិទេសនាយ សម្ពន្ធំ បុច្ឆតិ. ឯវន្តិ សំកិលេសបក្ខេ ‘‘នប្បជហន្តី’’តិ បហានាភាវទស្សនវសេន, វោទានបក្ខេ ‘‘បជហន្តី’’តិ បហានសព្ភាវទស្សនវសេនាតិ ឯវំ. អនិទ្ធារិតសរូបា យំ-តំ-សទ្ទេហិ ធម្ម-សទ្ទេន សាមញ្ញតោ យេ បហាតព្ពធម្មា វុត្តា, តេ សរូបតោ ទស្សេតុន្តិ យោជនា. ឥមេ តេតិ ឯត្ថ កស្មា លោភាទយោ ឯវ បហាតព្ពធម្មា វុត្តា, ននុ ឥតោ អញ្ញេបិ មោហទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទយោ បហាតព្ពធម្មា សន្តីតិ? សច្ចំ សន្តិ, តេ បន លោភាទីហិ តទេកដ្ឋតា គហិតា ឯវ ហោន្តីតិ វុត្តា. អថ វា ឥមេសំយេវេត្ថ គហណេ ការណំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

ឥទានិ ឧបចយេន អនុសន្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សាវកានំ យស្ស ធម្មស្ស ទាយាទភាវោ សត្ថុ អភិរុចិតោ, សោ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេតី’’តិអាទិនា អកត្ថេត្វា ‘‘វិវេកំ អនុសិក្ខន្តិ, តេ ច ធម្មេ បជហន្តិ, ន ច ពាហុលិកា’’តិអាទិនា កថិតត្តា ហេដ្ឋា បរិយាយេនេវ ធម្មោ កថិតោតិ វុត្តំ. ‘‘តេ ច ធម្មេ នប្បជហន្តិ, ឱក្កមនេ បុព្ពង្គមា’’តិអាទិនា អាមិសំ បរិយាយេនបិ កថិតំ. ‘‘សិយា ច មេ បិណ្ឌបាតោ’’តិអាទិនា, ‘‘ពាហុលិកា ច ហោន្តី’’តិអាទិនា ច អាមិសំ និប្បរិយាយេនបិ កថិតំ. អថ វា យាយំ ភគវតា អាមិសទាយាទបដិក្ខេបនា ធម្មទាយាទតា វុត្តា, យញ្ច តទត្ថំ វិភជន្តេន មហាថេរេន អត្តនា វិវេកានុសិក្ខនាទិ វុត្តំ, តទុភយំ ហេតុវសេន វិភាវេតុំ ‘‘តត្រាវុសោ, លោភោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ហេតុនិរោធេន ហិ សំកិលេសបក្ខស្ស, និរោធហេតុសម្បាទនេន ច វោទានបក្ខស្ស តប្បាបកតា.

អតីតទេសនានិទស្សនន្តិ អតីតាយ ថេរេន យថាទេសិតាយ ទេសនាយ ច បច្ចាមសនំ. តេនេវាហ ‘‘សត្ថុ បវិវិត្តស្ស…បេ… ទេសនាយន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. តត្ថាតិ យំ វុត្តំ វិសេសតោ ‘‘យេសំ ធម្មានំ សត្ថា បហានមាហា’’តិ, ឯតស្មិំ បទេ. តត្ថ ហិ បហាតព្ពធម្មា លោភាទយោ សាមញ្ញតោ វុត្តា. លាមកាតិ និហីនា. លោភទោសា ហិ ហេតុតោ បច្ចយតោ សភាវតោ ផលតោ និស្សន្ទតោ សំកិលិដ្ឋបកតិកា, អាយតិំ ទុក្ខស្ស បាបនដ្ឋេន វា បាបកា. លុព្ភនលក្ខណោតិ អារម្មណស្ស អភិគិជ្ឈនលក្ខណោ. តថា ហិ សោ លុព្ភន្តិ តេន, សយំ វា លុព្ភតិ, លុព្ភនមត្តមេវ វា តន្តិ ‘‘លោភោ’’តិ វុច្ចតិ. រសាទីសុ អភិសង្គរសោ, អបរិច្ចាគបច្ចុបដ្ឋានោ, សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទទស្សនបទដ្ឋានោ. ទុស្សនលក្ខណោតិ អារម្មណេ ព្យាបជ្ជនលក្ខណោ. តថា ហិ សោ ទុស្សន្តិ តេន, សយំ វា ទុស្សតិ, ទុស្សនមត្តមេវ វា តន្តិ ‘‘ទោសោ’’តិ វុច្ចតិ. រសាទីសុ វិសប្បនរសោ, សនិស្សយទហនរសោ វា, ទុស្សនបច្ចុបដ្ឋានោ, អាឃាតវត្ថុបទដ្ឋានោ.

តេសូតិអាទិនា ទស្សនេន លោភទោសានំ ឯកន្តតោ បហាតព្ពតាទស្សនំ. អាមិសទាយាទស្ស បច្ចយានំ លាភេ ហោតីតិ ឥទំ លោភស្ស អារម្មណគ្គហណសភាវតំ សន្ធាយ វុត្តំ, តណ្ហាយ វសេន បន អនុគិជ្ឈនំ សន្ធាយ ‘‘អលទ្ធំ បត្ថេតី’’តិ អាហ. អលាភេ បច្ចយានំ អាមិសទាយាទស្ស ហោតីតិ អានេត្វា យោជនា. អលភន្តោតិ ឯត្ថ ‘‘បច្ចយេ’’តិ វិភត្តិំ បរិណាមេត្វា យោជេតព្ពំ. វិឃាតវាតិ ‘‘យម្បិច្ឆំ ន លភតិ, តម្បិ ទុក្ខ’’ន្តិ (ម. និ. ១.១២០; វិភ. ១៩០) វចនតោ ឥច្ឆាវិឃាតវា. លោភោ ច ទេយ្យធម្មេ ហោតិ អាមិសទាយាទស្សាតិ សម្ពន្ធោ. ឯស នយោ អនន្តរបទេបិ. ទេយ្យធម្មេតិ ច ឥទំ និទស្សនមត្តំ សត្តកេលាយនាទិវសេនបិ តស្ស លោភុប្បត្តិសព្ភាវតោ. ‘‘តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា, បរិយេសនំ បដិច្ច លាភោ’’តិ ឯវមាទយោ នវ តណ្ហាមូលកា. បរិបូរេតិ អាមិសទាយាទោតិ វិភត្តិវិបរិណាមោ វេទិតព្ពោ. អាវាសមច្ឆរិយាទីនិ បញ្ច មច្ឆរិយានិ.

មគ្គន្តិ អរិយមគ្គំ. សោ ហិ កិលេសេ មារេន្តោ គច្ឆតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ ច មគ្គីយតិ, សយំ វា សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន និព្ពានំ មគ្គតីតិ និប្បរិយាយេន ‘‘មគ្គោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯកោ អន្តោតិ ឥតរេន អសម្មិស្សោ ឯកោ កោដ្ឋាសោ, ហីនតាយ វា លាមកដ្ឋេន ឯកោ អន្តោ. កាមំ អញ្ញេបិ កុសលធម្មា ឯតេ អន្តេ អសម្បយោគតោ ន ឧបេន្តិ, តេហិ វិមុត្តា ឯវ, អយំ បន អច្ចន្តវិមុត្តិយា ន ឧបេតីតិ អាហ ‘‘វិមុត្តោ ឯតេហិ អន្តេហី’’តិ. តស្មាតិ អន្តទ្វយវិមុត្តត្តា. ឯតេសំ មជ្ឈេ ភវត្តាតិ ឥទំ មគ្គស្ស ឧភយន្តវិមុត្តតាយ ឯវ វុត្តំ, ន តប្បរិយាបន្នតាយ, វដ្ដទុក្ខនិស្សរណត្ថិកេហិ បដិបជ្ជិតព្ពតោ ច. តថាតិ យថា ឥតរេន អសម្មិស្សដ្ឋេន លាមកដ្ឋេន ច លោភោ ឯកោ អន្តោ, តថា កាមសុខល្លិកានុយោគោតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. មគ្គស្ស អនុបគមនញ្ច នេសំ អន្តានំ សព្ពសោ អប្បវត្តិករណេនេវ ទដ្ឋព្ពំ. បុរិមនយេនាតិ ‘‘ឯតេ ទ្វេ អន្តេ ន ឧបេតី’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន.

សច្ចានន្តិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ. ទស្សនបរិណាយកដ្ឋេនាតិ ទស្សនស្ស បរិញ្ញាភិសមយាទិភេទស្ស បរិតោ សព្ពថា នយនដ្ឋេន បវត្តនដ្ឋេន. ចក្ខុករណីតិ ធម្មចក្ខុស្ស ករណី និប្ផាទិកា. តយិទំ សតិបិ បដិបទាយ ធម្មចក្ខុតោ អនញ្ញត្តេ អវយវវសេន សិជ្ឈមានោ អត្ថោ សមុទាយេន កតោ នាម ហោតីតិ ឧបចារវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘មគ្គោយេវ ហិ មគ្គត្ថាយ សំវត្តតិ មគ្គេន កាតព្ពកិច្ចករណតោ’’តិ. ញាណាយាតិ យាថាវតោ ជាននាយ. តេនាហ ‘‘វិទិតករណដ្ឋេនា’’តិ. វិសេសញាតភាវាបាទនញ្ហិ វិទិតករណំ. វូបសមនតោតិ សមុច្ឆិន្ទនវសេន វូបសមនតោ. ទុក្ខាទីនំ បរិញ្ញេយ្យាទិភាវោ វិយ អភិញ្ញេយ្យភាវោបិ មគ្គវសេនេវ បាកដោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ចតុន្នម្បិ សច្ចានំ អភិញ្ញេយ្យភាវទស្សនតោ’’តិ, វិភាវនតោតិ អត្ថោ. សម្ពោធោតិ មគ្គោ ‘‘សម្ពុជ្ឈតិ ឯតេនា’’តិ កត្វា. តស្សត្ថាយាតិ មគ្គកិច្ចត្ថាយ. ន ហិ មគ្គតោ អញ្ញោ មគ្គកិច្ចករោ អត្ថិ. តេនាហ ‘‘មគ្គោយេវ ហី’’តិអាទិ. អថ វា សម្មាទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជមានា សហជាតាទិបច្ចយភាវេន ឥតរេ ឧប្បាទេតិ, ឯវំ សេសមគ្គធម្មាបីតិ ឯវម្បិ មគ្គត្ថាយ សំវត្តនំ វេទិតព្ពំ. សច្ឆិកិរិយាយ បច្ចក្ខកម្មាយាតិ សច្ឆិករណសង្ខាតបច្ចក្ខកម្មាយ. និព្ពានាយាតិ វា អនុបាទិសេសនិព្ពានាយ. ឧបសមាយាតិ ឥមិនា សឧបាទិសេសនិព្ពានំ គហិតន្តិ. អយន្តិ ‘‘សា ហិ សច្ចាន’’ន្តិអាទិនា យថាវុត្តោ អត្ថនយោ. ឯត្ថាតិ ‘‘ចក្ខុករណី’’តិអាទីសុ បទេសុ. សារោ សុន្ទរោ អនបនីតោ. ឥតោ អញ្ញថាតិ ‘‘ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិំ ករោតីតិ ចក្ខុករណី’’តិអាទិនា អត្ថវណ្ណនាបបញ្ចោ កេវលំ វិត្ថារត្ថាយ.

អយមេវាតិ ឯត្ថ អយន្តិ ឥមិនា អត្តនោ អញ្ញេសញ្ច តស្សំ បរិសាយំ អរិយានំ មគ្គស្ស បច្ចក្ខភាវំ ទស្សេតិ. អាសន្នបច្ចក្ខវាចី ហិ អយំ-សទ្ទោ. អញ្ញមគ្គបដិសេធនត្ថន្តិ អញ្ញស្ស និព្ពានគាមិមគ្គស្ស អត្ថិភាវបដិសេធនត្ថំ. សត្តាបដិក្ខេបោ ហិ ឥធ បដិសេធនំ អលព្ភមានត្តា អញ្ញស្ស មគ្គស្ស. ពុទ្ធាទីនំ សាធារណភាវោ អនញ្ញតា. តេនាហ ព្រហ្មា សហម្បតិ –

‘‘ឯកាយនំ ជាតិខយន្តទស្សី,

មគ្គំ បជានាតិ ហិតានុកម្បី;

ឯតេន មគ្គេន តរិំសុ បុព្ពេ,

តរិស្សន្តិ យេ ច តរន្តិ ឱឃ’’ន្តិ. (សំ. និ. ៥.៣៨៤, ៤០៩; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. ១០៧, ១២១; នេត្តិ. ១៧០);

អារកត្តាតិ ឥមិនា និរុត្តិនយេន អរិយ-សទ្ទសិទ្ធិមាហ. អរិបហានាយាតិ អត្ថវចនមត្តំ. អរយោ បាបធម្មា យន្តិ អបគមន្តិ ឯតេនាតិ អរិយោ. អរិយេន ទេសិតោតិ ឯត្ថ អរិយស្ស ភគវតោ អយន្តិ អរិយោ. អរិយភាវប្បដិលាភាយាតិ ឯត្ថ អរិយករោ អរិយោតិ ឧត្តរបទលោបេន អរិយ-សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. យស្មា មគ្គង្គសមុទាយេ មគ្គវោហារោ ហោតិ, សមុទាយោ ច សមុទាយីហិ សមន្នាគតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អដ្ឋហិ អង្គេហិ ឧបេតត្តា’’តិ, តស្មា អត្តនោ អវយវភូតានិ អដ្ឋ អង្គានិ ឯតស្ស សន្តីតិ អដ្ឋង្គិកោ. យស្មា បន បរមត្ថតោ អង្គានិយេវ មគ្គោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ន ច អង្គវិនិមុត្តោ’’តិ យថា ‘‘ឆឡង្គោ វេទោ’’តិ. សទិសូទាហរណំ បន ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ចង្គិកតូរិយាទីនិ វិយា’’តិ អាហ. អាទិ-សទ្ទេន ចតុរង្គិនី សេនាតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ. មារេន្តោ គច្ឆតីតិ និរុត្តិនយេន សទ្ទសិទ្ធិមាហ. មគ្គតីតិ គវេសតិ. អរិយមគ្គោ ហិ និព្ពានំ អារម្មណំ ករោន្តោ តំ គវេសន្តោ វិយ ហោតីតិ. មគ្គីយតិ និព្ពានត្ថិកេហិ វិវដ្ដូបនិស្សយបុញ្ញករណតោ បដ្ឋាយ តទត្ថំ បដិបត្តិតោ. គម្មតីតិ ឯតេន អាទិអន្តវិបរិយាយេន សទ្ទសិទ្ធិមាហ យថា ‘‘កកូ’’តិ. ‘‘សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ’’តិ វត្វា តស្ស សព្ពលិង្គវិភត្តិវចនសាធារណតាយ ‘‘កតមានិ តានិ អដ្ឋង្គានី’’តិ វុត្តំ. ននុ ច អង្គានិ សមុទិតានិ មគ្គោ អន្តមសោ សត្តង្គវិកលស្ស អរិយមគ្គស្ស អភាវតោតិ? សច្ចមេតំ សច្ចបដិវេធេន, មគ្គបច្ចយតាយ បន យថាសកំ កិច្ចករណេន បច្ចេកម្បិ តានិ មគ្គោយេវាតិ អាហ ‘‘ឯកមេកញ្ហិ អង្គំ មគ្គោយេវា’’តិ, អញ្ញថា សមុទិតានម្បិ នេសំ មគ្គកិច្ចំ ន សម្ភវេយ្យាតិ. ឥទានិ តមេវត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេតុំ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិមគ្គោ ចេវ ហេតុ ចា’’តិ វុត្តំ.

សម្មា អវិបរីតំ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន ចតុន្នំ សច្ចានំ ទស្សនំ បដិវិជ្ឈនំ លក្ខណំ ឯតិស្សាតិ សម្មាទស្សនលក្ខណា. សម្មា អវិបរីតំ សម្បយុត្តធម្មេ និព្ពានារម្មណេ អភិនិរោបនំ អប្បនាលក្ខណំ ឯតស្សាតិ សម្មាអភិនិរោបនលក្ខណោ មុសាវាទាទីនំ វិសំវាទនាទិកិច្ចតាយ លូខានំ អបរិគ្គាហកានំ បដិបក្ខភាវតោ សិនិទ្ធសភាវត្តា សម្បយុត្តធម្មេ, សម្មាវាចប្បច្ចយសុភាសិតសោតារញ្ច ជនំ សម្មទេវ បរិគ្គណ្ហាតីតិ សម្មាវាចា សម្មាបរិគ្គហោ លក្ខណំ ឯតិស្សាតិ សម្មាបរិគ្គហលក្ខណា. យថា កាយិកា កិរិយា កិញ្ចិ កត្តព្ពំ សមុដ្ឋាបេតិ, សយញ្ច សមុដ្ឋហនំ ឃដនំ ហោតិ, តថា សម្មាកម្មន្តសង្ខាតា វិរតិបីតិ សម្មាសមុដ្ឋានលក្ខណោ សម្មាកម្មន្តោ. សម្បយុត្តធម្មានំ វា ឧក្ខិបនំ សមុដ្ឋានំ កាយិកកិរិយាយ ភារុក្ខិបនំ វិយ. ជីវមានស្ស សត្តស្ស, សម្បយុត្តធម្មានំ វា សុទ្ធិ វោទានំ, អាជីវស្សេវ វា ជីវិតប្បវត្តិយា សុទ្ធិ វោទានំ ឯតេនាតិ សម្មាវោទានលក្ខណោ សម្មាអាជីវោ. កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា សម្បយុត្តធម្មានំ បគ្គណ្ហនំ អនុពលប្បទានំ បគ្គហោ. អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋានំ, តស្ស វា អនិស្សជ្ជនំ ឧបដ្ឋានំ. អារម្មណេ សម្បយុត្តធម្មានំ សម្មា, សមំ វា អាធានំ សមាធានំ. សម្មា សង្កប្បេតិ សម្បយុត្តធម្មេ អារម្មណេ អភិនិរោបេតីតិ សម្មាសង្កប្បោ. សម្មា វទតិ ឯតាយាតិ សម្មាវាចា. សម្មា ករោតិ ឯតេនាតិ សម្មាកម្មំ, តទេវ សម្មាកម្មន្តោ. សម្មា អាជីវតិ ឯតេនាតិ សម្មាអាជីវោ. សម្មា វាយមតិ ឧស្សហតិ ឯតេនាតិ សម្មាវាយាមោ. សម្មា សរតិ អនុស្សរតីតិ សម្មាសតិ. សម្មា សមាធិយតិ ចិត្តំ ឯតេនាតិ សម្មាសមាធីតិ ឯវំ សម្មាសង្កប្បាទីនំ និព្ពចនំ វេទិតព្ពំ.

មិច្ឆាទិដ្ឋិន្តិ សព្ពម្បិ មិច្ឆាទស្សនំ. តប្បច្ចនីយកិលេសេតិ ឯត្ថ តំ-សទ្ទេន សម្មាទិដ្ឋិ. ន ហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា កិលេសា បច្ចនីយា, អថ ខោ សម្មាទិដ្ឋិយា. អវិជ្ជញ្ចាតិ អវិជ្ជាគ្គហណំ តស្សា សំកិលេសធម្មានំ បមុខភាវតោ. តេនាហ ‘‘អវិជ្ជា, ភិក្ខវេ, បុព្ពង្គមា អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា’’តិ (សំ. និ. ៥.១). ទស្សននិវារកស្ស សម្មោហស្ស សមុគ្ឃាតេន អសម្មោហតោ. ឯត្ថ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិំ…បេ… បជហតីតិ ឯតេន បហានាភិសមយំ, និព្ពានំ អារម្មណំ ករោតីតិ ឯតេន សច្ឆិកិរិយាភិសមយំ, សម្បយុត្តធម្មេតិអាទិនា ភាវនាភិសមយំ សម្មាទិដ្ឋិកិច្ចំ ទស្សេតិ. បរិញ្ញាភិសមយោ បន នានន្តរិយតាយ អត្ថតោ វុត្តោ ឯវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

កថំ បន ឯកមេវ ញាណំ ឯកស្មិំ ខណេ ចត្តារិ កិច្ចានិ សាធេន្តំ បវត្តតិ. ន ហិ តាទិសំ លោកេ ទិដ្ឋំ, ន អាគមោ វា តាទិសោ អត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ. យថា ហិ បទីបោ ឯកស្មិំយេវ ខណេ វដ្ដិំ ទហតិ, ស្នេហំ បរិយាទិយតិ, អន្ធការំ វិធមតិ, អាលោកញ្ច វិទំសេតិ, ឯវមេតំ ញាណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ ទុក្ខេបេតំ ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេបេតំ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេបេតំ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយបេតំ ញាណន្តិ សុត្តបទំ (វិភ. ៧៥៤) ឯត្ថ ឧទាហរិតព្ពំ. យថា ច សម្មាទិដ្ឋិ បុព្ពភាគេ ទុក្ខាទីសុ វិសុំ វិសុំ បវត្តិត្វា មគ្គក្ខណេ ឯកាវ ចតុន្នំ ញាណានំ កិច្ចំ សាធេន្តី បវត្តតិ, ឯវំ សម្មាសង្កប្បាទយោ បុព្ពភាគេ នេក្ខម្មសង្កប្បាទិនាមកា ហុត្វា កាមសង្កប្បាទីនំ បជហនវសេន វិសុំ វិសុំ បវត្តិត្វា មគ្គក្ខណេ តិណ្ណំ ចតុន្នញ្ច កិច្ចំ សាធេន្តា បវត្តន្តិ. សម្មាសមាធិ បន បុព្ពភាគេបិ មគ្គក្ខណេបិ នានាយេវ ហុត្វា បវត្តតីតិ កាមញ្ចេត្ថ សម្មាទិដ្ឋិយា សព្ពេបិ បាបធម្មា បដិបក្ខា, ឧជុវិបច្ចនីកតាទស្សនវសេន បន សម្មាទិដ្ឋិយា កិច្ចនិទ្ទេសេ មិច្ឆាទិដ្ឋិគ្គហណំ កតំ. តេនេវ ច ‘‘តប្បច្ចនីយកិលេសេ ចា’’តិ វុត្តំ.

យេសំ កិលេសានំ អនុបច្ឆិន្ទនេ សម្មាទិដ្ឋិ ន ឧប្បជ្ជេយ្យ, តេ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សហជេកដ្ឋតាយ តទេកដ្ឋាវ តប្បច្ចនីយកិលេសា ទដ្ឋព្ពា. សម្មាសង្កប្បាទីនំ កិច្ចនិទ្ទេសេបិ ឯសេវ នយោ. សោតាបត្តិមគ្គាទិវសេន ចត្តារោ លោកុត្តរមគ្គភាវសាមញ្ញេន ឯកតោ កត្វា. លោភទោសា សមុទយសច្ចំ, យស្ស បន សោ សមុទយោ តំ ទុក្ខសច្ចំ, បហានភាវោ មគ្គសច្ចំ, យត្ថ តំ បហានំ, តំ និរោធសច្ចន្តិ ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ. កស្មា បនេត្ថ លោភទោសានំ វិសុំ អាទិតោ ច គហណំ? វិសុំ គហណំ តាវ តថាពុជ្ឈនកានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយវសេន, ឥមេហិ លោភទោសេហិ អាមិសទាយាទតា, តប្បហានេន ច ធម្មទាយាទតាតិ ទស្សនត្ថំ, តទនុសារេន ចតុសច្ចយោជនាយ ឯវំ ឯកេកស្ស និយ្យានមុខំ ហោតីតិ ទស្សនត្ថញ្ច. សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោ. អាទិតោ គហណំ បន អតិវិយ ឱឡារិកតាយ សុបាកដភាវតោ វក្ខមានានំ អញ្ញេសញ្ច បាបធម្មានំ មូលភាវតោ តទេកដ្ឋតាយ ច វេទិតព្ពំ.

កុជ្ឈនលក្ខណោតិ កុប្បនសភាវោ, ចិត្តស្ស ព្យាបជ្ជនាតិ អត្ថោ. ចណ្ឌិក្កំ លុទ្ទតា, កុរុរភាវោតិ អត្ថោ. អាឃាតករណរសោតិ ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទិនា ចិត្តេ អាឃាតស្ស ករណរសោ. ទុស្សនបច្ចុបដ្ឋានោតិ សបរសន្តានស្ស វិនាសនបច្ចុបដ្ឋានោ លទ្ធោកាសោ វិយ សបត្តោ. ឧបនន្ធនំ នានប្បការស្ស ឧបរូបរិ នន្ធនំ វិយ ហោតីតិ កត្វា. តថា ហេស ‘‘វេរអប្បដិនិស្សជ្ជនរសោ, កោធានុបពន្ធភាវបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ ច វុត្តោ. អបរកាលេ ឧបនាហោតិអាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឧបនយ្ហនា ឧបនយ្ហិតត្តំ អាឋបនា ឋបនា សណ្ឋបនា អនុសំសន្ទនា អនុប្បពន្ធនា ទឡ្ហីកម្ម’’ន្តិអាទីនំ (វិភ. ៨៩១) និទ្ទេសបទានំ អត្ថវណ្ណនំ សង្គយ្ហតិ. ឧបនាហសមង្គី ហិ បុគ្គលោ វេរស្ស អនិស្សជ្ជនតោ អាទិត្តបូតិអលាតំ វិយ ជលតិ ឯវ, ចិត្តញ្ចស្ស ធោវិយមានំ អច្ឆចម្មំ វិយ, មសិមក្ខិតបិលោតិកា វិយ ច ន សុជ្ឈតេវ.

បរគុណមក្ខនលក្ខណោតិ ឧទកបុញ្ឆនិយា ឧទកំ វិយ បរេសំ គុណានំ មក្ខនសភាវោ. តថាភូតោ ចាយំ អត្តនោ ការកំ គូថេន បហរន្តំ គូថោ វិយ បឋមតរំ មក្ខេតិ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហេស្ស សបរសន្តានេសុ គុណំ មក្ខេតីតិ មក្ខោតិ វុច្ចតិ. យុគគ្គាហោ សមធុរគ្គហណំ អសមានស្សបិ អភូតស្ស សមារោបនំ. សមភាវករណំ សមីករណំ. បរេសំ គុណប្បមាណេន អត្តនោ គុណានំ ឧបដ្ឋានំ បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ អាហ ‘‘បរេសំ គុណប្បមាណេន ឧបដ្ឋានបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ. តថា ហេស បរេសំ គុណេ ឌំសិត្វា វិយ អត្តនោ គុណេហិ សមេ ករោតីតិ បឡាសោតិ វុច្ចតិ.

បរសម្បត្តិខីយនំ បរសម្បត្តិយា ឧសូយនំ. ឥស្សតិ បរសម្បត្តិំ ន សហតីតិ ឥស្សា. តថា ហេសា ‘‘បរសម្បត្តិយា អក្ខមនលក្ខណា’’តិ វុច្ចតិ. តត្ថាតិ បរសម្បត្តិយំ. អនភិរតិរសា អភិរតិបដិបក្ខកិច្ចា. វិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា បរសម្បត្តិំ បស្សិតុម្បិ អប្បទានតោ. និគូហនលក្ខណំ អត្តនោ សម្បត្តិយា បរេហិ សាធារណភាវាសហនតោ. អសុខាយនំ ន សុខនំ ទុក្ខនំ, អរោចនន្តិ អធិប្បាយោ.

កតស្ស កាយទុច្ចរិតាទិបាបស្ស បដិច្ឆាទនំ កតបាបបដិច្ឆាទនំ. តស្ស បាបស្ស អាវរណភាវេន បច្ចុបតិដ្ឋតីតិ តទាវរណបច្ចុបដ្ឋានា, មាយា, យាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ភស្មឆន្នោ វិយ អង្គារោ, ឧទកឆន្នោ វិយ ខាណុ, បិលោតិកបដិច្ឆាទិតំ វិយ ច សត្ថំ ហោតិ. អវិជ្ជមានគុណប្បកាសនំ អត្តនិ អវិជ្ជមានសីលាទិគុណវិភាវនំ, យេន សាឋេយ្យេន សមន្នាគតស្ស បុគ្គលស្ស អសន្តគុណសម្ភាវនេន ចិត្តានុរូបកិរិយាវិហរតោ ‘‘ឯវំចិត្តោ, ឯវំកិរិយោ’’តិ ទុព្ពិញ្ញេយ្យត្តា កុច្ឆិំ វា បិដ្ឋិំ វា ជានិតុំ ន សក្កា. យតោ –

‘‘វាមេន សូករោ ហោតិ, ទក្ខិណេន អជាមិគោ;

សរេន នេលកោ ហោតិ, វិសាណេន ជរគ្គវោ’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២៩៦; វិភ. អដ្ឋ. ៨៩៤; មហានិ. អដ្ឋ. ១៦៦) –

ឯវំ វុត្តយក្កសូករសទិសោ ហោតិ.

ចិត្តស្ស ឧទ្ធុមាតភាវោ ថទ្ធលូខភាវោ. អប្បតិស្សយវុត្តីតិ អនិវាតវុត្តិ. អមទ្ទវាការេន បច្ចុបតិដ្ឋតិ, អមទ្ទវតំ វា បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ អមទ្ទវតាបច្ចុបដ្ឋានោ, ថម្ភោ, យេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ គិលិតនង្គលសីសោ វិយ អជគរោ, វាតភរិតភស្តា វិយ ច ថទ្ធោ ហុត្វា គរុដ្ឋានិយេ ច ទិស្វា ឱនមិតុម្បិ ន ឥច្ឆតិ, បរិយន្តេនេវ ចរតិ. ករណស្ស ឧត្តរកិរិយា ករណុត្តរិយំ. វិសេសតោ បច្ចនីកភាវោ វិបច្ចនីកតា. បរេន ហិ កិស្មិញ្ចិ កតេ តទ្ទិគុណំ ករណវសេន សារម្ភោ បវត្តតិ.

សេយ្យាទិអាការេហិ ឧន្នមនំ ឧន្នតិ. ឱមានោបិ ហិ ឯវំ ករណមុខេន សម្បគ្គហវសេនេវ បវត្តតិ. ‘‘អហមស្មិ សេយ្យោ’’តិអាទិនា អហំករណំ សម្បគ្គហោ អហង្ការោ. បរេ អភិភវិត្វា អធិកំ ឧន្នមនំ អព្ភុន្នតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បុព្ពកាលេ អត្តានំ ហីនតោ ទហតិ អបរកាលេ សេយ្យតោ’’តិ (វិភ. ៨៧៧).

មត្តភាវោ ជាតិអាទិំ បដិច្ច ចិត្តស្ស មជ្ជនាការោ, យស្ស វា ធម្មស្ស វសេន បុគ្គលោ មត្តោ នាម ហោតិ, សោ ធម្មោ មត្តភាវោ. មទគ្គាហណរសោ មទស្ស គាហណកិច្ចោ. មទោ ហិ អត្តនោ មជ្ជនាការំ សម្បយុត្តធម្មេ គាហេន្តោ វិយ បវត្តមានោ តំសមង្គិំ បុគ្គលម្បិ តថា ករោន្តោ វិយ ហោតិ. អហង្ការវសេន បុគ្គលំ អនិដ្ឋំ ករោន្តោ ចិត្តស្ស ឧម្មាទភាវោ វិយ ហោតីតិ ឧម្មាទបច្ចុបដ្ឋានោ. សតិយា អនិគ្គណ្ហិត្វា ចិត្តស្ស វោស្សជ្ជនំ ចិត្តវោស្សគ្គោ, សតិវិរហិតោតិ អត្ថោ. យថាវុត្តស្ស វោស្សគ្គស្ស អនុប្បទានំ បុនប្បុនំ វិស្សជ្ជនំ វោស្សគ្គានុប្បទានំ. ឥមេសំ កោធាទីនំ លោភាទីនម្បិ វា. លក្ខណាទីនីតិ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានានិ. បទដ្ឋានំ បន ធម្មន្តរតាយ ន គហិតំ. និព្ពចនំ ‘‘កុជ្ឈតីតិ កោធោ, ឧបនយ្ហតីតិ ឧបនាហោ’’តិអាទិនា សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ ន វុត្តំ, អត្ថតោ បន កោធោ ទោសោ ឯវ, តថា ឧបនាហោ. បវត្តិអាការមត្តតោ ហិ កតោ នេសំ ភេទោ, មក្ខបឡាសសារម្ភា តទាការប្បវត្តា បដិឃសហគតចិត្តុប្បាទធម្មា, មាយាសាឋេយ្យថម្ភមទប្បមាទា តទាការប្បវត្តា លោភសហគតចិត្តុប្បាទធម្មា. ថម្ភោ វា មានវិសេសោ ចិត្តស្ស ថទ្ធភាវេន គហេតព្ពតោ, តថា មទោ. តថា ហិ សោ ‘‘មានោ មញ្ញនា’’តិអាទិនា វិភង្គេ (វិភ. ៨៧៨) និទ្ទិដ្ឋោ. ឥធ បន មានាតិមានានំ វិសុំ គហិតត្តា មជ្ជនាការេន បវត្តធម្មា ឯវ ‘‘មទោ’’តិ គហេតព្ពា. សេសានំ ធម្មន្តរភាវោ បាកដោ ឯវ.

កស្មា បនេត្ថ ឯតេ ឯវ អដ្ឋ ទុកា គហិតា, កិមិតោ អញ្ញេបិ កិលេសធម្មា នត្ថីតិ? នោ នត្ថិ, ឥមេ បន អាមិសទាយាទស្ស សវិសេសំ កិលេសាយ សំវត្តន្តីតិ តំ វិសេសំ វិភាវេន្តេន អាមិសទាយាទស្ស លោភាទីនំ បវត្តនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘វិសេសតោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឯត្ថាតិ ឯតេសុ លោភាទីសុ. អលភន្តោ អាមិសន្តិ អធិប្បាយោ. តតុត្តរិ ឧប្បន្នោ កោធោតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. សន្តេបីតិ វិជ្ជមានេបិ. ឥស្សតីតិ ឥស្សំ ជនេតិ. បទុស្សតីតិ តស្សេវ វេវចនំ. តថា ហិ សា ‘‘ឥស្សតិ ទុស្សតិ បទុស្សតី’’តិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋា. យស្មា វា ឥស្សំ ជនេន្តោ ឯកំសតោ បទុដ្ឋចិត្តោ ឯវ ហោតិ, តស្មា ‘‘បទុស្សតី’’តិ វុត្តំ. អស្សាតិ អាមិសទាយាទស្ស. ឯវំ បដិបន្នោតិ ឯវំ អសន្តគុណប្បកាសនំ បដិបទំ បដិបន្នោ. ឱវទិតុំ អសក្កុណេយ្យោតិ ឯតេន ថម្ភោ នាម ទោវចស្សករណោ ធម្មោតិ ទស្សេតិ. កិញ្ចិ វទតិ ឱវាទទានវសេន. ថម្ភេន…បេ… មញ្ញន្តោតិ ឥមិនា ច ថម្ភស្ស មានវិសេសភាវំ ទស្សេតិ, ថម្ភេន វា ហេតុនាតិ អត្ថោ. មត្តោ សមានោតិ មត្តោ ហោន្តោ. កាម…បេ… បមជ្ជតីតិ ឯតេន មទវសេន ឯកំសតោ បមាទមាបជ្ជតីតិ ទស្សេតិ.

ឯវន្តិ ឥមិនា អាមិសទាយាទស្ស លោភាទីនំ ឧប្បត្តិក្កមទស្សនេនេវ ឥធ បាឡិយំ នេសំ ទេសនាក្កមោបិ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ន កេវលំ ឥមេហេវ, អថ ខោ អញ្ញេហិ ច ឯវរូបេហិ បាបកេហិ ធម្មេហិ អបរិមុត្តោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. កេ បន តេតិ? អត្រិច្ឆតាមហិច្ឆតាទយោតិ. ឯវំ មហាទីនវា អាមិសទាយាទតាតិ តតោ ពលវតរោ សំវេគោ ជនេតព្ពោតិ អយមេត្ថ ឱវាទោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សុត្តេ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ វារេសុ. និព្ពិសេសោយេវាតិ ឯតេនេវ បឋមតរំ ឥធ ទស្សិតសច្ចយោជនានយេន សព្ពវារេសុ យោជេតព្ពោតិ វេទិតព្ពោ.

ញាណបរិចយបាដវត្ថន្តិ មគ្គស្ស អដ្ឋង្គសត្តង្គតាទិវិសេសវិភាវនាយ ញាណស្ស អាសេវនដ្ឋេន បរិចយោ ញាណបរិចយោ, តស្ស បដុភាវត្ថំ កោសល្លត្ថំ. ឯត្ថាតិ អរិយមគ្គេ. ភេទោតិ វិសេសោ. កមោតិ អង្គានំ ទេសនានុបុព្ពី. ភាវនានយោតិ ភាវនាវិធិ. ‘‘កទាចិ អដ្ឋង្គិកោ, កទាចិ សត្តង្គិកោ’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ បុន ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ លោកុត្តរបឋមជ្ឈានវសេនាតិ លោកុត្តរស្ស បឋមជ្ឈានស្ស វសេន. ឯត្ថ ច កេចិ ឈានធម្មា មគ្គសភាវាតិ ឯកន្តតោ ឈានំ មគ្គតោ វិសុំ កត្វា វត្តុំ ន សក្កាតិ ‘‘លោកុត្តរបឋមជ្ឈានសហិតោ’’តិ អវត្វា ‘‘លោកុត្តរបឋមជ្ឈានវសេន’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អថ វា លោកុត្តរបឋមជ្ឈានវសេនាតិ លោកុត្តរា ហុត្វា បឋមជ្ឈានស្ស វសេនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អរិយមគ្គោ ហិ វិបស្សនាយ បាទកភូតស្ស, សម្មសិតស្ស វា បឋមជ្ឈានស្ស វសេន អដ្ឋង្គិកោ ហោតិ. អថ វា អឈានលាភិនោ សុក្ខវិបស្សកស្ស, ឈានលាភិនោ វា បាទកមកត្វា បឋមជ្ឈានស្ស, បកិណ្ណកសង្ខារានំ វា សម្មសនេ ឧប្បន្នោ អរិយមគ្គោ អដ្ឋង្គិកោ ហោតិ, ស្វាស្ស អដ្ឋង្គិកភាវោ បឋមជ្ឈានិកភាវេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បឋមជ្ឈានវសេនា’’តិ អាហ. ឯវំ ‘‘អវសេសជ្ឈានវសេនា’’តិ ឯត្ថាតិ យថារហំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

យទិ អរិយមគ្គោ សត្តង្គិកោបិ ហោតិ, អថ កស្មា បាឡិយំ ‘‘អដ្ឋង្គិកោ’’ឥច្ចេវ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសតោ’’តិអាទិ. យថា ចេត្ថ បដិបទាយ មគ្គវសេន អដ្ឋង្គិកសត្តង្គិកភេទោ, ឯវំ ពោជ្ឈង្គវសេន សត្តង្គិកឆឡង្គិកភេទោ វេទិតព្ពោ អប្បីតិកជ្ឈានវសេន ឆឡង្គិកត្តា, មគ្គវសេន បន ទេសនា អាគតាតិ ស្វាយំ ភេទោ អដ្ឋកថាយំ ន ឧទ្ធដោ. ឥតោ បរន្តិ ឥតោ អដ្ឋង្គតោ បរំ ឧក្កំសតោ, អវកំសតោ បន សត្តង្គតោ បរំ មគ្គង្គំ នាម នត្ថីតិ. ននុ មគ្គវិភង្គេ (វិភ. ៤៩៣-៥០២) បញ្ចង្គិកវារេ បញ្ចេវ មគ្គង្គានិ ឧទ្ធដានិ, មហាសឡាយតនេ (ម. និ. ៣.៤៣១) ច ‘‘យា តថាភូតស្ស ទិដ្ឋិ, យោ តថាភូតស្ស សង្កប្បោ, យោ តថាភូតស្ស វាយាមោ, យា តថាភូតស្ស សតិ, យោ តថាភូតស្ស សមាធិ, ស្វាស្ស ហោតិ សម្មាសមាធី’’តិ វត្វា បុព្ពភាគវសេន បន ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ ហោតី’’តិ សម្មាវាចាទយោ អាគតាតិ? សច្ចមេតំ, តំ បន សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ បញ្ចន្នំ ការាបកង្គានំ អតិរេកកិច្ចទស្សនវសេន វុត្តំ, តស្មា ន អរិយមគ្គោ សម្មាវាចាទិវិរហិតោ អត្ថីតិ ‘‘ឥតោ បរញ្ហិ មគ្គង្គំ នត្ថី’’តិ សុវុត្តមេតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពកុសលានន្តិ សព្ពេសំ កុសលធម្មានំ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. កាមាវចរាទិវសេន តំតំកុសលធម្មេសុ សា សម្មាទិដ្ឋិ សេដ្ឋា. តស្សា សេដ្ឋភាវេន ហិ ‘‘បញ្ញាជីវិំ ជីវិតមាហុ សេដ្ឋ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៤) វុត្តំ, មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា បន សព្ពសេដ្ឋភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. កុសលវារេតិ កុសលុប្បត្តិសមយេ. បុព្ពង្គមា កុសលាទិធម្មានំ យាថាវសភាវពោធេន សម្បយុត្តធម្មានំ បរិណាយកភាវតោ. តេនេវាហ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិំ សម្មាទិដ្ឋីតិ បជានាតី’’តិអាទិ. សា សម្មាទិដ្ឋិ បភវោ ឯតស្សាតិ តប្បភវោ, សម្មាសង្កប្បោ. សម្មាទស្សនវសេន ហិ សម្មាសង្កប្បោ ហោតិ. តតោ អភិនិព្ពត្តានីតិ តប្បភវាភិនិព្ពត្តានិ. តប្បភវាភិនិព្ពត្តានិបិ ‘‘តទភិនិព្ពត្តានី’’តិ វុច្ចន្តិ ការណការណេបិ ការណូបចារតោតិ អាហ ‘‘តប្បភវាភិនិព្ពត្តានិ សេសង្គានី’’តិ. តេនាហ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្សា’’តិអាទិ. យថា ហិ សម្មាទស្សនំ សម្មាវិតក្កនស្ស វិសេសបច្ចយោ, ឯវំ សម្មាវិតក្កនំ សម្មាបរិគ្គហស្ស សម្មាបរិគ្គហោ សម្មាសមុដ្ឋានស្ស, សម្មាសមុដ្ឋានំ សម្មាវោទានស្ស, សម្មាវោទានំ សម្មាវាយាមស្ស, សម្មាវាយាមោ សម្មាឧបដ្ឋានស្ស, សម្មាឧបដ្ឋានំ សម្មាធានស្ស វិសេសបច្ចយោ, តស្មា ‘‘បុរិមំ បុរិមំ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស វិសេសបច្ចយោ ហោតី’’តិ ឥមិនា វិសេសបច្ចយភាវទស្សនត្ថេន កមេន ឯតានិ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ អង្គានិ វុត្តានីតិ ទស្សិតានិ.

ភាវនានយោតិ សមថវិបស្សនានំ យុគនទ្ធភាវេន បវត្តោ ភាវនាវិធិ. អយញ្ហិ អរិយមគ្គក្ខណេ ភាវនាវិធិ. តស្ស បន បុព្ពភាគេ ភាវនានយោ កស្សចិ សមថបុព្ពង្គមោ ហោតិ, កស្សចិ វិបស្សនាបុព្ពង្គមោតិ. តំ វិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘កោចី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បឋមោ សមថយានិកស្ស វសេន វុត្តោ, ទុតិយោ វិបស្សនាយានិកស្ស. តេនាហ ‘‘ឥធេកច្ចោ’’តិអាទិ. តន្តិ សមថំ សមាធិំ, ឈានធម្មេតិ វា អត្ថោ. តំសម្បយុត្តេតិ សមាធិសម្បយុត្តេ, ឈានសម្បយុត្តេ វា ធម្មេ. អយញ្ច នយោ យេភុយ្យេន សមថយានិកា អរូបមុខេន, តត្ថាបិ ឈានមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសំ ករោន្តីតិ កត្វា វុត្តោ. វិបស្សនំ ភាវយតោតិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ អារភិត្វា យថាធិគតំ តរុណវិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តស្ស. មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ បុព្ពភាគិយោ លោកិយមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ. អាសេវតិ និព្ពិទានុបស្សនាវសេន. ភាវេតិ មុញ្ចិតុកម្យតាវសេន. ពហុលីករោតិ បដិសង្ខានុបស្សនាវសេន. អាសេវតិ វា ភយតូបដ្ឋានញាណវសេន. ពហុលីករោតិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាវសេន. សំយោជនានិ បហីយន្តិ,អនុសយា ព្យន្តី ហោន្តិ មគ្គបដិបាដិយា.

សមថំ អនុប្បាទេត្វាវាតិ អវធារណេន ឧបចារសមាធិំ និវត្តេតិ, ន ខណិកសមាធិំ. ន ហិ ខណិកសមាធិំ វិនា វិបស្សនា សម្ភវតិ. វិបស្សនាបារិបូរិយាតិ វិបស្សនាយ បរិបុណ្ណតាយ វុដ្ឋានគាមិនិភាវប្បត្តិយា. តត្ថជាតានន្តិ តស្មិំ អរិយមគ្គក្ខណេ ឧប្បន្នានំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ ធម្មានំ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. វវស្សគ្គារម្មណតោតិ វវស្សគ្គស្ស អារម្មណតាយ. វវស្សគ្គោ វោស្សគ្គោ បដិនិស្សគ្គោតិ ច អបវគ្គោតិ ច អត្ថតោ ឯកំ, និព្ពានន្តិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា និព្ពានស្ស អារម្មណករណេនាតិ អត្ថោ. ចិត្តស្ស ឯកគ្គតាតិ មគ្គសម្មាសមាធិមាហ. អរិយមគ្គោ ហិ ឯកន្ត សមាហិតោ អសមាធានហេតូនំ កិលេសានំ សមុច្ឆេទនតោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

យុគនទ្ធាវ ហោន្តិ តទា សមាធិបញ្ញានំ សមរសតាយ ឥច្ឆិតព្ពតោ. មគ្គក្ខណេ ហិ ន សមថភាវនាយំ វិយ សមាធិ, វិបស្សនាភាវនាយំ វិយ ច បញ្ញា កិច្ចតោ អធិកា ឥច្ឆិតព្ពា, សមរសតាយ បន អញ្ញមញ្ញស្ស អនតិវត្តនដ្ឋេន ទ្វេបិ យុគនទ្ធា វិយ បវត្តន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘សមថវិបស្សនា យុគនទ្ធាវ ហោន្តី’’តិ.

ធម្មទាយាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.