២. សព្ពាសវសុត្តវណ្ណនា

១៤. អបុព្ពបទវណ្ណនាតិ អត្ថសំវណ្ណនាវសេន ហេដ្ឋា អគ្គហិតតាយ អបុព្ពស្ស អភិនវស្ស បទស្ស វណ្ណនា អត្ថវិភជនា. ‘‘ហិត្វា បុនប្បុនាគតមត្ថ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. និវាសដ្ឋានភូតា ភូតបុព្ពនិវាសដ្ឋានភូតា, និវាសដ្ឋានេ វា ភូតា និព្ពត្តា និវាសដ្ឋានភូតា, តត្ថ មាបិតាតិ អត្ថោ. យថា កាកន្ទី មាកន្ទី កោសម្ពីតិ យថា កាកន្ទស្ស ឥសិនោ និវាសដ្ឋានេ មាបិតា នគរី កាកន្ទី, មាកន្ទស្ស និវាសដ្ឋានេ មាបិតា មាកន្ទី, កុសម្ពស្សនិវាសដ្ឋានេ មាបិតា កោសម្ពីតិ វុច្ចតិ, ឯវំ សាវត្ថីតិ ទស្សេតិ. ឧបនេត្វា សមីបេ កត្វា ភុញ្ជិតព្ពតោ ឧបភោគោ, សវិញ្ញាណកវត្ថុ. បរិតោ សព្ពទា ភុញ្ជិតព្ពតោ បរិភោគោ, និវាសនបារុបនាទិ អវិញ្ញាណកវត្ថុ. សព្ពមេត្ថ អត្ថីតិ និរុត្តិនយេន សាវត្ថី-សទ្ទសិទ្ធិមាហ. សត្ថសមាយោគេតិ សត្ថស្ស នគរិយា សមាគមេ, សត្ថេ តំ នគរំ ឧបគតេតិ អត្ថោ. បុច្ឆិតេ សត្ថិកជនេហិ.

សមោហិតន្តិ សន្និចិតំ. រម្មន្តិ អន្តោ ពហិ ច ភូមិភាគសម្បត្តិយា ចេវ អារាមុយ្យានសម្បត្តិយា ច រមណីយំ. ទស្សនេយ្យន្តិ វិសិខាសន្និវេសសម្បត្តិយា ចេវ បាសាទកូដាគារាទិសម្បត្តិយា ច ទស្សនីយំ បស្សិតព្ពយុត្តំ. ឧបភោគបរិភោគវត្ថុសម្បត្តិយា ចេវ និវាសសុខតាយ ច និពទ្ធវាសំ វសន្តានំ ឥតរេសញ្ច សត្តានំ មនំ រមេតីតិ មនោរមំ. ទសហិ សទ្ទេហីតិ ហត្ថិសទ្ទោ, អស្ស-រថ-ភេរិ-សង្ខ-មុទិង្គ-វីណា-គីត សម្មតាឡសទ្ទោ, អស្នាថ-បិវថ-ខាទថាតិ-សទ្ទោតិ ឥមេហិ ទសហិ សទ្ទេហិ. អវិវិត្តន្តិ ន វិវិត្តំ, សព្ពកាលំ ឃោសិតន្តិ អត្ថោ.

វុទ្ធិំ វេបុល្លតំ បត្តន្តិ តន្និវាសី សត្តវុទ្ធិយា វុទ្ធិំ, តាយ បរិវុទ្ធិតាយេវ វិបុលភាវំ បត្តំ, ពហុជនំ អាកិណ្ណមនុស្សន្តិ អត្ថោ. វិត្តូបករណសមិទ្ធិយា ឥទ្ធំ. សព្ពកាលំ សុភិក្ខភាវេន ផីតំ. អន្តមសោ វិឃាសាទេ ឧបាទាយ សព្ពេសំ កបណទ្ធិកវនិព្ពកយាចកានម្បិ ឥច្ឆិ តត្ថនិប្ផត្តិយា មនុញ្ញំ ជាតំ, បគេវ ឥស្សរិយេ ឋិតានន្តិ ទស្សនត្ថំ បុន ‘‘មនោរម’’ន្តិ វុត្តំ. អឡកមន្ទាវាតិ អាដានាដាទីសុ ទសសុ វេស្សវណមហារាជស្ស នគរីសុ អឡកមន្ទា នាម ឯកា នគរី, យា លោកេ អឡាកា ឯវ វុច្ចតិ. សា យថា បុញ្ញកម្មីនំ អាវាសភូតា អារាមរាមណេយ្យកាទិនា សោភគ្គប្បត្តា, ឯវំ សាវត្ថីបីតិ វុត្តំ ‘‘អឡកមន្ទាវា’’តិ. ទេវានន្តិ វេស្សវណបក្ខិយានំ ចាតុមហារាជិកទេវានំ.

ជិនាតីតិ ឥមិនា សោត-សទ្ទោ វិយ កត្តុសាធនោ ជេត-សទ្ទោតិ ទស្សេតិ. រញ្ញាតិ បសេនទិកោសលរាជេន. រាជគតំ ជយំ អារោបេត្វា កុមារោ ជិតវាតិ ជេតោតិ វុត្តោ. មង្គលកព្យតាយាតិអាទិនា ‘‘ជេយ្យោ’’តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ‘‘ជេតោ’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. សព្ពកាមសមិទ្ធិតាយាតិ សព្ពេហិ ឧបភោគបរិភោគវត្ថូហិ ផីតភាវេន វិភវសម្បន្នតាយាតិ អត្ថោ. សមិទ្ធាបិ មច្ឆរិនោ កិញ្ចិ ន ទេន្តីតិ អាហ ‘‘វិគតមលមច្ឆេរតាយា’’តិ, រាគទោសាទិមលានញ្ចេវ មច្ឆរិយស្ស ច អភាវេនាតិ អត្ថោ. សមិទ្ធា អមច្ឆរិនោបិ ច ករុណាសទ្ធាទិគុណវិរហិតា អត្តនោ សន្តកំ បរេសំ ន ទទេយ្យុន្តិ អាហ ‘‘ករុណាទិគុណសមង្គិតាយ ចា’’តិ. តេនាតិ អនាថានំ បិណ្ឌទានេន. សទ្ទត្ថតោ បន ទាតព្ពភាវេន សព្ពកាលំ ឧបដ្ឋបិតោ អនាថានំ បិណ្ឌោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អនាថបិណ្ឌិកោ. បញ្ចវិធសេនាសនង្គសម្បត្តិយាតិ ‘‘នាតិទូរំ នច្ចាសន្នំ គមនាគមនសម្បន្ន’’ន្តិ ឯកំ អង្គំ, ‘‘ទិវា អប្បាកិណ្ណំ រត្តិំ អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោស’’ន្តិ ឯកំ, ‘‘អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្ស’’ន្តិ ឯកំ, ‘‘តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ វិហរន្តស្ស អប្បកសិរេន ឧប្បជ្ជន្តិ ចីវរ…បេ… បរិក្ខារា’’តិ ឯកំ, ‘‘តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ ថេរា ភិក្ខូ វិហរន្តិ ពហុស្សុតា’’តិ ឯកំ, ឯវមេតេហិ បញ្ចវិធសេនាសនង្គេហិ សម្បន្នតាយ. យទិ ជេតវនំ តថំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោតិ អាហ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ.

កីតកាលតោ បដ្ឋាយ អនាថបិណ្ឌិកស្សេវ តំ វនំ, អថ កស្មា ឧភិន្នំ បរិកិត្តនន្តិ អាហ ‘‘ជេតវនេ’’តិអាទិ. ‘‘យទិបិ សោ ភូមិភាគោ កោដិសន្ថរេន មហាសេដ្ឋិនា កីតោ, រុក្ខា បន ជេតេន ន វិក្កីតាតិ ជេតវនន្តិ វត្តព្ពតំ លភី’’តិ វទន្តិ.

កស្មា ឥទំ សុត្តមភាសីតិ កថេតុកម្យតាយ សុត្តនិក្ខេបំ បុច្ឆតិ. សាមញ្ញតោ ហិ ភគវតោ ទេសនាការណំ បាកដមេវាតិ. កោ បនាយំ សុត្តនិក្ខេបោតិ? អត្តជ្ឈាសយោ. បរេហិ អនជ្ឈិដ្ឋោ ឯវ ហិ ភគវា អត្តនោ អជ្ឈាសយេន ឥមំ សុត្តំ ទេសេតីតិ អាចរិយា. យស្មា បនេស ភិក្ខូនំ ឧបក្កិលិដ្ឋចិត្តតំ វិទិត្វា ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ ឥមាយ ទេសនាយ ឧបក្កិលេសវិសោធនំ កត្វា អាសវក្ខយាយ បដិបជ្ជិស្សន្តី’’តិ អយំ ទេសនា អារទ្ធា, តស្មា បរជ្ឈាសយោតិ អបរេ. ឧភយម្បិ បន យុត្តំ. អត្តជ្ឈាសយាទីនញ្ហិ សំសគ្គភេទស្ស សម្ភវោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោវាតិ. តេសំ ភិក្ខូនន្តិ តទា ធម្មបដិគ្គាហតភិក្ខូនំ. ឧបក្កិលេសវិសោធនន្តិ សមថវិបស្សនុបក្កិលេសតោ ចិត្តស្ស វិសោធនំ. បឋមញ្ហិ ភគវា អនុបុព្ពិកថាទិនា បដិបត្តិយា សំកិលេសំ នីហរិត្វា បច្ឆា សាមុក្កំសិកំ ទេសនំ ទេសេតិ ខេត្តេ ខាណុកណ្ដកគុម្ពាទិកេ អវហរិត្វា កសនំ វិយ, តស្មា កម្មដ្ឋានមេវ អវត្វា ឥមាយ អនុបុព្ពិយា ទេសនា បវត្តាតិ អធិប្បាយោ.

សំវរភូតន្តិ សីលសំវរាទិសំវរភូតំ សំវរណសភាវំ ការណំ, តំ បន អត្ថតោ ទស្សនាទិ ឯវាតិ វេទិតព្ពំ. សំវរិតាតិ បវត្តិតុំ អប្បទានវសេន សម្មា, សព្ពថា វា វារិតា. ឯវំភូតា ច យស្មា បវត្តិទ្វារបិធានេន បិហិតា នាម ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘វិទហិតា ហុត្វា’’តិ. ឯវំ អច្ចន្តិកស្ស សំវរស្ស ការណភូតំ អនច្ចន្តិកំ សំវរំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អច្ចន្តិកមេវ សំវរំ ទស្សេន្តោ យស្មិំ ទស្សនាទិម្ហិ សតិ ឧប្បជ្ជនារហា អាសវា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, សោ តេសំ អនុប្បាទោ និរោធោ ខយោ បហានន្តិ ច វុច្ចមានោ អត្ថតោ អប្បវត្តិមត្តន្តិ តស្ស ច ទស្សនាទិ ការណន្តិ អាហ ‘‘យេន ការណេន អនុប្បាទនិរោធសង្ខាតំ ខយំ គច្ឆន្តិ បហីយន្តិ នប្បវត្តន្តិ, តំ ការណន្តិ អត្ថោ’’តិ.

ចក្ខុតោបិ…បេ… មនតោបីតិ (ធ. ស. មូលដី. ១៤-១៩) ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវីថីសុ តទនុគតមនោវិញ្ញាណវីថីសុ ច កិញ្ចាបិ កុសលាទីនម្បិ បវត្តិ អត្ថិ, កាមាសវាទយោ ឯវ បន វណតោ យូសំ វិយ បគ្ឃរណកអសុចិភាវេន សន្ទន្តិ, តស្មា តេ ឯវ ‘‘អាសវា’’តិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ហិ បគ្ឃរណអសុចិម្ហិ និរុឡ្ហោ អាសវ-សទ្ទោតិ. ធម្មតោ យាវ គោត្រភុន្តិ តតោ បរំ មគ្គផលេសុ អប្បវត្តនតោ វុត្តំ. ឯតេ ហិ អារម្មណវសេន ធម្មេ គច្ឆន្តា តតោ បរំ ន គច្ឆន្តិ. ននុ តតោ បរំ ភវង្គាទីនិបិ គច្ឆន្តីតិ ចេ? ន, តេសម្បិ បុព្ពេ អាលម្ពិតេសុ លោកិយធម្មេសុ សាសវភាវេន អន្តោគធត្តា តតោ បរតាភាវតោ. ឯត្ថ ច គោត្រភុវចនេន គោត្រភុវោទានផលសមាបត្តិបុរេចារិកបរិកម្មានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. បឋមមគ្គបុរេចារិកមេវ វា គោត្រភុ អវធិនិទស្សនភាវេន គហិតំ, តតោ បរំ បន មគ្គផលសមានតាយ អញ្ញេសុ មគ្គេសុ មគ្គវីថិយំ សមាបត្តិវីថិយំ និរោធានន្តរញ្ច បវត្តមានេសុ ផលេសុ និព្ពានេ ច អាសវានំ បវត្តិ និវារិតាតិ វេទិតព្ពំ. សវន្តីតិ គច្ឆន្តិ, អារម្មណករណវសេន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អវធិអត្ថោ អា-ការោ, អវធិ ច មរិយាទាភិវិធិភេទតោ ទុវិធោ. តត្ថ មរិយាទំ កិរិយំ ពហិ កត្វា បវត្តតិ យថា ‘‘អាបាដលិបុត្តា វុដ្ឋោ ទេវោ’’តិ. អភិវិធិ បន កិរិយំ ព្យាបេត្វា បវត្តតិ យថា ‘‘អាភវគ្គា ភគវតោ យសោ បវត្តតី’’តិ. អភិវិធិអត្ថោ ចាយំ អា-ការោ ឥធ គហិតោតិ វុត្តំ ‘‘អន្តោករណត្ថោ’’តិ.

មទិរាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន សិន្ធវកាទម្ពរិកាបោតិកាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ចិរបារិវាសិយដ្ឋោ វិរបរិវុត្ថតា បុរាណភាវោ. អវិជ្ជា នាហោសីតិអាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ ភវតណ្ហាយា’’តិ (អ. និ. ១០.៦២) ឥទំ សុត្តំ សង្គហិតំ. អវិជ្ជាសវភវាសវានំ ចិរបរិវុត្ថតាយ ទស្សិតាយ តព្ភាវភាវិនោ កាមាសវស្ស ចិរបរិវុត្ថតា ទស្សិតាវ ហោតិ. អញ្ញេសុ ច យថាវុត្តេ ធម្មេ ឱកាសញ្ច អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានេសុ មានាទីសុ វិជ្ជមានេសុ អត្តត្តនិយាទិគ្គាហវសេន អភិព្យាបនំ មទករណវសេន អាសវសទិសតា ច ឯតេសំយេវ, ន អញ្ញេសន្តិ ឯតេស្វេវ អាសវ-សទ្ទោ និរុឡ្ហោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ន ចេត្ថ ទិដ្ឋាសវោ នាគតោតិ គហេតព្ពំ ភវតណ្ហាយ វិយ ភវទិដ្ឋិយាបិ ភវាសវគ្គហណេនេវ គហិតត្តា. អាយតំ អនាទិកាលិកត្តា. បសវន្តីតិ ផលន្តិ. ន ហិ តំ កិញ្ចិ សំសារទុក្ខំ អត្ថិ, យំ អាសវេហិ វិនា ឧប្បជ្ជេយ្យ. បុរិមានិ ចេត្ថាតិ ឯត្ថ ឯតេសុ ចតូសុ អត្ថវិតប្បេសុ បុរិមានិ តីណិ. យត្ថាតិ យេសុ សុត្តាភិធម្មបទេសេសុ. តត្ថ យុជ្ជន្តិ កិលេសេសុយេវ យថាវុត្តស្ស អត្ថត្តយស្ស សម្ភវតោ. បច្ឆិមំ ‘‘អាយតំ វា សំសារទុក្ខំ សវន្តី’’តិ វុត្តនិព្ពចនំ. កម្មេបិ យុជ្ជតិ ទុក្ខប្បសវនស្ស កិលេសកម្មសាធារណត្តា.

ទិដ្ឋធម្មា វុច្ចន្តិ បច្ចក្ខភូតា ខន្ធា, ទិដ្ឋធម្មេ ភវា ទិដ្ឋធម្មិកា. វិវាទមូលភូតាតិ វិវាទស្ស មូលការណភូតា កោធូបនាហ-មក្ខ-បឡាស-ឥស្សា-មច្ឆរិយ-មាយា-សាឋេយ្យ-ថម្ភ-សារម្ភ-មានាតិមានា.

យេន ទេវូបបត្យស្សាតិ យេន កម្មកិលេសប្បការេន អាសវេន ទេវេសុ ឧបបត្តិ និព្ពត្តិ អស្ស មយ្ហន្តិ សម្ពន្ធោ. គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ អាកាសចារី អស្សន្តិ វិភត្តិំ បរិណាមេត្វា យោជេតព្ពំ. ឯត្ថ ច យក្ខគន្ធព្ពតាយ វិនិមុត្តា សព្ពា ទេវគតិ ទេវគ្គហណេន គហិតា. អវសេសា ច អកុសលា ធម្មាតិ អកុសលកម្មតោ អវសេសា អកុសលា ធម្មា អាសវាតិ អាគតាតិ សម្ពន្ធោ.

បដិឃាតាយាតិ បដិសេធនាយ. បរូបវា…បេ… ឧបទ្ទវាតិ ឥទំ យទិ ភគវា សិក្ខាបទំ ន បញ្ញបេយ្យ, តតោ អសទ្ធម្មប្បដិសេវនអទិន្នាទានបាណាតិបាតាទិហេតុ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ បរូបវាទាទយោ ទិដ្ឋធម្មិកា នានប្បការា អនត្ថា, យេ ច តន្និមិត្តា ឯវ និរយាទីសុ និព្ពត្តស្ស បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណាទិវសេន មហាទុក្ខានុភវាទិប្បការា អនត្ថា, តេ សន្ធាយ វុត្តំ. តេ បនេតេតិ ឯតេ កាមរាគាទិកិលេស-តេភូមកកម្មបរូបវាទាទិឧបទ្ទវប្បការា អាសវា. យត្ថាតិ យស្មិំ វិនយាទិបាឡិបទេសេ. យថាតិ យេន ទុវិធាទិប្បការេន អញ្ញេសុ ច សុត្តន្តេសុ អាគតាតិ សម្ពន្ធោ.

និរយំ គមេន្តីតិ និរយគាមិនិយា. ឆក្កនិបាតេ អាហុនេយ្យសុត្តេ. តត្ថ ហិ អាសវា ឆធា អាគតា អាសវ-សទ្ទាភិធេយ្យស្ស អត្ថស្ស បភេទោបចារេន អាសវ-បទេ បភេទោតិ វុត្តោ, កោដ្ឋាសត្ថោ វា បទ-សទ្ទោតិ អាសវបទេតិ អាសវប្បការេ សទ្ទកោដ្ឋាសេ អត្ថកោដ្ឋាសេ វាតិ អត្ថោ.

តថា ហីតិ តស្មា សំវរណំ បិទហនំ បវត្តិតុំ អប្បទានំ, តេនេវ ការណេនាតិ អត្ថោ. សីលាទិសំវរេ អធិប្បេតេ បវត្តិតុំ អប្បទានវសេន ថកនភាវសាមញ្ញតោ ទ្វារំ សំវរិត្វាតិ គេហទ្វារសំវរណម្បិ ឧទាហដំ. សីលសំវរោតិអាទិ ហេដ្ឋា មូលបរិយាយវណ្ណនាយ វុត្តម្បិ ឥមស្ស សុត្តស្ស អត្ថវណ្ណនំ បរិបុណ្ណំ កត្វា វត្តុកាមោ បុន វទតិ. យុត្តំ តាវ សីលសតិញាណានំ សំវរត្ថោ បាឡិយំ តថា អាគតត្តា, ខន្តិវីរិយានំ បន កថន្តិ អាហ ‘‘តេសញ្ចា’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ – យទិបិ ‘‘ខមោ ហោតិ…បេ… សីតស្ស ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិអាទិនិទ្ទេសេ ខន្តិវីរិយានំ សំវរបរិយាយោ នាគតោ, ឧទ្ទេសេ បន សព្ពាសវសំវរបរិយាយន្តិ សំវរបរិយាយេន គហិតត្តា អត្ថេវ តេសំ សំវរភាវោតិ.

បុព្ពេ សីលសតិញាណានំ បាឋន្តរេន សំវរភាវោ ទស្សិតោតិ ឥទានិ តំ ឥមិនាបិ សុត្តេន គហិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ខន្តិវីរិយសំវរា វុត្តាយេវ ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្សា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៤) បាឡិយា ទស្សនវសេន. ‘‘តញ្ច អនាសនំ, តញ្ច អគោចរ’’ន្តិ អយំ បនេត្ថ សីលសំវរោតិ តញ្ច ‘‘យថារូបេ’’តិអាទិនា វុត្តំ អយុត្តំ អនិយតវត្ថុកំ រហោ បដិច្ឆន្នាសនំ, តញ្ច យថាវុត្តំ អយុត្តំ វេសិយាទិគោចរំ, ‘‘បដិសង្ខាយោនិសោ បរិវជ្ជេតី’’តិ អាគតំ យំ បរិវជ្ជនំ, អយំ បន ឯត្ថ ឯតស្មិំ សុត្តេ អាគតោ សីលសំវរោតិ អត្ថោ. អនាសនបរិវជ្ជនេន ហិ អនាចារបរិវជ្ជនំ វុត្តំ, អនាចារាគោចរបរិវជ្ជនំ ចារិត្តសីលតាយសីលសំវរោ. តថា ហិ ភគវតា ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតី’’តិ (វិភ. ៥០៨) សីលសំវរវិភជនេ អាចារគោចរសម្បត្តិំ ទស្សេន្តេន ‘‘អត្ថិ អនាចារោ, អត្ថិ អគោចរោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៥១៣, ៥១៤) អនាចារាគោចរា វិភជិត្វា ទស្សិតា. ឥទញ្ច ឯកទេសេន សមុទាយនិទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ សមុទ្ទបព្ពតនិទស្សនំ វិយ.

សព្ពត្ថ បដិសង្ខា ញាណសំវរោតិ ឯត្ថ ‘‘យោនិសោមនសិការោ, បដិសង្ខា ញាណសំវរោ’’តិ វត្តព្ពំ. ន ហិ ទស្សនបហាតព្ពនិទ្ទេសេ បដិសង្ខាគហណំ អត្ថិ, ‘‘យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិ បន វុត្តំ. យោនិសោមនសិករណម្បិ អត្ថតោ បដិសង្ខា ញាណសំវរមេវាតិ ឯវំ បន អត្ថេ គយ្ហមានេ យុត្តមេតំ សិយា. កេចិ បន ‘‘យត្ថ យត្ថ ‘ឥធ បដិសង្ខា យោនិសោ’តិ អាគតំ, តំ សព្ពំ សន្ធាយ ‘សព្ពត្ថ បដិសង្ខា ញាណសំវរោ’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. តេសំ មតេន ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិអាទិកស្ស ញាណសំវរេន ច អសង្គហោ សិយា, ‘‘ទស្សនំ បដិសេវនា ភាវនា ច ញាណសំវរោ’’តិ ច វចនំ វិរុជ្ឈេយ្យ, តស្មា វុត្តនយេនេវេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘សព្ពត្ថ បដិសង្ខា ញាណសំវរោ’’តិ ឥមិនា សត្តសុបិ ឋានេសុ យំ ញាណំ, សោ ញាណសំវរោតិ បរិវជ្ជនាទិវសេន វុត្តា សីលាទយោ សីលសំវរាទយោតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. ឯវំ សតិ សំវរានំ សង្ករោ វិយ ហោតីតិ តេ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ ‘‘អគ្គហិតគ្គហណេនា’’តិ វុត្តំ បរិវជ្ជនវិសេសសំវរាធិវាសនវិនោទនានំ សីលសំវរាទិភាវេន គហិតត្តា, តថា អគ្គហិតានំ គហណេនាតិ អត្ថោ. តេ បន អគ្គហិតេ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘ទស្សនំ បដិសេវនា ភាវនា’’តិ អាហ.

ឯតេន សីលសំវរាទិនា ករណភូតេន, ការណភូតេន វា. ធម្មាតិ កុសលាកុសលធម្មា. សីលសំវរាទិនា ហិ សហជាតកោដិយា, ឧបនិស្សយកោដិយា វា បច្ចយភូតេន អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មា ឧប្បត្តិំ គច្ឆន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តថា អនិរុទ្ធា អកុសលា ធម្មា និរោធំ គច្ឆន្តិ និរុជ្ឈន្តីតិ អត្ថោ. បាឡិយំ បន ‘‘អនុប្បន្នា ចេវ អាសវា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច អាសវា បហីយន្តី’’តិ អកុសលធម្មានំ អនុប្បាទបហានានិ ឯវ វុត្តានិ, ន កុសលធម្មានំ ឧប្បាទាទយោតិ? នយិទមេវំ ទដ្ឋព្ពំ, ‘‘យោនិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, មនសិករោតោ’’តិអាទិនា កុសលធម្មានម្បិ ឧប្បត្តិ បកាសិតាវ អាសវសំវរណស្ស បធានភាវេន គហិតត្តា. តថា ហិ បរិយោសានេបិ ‘‘យេ អាសវា ទស្សនា បហាតព្ពា, តេ ទស្សនា បហីនា ហោន្តី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៨) អាសវប្បហានមេវ បធានំ កត្វា និគមិតំ.

១៥. ជានតោ បស្សតោតិ ឯត្ថ ទស្សនម្បិ បញ្ញាចក្ខុនាវ ទស្សនំ អធិប្បេតំ, ន មំសចក្ខុនា ទិព្ពចក្ខុនា វាតិ អាហ ‘‘ទ្វេបិ បទានិ ឯកត្ថានី’’តិ. ឯវំ សន្តេបីតិ បទទ្វយស្ស ឯកត្ថត្ថេបិ. ញាណលក្ខណន្តិ ញាណស្ស សភាវំ, វិសយស្ស យថាសភាវាវពោធនន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ជាននលក្ខណញ្ហិ ញាណ’’ន្តិ. ញាណប្បភាវន្តិ ញាណានុភាវំ, ញាណកិច្ចំ វិសយោភាសនន្តិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘ញាណេន វិវដេ ធម្មេ’’តិ. ‘‘ជានតោ បស្សតោ’’តិ ច ជាននទស្សនមុខេន បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា បវត្តាតិ អាហ ‘‘ញាណលក្ខណំ ញាណប្បភាវំ ឧបាទាយ បុគ្គលំ និទ្ទិសតី’’តិ. ជានតោ បស្សតោតិ ‘‘យោនិសោ ច មនសិការំ អយោនិសោ ច មនសិការ’’ន្តិ វក្ខមានត្តា យោនិសោមនសិការវិសយជាននំ, អយោនិសោមនសិការវិសយទស្សនំ. តញ្ច ខោ បន នេសំ អាសវានំ ខយូបាយសភាវស្ស អធិប្បេតត្តា ឧប្បាទនានុប្បាទនវសេន ន អារម្មណមត្តេនាតិ អយមត្ថោ យុត្តោតិ អាហ ‘‘យោនិសោមនសិការំ…បេ… អយមេត្ថ សារោ’’តិ.

‘‘ជានតោ’’តិ វត្វា ជាននញ្ច អនុស្សវាការបដិវិតក្កមត្តវសេន ន ឥធាធិប្បេតំ, អថ ខោ រូបាទិ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណេន យោនិសោមនសិការាយោនិសោមនសិការេ បច្ចក្ខេ កត្វា តេសំ ឧប្បាទវសេន ទស្សនន្តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘បស្សតោ’’តិ វុត្តន្តិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញត្ថាបិ ហិ ‘‘ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ (ឥតិវុ. ១០២), ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតិ (ម. និ. ១.២០៣), ឯវំ ជានន្តា ឯវំ បស្សន្តា (ម. និ. ១.៤០៧), អជានតំ អបស្សត’’ន្តិ ច អាទីសុ ញាណកិច្ចស្ស សាមញ្ញវិសេសទីបនវសេនេតំ បទទ្វយំ អាគតន្តិ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិសារសមាសាចរិយា. តេ ហិ ‘‘សមាធិនា ជានតោ វិបស្សនាយ បស្សតោ ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតិ, ឯវំ ជាននា សមថោ, បស្សនា វិបស្សនា’’តិ ច អាទិនា បបញ្ចេន្តិ. តេតិ បបញ្ចា. ឥមស្មិំ អត្ថេតិ ‘‘ជានតោ’’តិអាទិនយប្បវត្តេ ឥមស្មិំ សុត្តបទអត្ថេ និទ្ធារិយមានេ. ន យុជ្ជន្តិ ជាននទស្សនានំ យោនិសោមនសិការាយោនិសោមនសិការវិសយភាវស្ស បាឡិយំ វុត្តត្តា.

អាសវប្បហានំ អាសវានំ អច្ចន្តប្បហានំ. សោ បន នេសំ អនុប្បាទោ សព្ពេន សព្ពំ ខីណតា អភាវោ ឯវាតិ អាហ ‘‘អាសវានំ អច្ចន្តខយមសមុប្បាទំខីណាការំ នត្ថិភាវ’’ន្តិ. ឧជុមគ្គានុសារិនោតិ កិលេសវង្កស្ស កាយវង្កាទីនញ្ច បហានេន ឧជុភូតេ សវិបស្សនេ ហេដ្ឋិមមគ្គេ អនុស្សរន្តស្ស. តទេវ ហិស្ស សិក្ខនំ. ខយស្មិំ បឋមំ ញាណំ. តតោ អញ្ញា អនន្តរាតិ ខយសង្ខាតេ អគ្គមគ្គេ តប្បរិយាបន្នមេវ ញាណំ បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ, តទនន្តរំ បន អញ្ញំ អរហត្តន្តិ. យទិបិ គាថាយំ ‘‘ខយស្មិំ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ, សមុច្ឆេទវសេន បន អាសវេហិ ខីណោតីតិ មគ្គោ ខយោតិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘មគ្គោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ’’តិ. សមណោតិ សមិតបាបោ អធិប្បេតោ. សោ បន ខីណាសវោ ហោតីតិ ‘‘អាសវានំ ខយា’’តិ ឥមស្ស ផលបរិយាយតា វុត្តា, និប្បរិយាយេន បន អាសវក្ខយោ មគ្គោ, តេន បត្តព្ពតោ ផលំ. ឯតេនេវ និព្ពានស្សបិ អាសវក្ខយភាវោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

‘‘ជានតោ បស្សតោ’’តិ ជានតោ ឯវ បស្សតោ ឯវាតិ ឯវមេត្ថ និយមោ ឥច្ឆិតោ, ន អញ្ញថា វិសេសាភាវតោ អនិដ្ឋសាធនតោ ចាតិ តស្ស និយមស្ស ផលំ ទស្សេតុំ ‘‘នោ អជានតោ នោ អបស្សតោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យោ បន ន ជានាតិ ន បស្សតិ, តស្ស នេវ វទាមីតិ អត្ថោ’’តិ. ឥមិនា ទូរីកតាយោនិសោមនសិការោ ឥធាធិប្បេតោ, យោនិសោមនសិការោ ច អាសវក្ខយស្ស ឯកន្តិកការណន្តិ ទស្សេតិ. ឯតេនាតិ ‘‘នោ អជានតោ នោ អបស្សតោ’’តិ វចនេន. តេ បដិក្ខិត្តាតិ កេ បន តេតិ? ‘‘ពាលេ ច បណ្ឌិតេ ច សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សន្តិ (ទី. និ. ១.១៦៨; ម. និ. ២.២២៨), អហេតូ អបច្ចយា សត្តា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៨; ម. និ. ២.២២៧) ឯវមាទិវាទា. តេសុ ហិ កេចិ អភិជាតិសង្កន្តិមត្តេន ភវសង្កន្តិមត្តេន ច សំសារសុទ្ធិំ បដិជានន្តិ, អញ្ញេ ឥស្សរបជាបតិកាលាទិវសេន, តយិទំ សព្ពំ ‘‘សំសារាទីហី’’តិ ឯត្ថេវ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុរិមេន វា បទទ្វយេនាតិ ‘‘ជានតោ, បស្សតោ’’តិ ឥមិនា បទទ្វយេន. ឧបាយោ វុត្តោ ‘‘អាសវក្ខយស្សា’’តិ អធិការតោ វិញ្ញាយតិ. ឥមិនាតិ ‘‘នោ អជានតោ, នោ អបស្សតោ’’តិ ឥមិនា បទទ្វយេន. អនុបាយោ ឯវ ហិ អាសវានំ ខយស្ស យទិទំ យោនិសោ ច អយោនិសោ ច មនសិការស្ស អជាននំ អទស្សនញ្ច, តេន តថត្តាយ អប្បដិបត្តិតោ មិច្ឆាបដិបត្តិតោ ច. ននុ ‘‘បស្សតោ’’តិ ឥមិនា អយោនិសោមនសិការោ យថា ន ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ទស្សនេ អធិប្បេតេ បុរិមេនេវ អនុបាយបដិសេធោ វុត្តោ ហោតីតិ? ន ហោតិ, អយោនិសោមនសិការានុប្បាទនស្សបិ ឧបាយភាវតោ សតិពលេន សំវុតចក្ខុន្ទ្រិយាទិតា វិយ សម្បជញ្ញពលេនេវ និច្ចាទិវសេន អភូតជាននាភាវោ ហោតីតិ. តេនាហ ‘‘សង្ខេបេន…បេ… ហោតី’’តិ. តត្ថ សង្ខេបេនាតិ សមាសេន, អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច វិត្ថារំ អកត្វាតិ អត្ថោ. ញាណំ…បេ… ទស្សិតំ ហោតិ ‘‘ជានតោ’’តិអាទិនា ញាណស្សេវ គហិតត្តា. យទិ ឯវំ ‘‘ស្វាយំ សំវរោ’’តិអាទិ កថំ នីយតីតិ? ញាណស្ស បធានភាវទស្សនត្ថំ ឯវមយំ ទេសនា កតាតិ នាយំ ទោសោ, តថា អញ្ញត្ថាបិ ‘‘អរិយំ វោ ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិំ ទេសេស្សាមិ សឧបនិសំ សបរិក្ខារ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១៣៦) វិត្ថារោ.

ទព្ពជាតិកោតិ ទព្ពរូបោ. សោ ហិ ទ្រព្យោតិ វុច្ចតិ ‘‘ទ្រព្យំ វិនស្សតិ នាទ្រព្យ’’ន្តិអាទីសុ. ទព្ពជាតិកោ វា សារសភាវោ, សារុប្បសីលាចារោតិ អត្ថោ. យថាហ ‘‘ន ខោ ទព្ព ទព្ពា ឯវំ និព្ពេឋេន្តី’’តិ (បារា. ៣៨៤, ៣៩១; ចូឡវ. ១៩៣). វត្តសីសេ ឋត្វាតិ វត្តំ ឧត្តមង្គំ, ធុរំ វា កត្វា. យោ ហិ បរិសុទ្ធាជីវោ កាតុំ អជានន្តានំ សព្រហ្មចារីនំ, អត្តនោ វា វាតាតបាទិបដិពាហនត្ថំ ឆត្តាទីនិ ករោតិ, សោ វត្តសីសេ ឋត្វា ករោតិ នាម. បទដ្ឋានំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពា នាថករណធម្មភាវេន ឧបនិស្សយភាវតោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘យានិ តានិ សព្រហ្មចារីនំ ឧច្ចាវចានិ កិច្ចករណីយានិ, តត្ថ ទក្ខោ ហោតី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.៤៩៧).

ឧបាយមនសិការោតិ កុសលធម្មប្បវត្តិយា ការណភូតោ មនសិការោ. បថមនសិការោតិ តស្សា ឯវ មគ្គភូតោ មនសិការោ. អនិច្ចាទីសុ អនិច្ចន្តិអាទិនាតិ អនិច្ចទុក្ខអសុភអនត្តសភាវេសុ ធម្មេសុ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អសុភំ អនត្តា’’តិអាទិនា ឯវ នយេន, អវិបរីតសភាវេនាតិ អត្ថោ. សច្ចានុលោមិកេន វាតិ សច្ចាភិសមយស្ស អនុលោមវសេន. ចិត្តស្ស អាវដ្ដនាតិអាទិនា អាវដ្ដនាយ បច្ចយភូតា តតោ បុរិមុប្បន្នា មនោទ្វារិកា កុសលជវនប្បវត្តិ ផលវោហារេន តថា វុត្តា. តស្សា ហិ វសេន សា កុសលុប្បត្តិយា ឧបនិស្សយោ ហោតិ. អាវជ្ជនា ហិ ភវង្គចិត្តំ អាវដ្ដយតីតិ អាវដ្ដនា. អនុ អនុ អាវដ្ដេតីតិ អន្វាវដ្ដនា. ភវង្គារម្មណតោ អញ្ញំ អាភុជតីតិ អាភោគោ. សមន្នាហរតីតិ សមន្នាហារោ. តទេវារម្មណំ អត្តានំ អនុពន្ធិត្វា ឧប្បជ្ជមានំ មនសិ ករោតិ ឋបេតីតិ មនសិការោ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ឧបាយបថមនសិការលក្ខណោ យោនិសោមនសិការោ នាម វុច្ចតិ, យស្ស វសេន បុគ្គលោ ទុក្ខាទីនិ សច្ចានិ អាវជ្ជិតុំ សក្កោតិ. អយោនិសោមនសិការេ សច្ចបដិកូលេនាតិ សច្ចាភិសមយស្ស អននុលោមវសេន. សេសំ យោនិសោមនសិការេ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពំ.

យុត្តិន្តិ ឧបបត្តិសាធនយុត្តិំ, ហេតុន្តិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ. ឯត្ថាតិ ‘‘អយោនិសោ ភិក្ខវេ…បេ… បហីយន្តី’’តិ ឯតស្មិំ បាឋេ. តត្ថាតិ វាក្យោបញ្ញាសនំ. កស្មា បនេត្ថ អយមុទ្ទេសនិទ្ទេសោ បរិវត្តោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យោនិសោ’’តិអាទិ. តត្ថ មនសិការបទំ ទ្វិន្នំ សាធារណន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘យោនិសោ អយោនិសោតិ ឥមេហិ តាវ ទ្វីហិ បទេហី’’តិ វុត្តំ. យោនិសោតិ ហិ យោនិសោមនសិការោ, អយោនិសោតិ ច អយោនិសោមនសិការោ តត្ថ អនុវត្តនតោ វក្ខមានត្តា ច. សតិបិ អនត្ថុប្បត្តិសាមញ្ញេ ភវាទីសុ បុគ្គលស្ស ពហុលិសាមញ្ញំ ទស្សេត្វា តំ បរិវត្តិត្វា វិសេសទស្សនត្តំ នាវាទិ ឧបមាត្តយគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. ចក្កយន្តំ អាហដឃដីយន្តន្តិ វទន្តិ.

អនុប្បន្នាតិ អនិព្ពត្តា. អារម្មណវិសេសវសេន តស្ស អនុប្បត្តិ វេទិតព្ពា, ន រូបារម្មណាទិអារម្មណសាមញ្ញេន, នាបិ អាសវវសេន. តេនាហ ‘‘អននុភូតបុព្ពំ អារម្មណំ…បេ… អញ្ញថា ហិ អនមតគ្គេ សំសារេ អនុប្បន្នា នាម អាសវា ន សន្តី’’តិ. វត្ថុន្តិ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកប្បភេទំ អាសវុប្បត្តិការណំ. អារម្មណំ អារម្មណបច្ចយភូតរូបាទីនិ. ឥទានិ អាសវវសេនបិ អនុប្បន្នបរិយាយោ លព្ភតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អនុភូតបុព្ពេបី’’តិអាទិ វុត្តំ. បកតិសុទ្ធិយាតិ បុព្ពចរិយតោ កិលេសទូរីភាវសិទ្ធាយ សុទ្ធិបកតិតាយ. បាឡិយា ឧទ្ទិសនំ ឧទ្ទេសោ, អត្ថកថនំ បរិបុច្ឆា. អជ្ឈយនំ បរិយត្តិ, ចីវរសិព្ពាទិ នវកម្មំ, សមថវិបស្សនានុយោគោ យោនិសោមនសិការោ. តាទិសេនាតិ យាទិសេន ‘‘មនុញ្ញវត្ថូ’’តិមនសិការាទិនា កាមាសវាទយោ សម្ភវេយ្យុំ, តាទិសេន. អាសវានំ វឌ្ឍិ នាម បរិយុដ្ឋានតិព្ពតាយ វេទិតព្ពា, សា ច អភិណ្ហុប្បត្តិយា ពហុលីការតោតិ តេ លទ្ធាសេវនា ពហុលភាវំ បត្តា មទ្ទន្តា ផរន្តា ឆាទេន្តា អន្ធាការំ ករោន្តា អបរាបរំ ឧប្បជ្ជមានា ឯកសន្តាននយេន ‘‘ឧប្បន្នា បវឌ្ឍន្តី’’តិ វុច្ចន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បន្នា បវឌ្ឍន្តីតិ វុច្ចន្តី’’តិ. ឥតោ អញ្ញថាតិ ឥតោ អបរាបរុប្បន្នានំ ឯកត្តគ្គហណតោ អញ្ញថា វឌ្ឍិ នាម នត្ថិ ខណិកភាវតោ.

សោ ច ជានាតីតិ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហាភាវមាហ. ការកស្សេវាតិ យុត្តយោគស្សេវ. យស្ស បនាតិអាទិនា អនុទ្ទេសិកំ កត្វា វុត្តមត្ថំ បុរាតនស្ស បុរិសាតិសយស្ស បដិបត្តិទស្សនេន បាកដតរំ កាតុំ ‘‘មណ្ឌលារាមវាសីមហាតិស្សភូតត្ថេរស្ស វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តញ្ហិ សព្រហ្មចារីនំ អាយតិំ តថាបដិបត្តិការណំ ហោតិ, យតោ ឯទិសំ វត្ថុ វុច្ចតិ. តស្មិំ យេវាតិ មណ្ឌលារាមេយេវ. អាចរិយំ អាបុច្ឆិត្វាតិ អត្តនោ ឧទ្ទេសាចរិយំ កម្មដ្ឋានគ្គហណត្ថំ គន្តុំ អាបុច្ឆិត្វា. អាចរិយំ វន្ទិត្វាតិ កម្មដ្ឋានទាយកំ មហារក្ខិតត្ថេរំ វន្ទិត្វា. ឧទ្ទេសមគ្គន្តិ យថាអារទ្ធំ ឧទ្ទេសបពន្ធំ. តទា កិរ មុខបាឋេនេវ ពហូ ឯកជ្ឈំ ឧទ្ទិសាបេត្វា មនោសជ្ឈាយវសេន ធម្មំ សជ្ឈាយន្តិ. តត្ថាយំ ថេរោ បញ្ញវន្តតាយ ឧទ្ទេសំ គណ្ហន្តានំ ភិក្ខូនំ ធោរយ្ហោ, សោ ‘‘ឥទានាហំ អនាគាមី, កិំ មយ្ហំ ឧទ្ទេសេនា’’តិ សង្កោចំ អនាបជ្ជិត្វា ទុតិយទិវសេ ឧទ្ទេសកាលេ អាចរិយំ ឧបសង្កមិ. ‘‘ឧប្បន្នា បហីយន្តី’’តិ ឯត្ថ ឧប្បន្នសទិសា ‘‘ឧប្បន្នា’’តិ វុត្តា, ន បច្ចុប្បន្នា. ន ហិ បច្ចុប្បន្នេសុ អាសវេសុ មគ្គេន បហានំ សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘យេ បន…បេ… នត្ថី’’តិ. វត្តមានុប្បន្នា ខណត្តយសមង្គិនោ. តេសំ បដិបត្តិយា បហានំ នត្ថិ ឧប្បជ្ជនារហានំ បច្ចយឃាតេន អនុប្បាទនមេវ តាយ បហានន្តិ.

១៦. យទិ ឯវំ ទុតិយបទំ កិមត្ថិយន្តិ? បទទ្វយគ្គហណំ អាសវានំ ឧប្បន្នានុប្បន្នភាវសម្ភវទស្សនត្ថញ្ចេវ បហាយកវិភាគេន បហាតព្ពវិភាគទស្សនត្ថញ្ច. តេនាហ ‘‘ឥទមេវ បទំ គហេត្វា’’តិ. អញ្ញម្បីតិ ញាណតោ អញ្ញម្បិ សតិសំវរាទិំ. ទស្សនាតិ ឥទំ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនន្តិ ទស្សនេនាតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនេន តទត្ថំ វិវរតិ. ឯស នយោតិ តមេវត្ថំ អតិទិសតិ. ទស្សនេនាតិ សោតាបត្តិមគ្គេន. សោ ហិ បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុច្ចតិ. យទិបិ តំ គោត្រភុ បឋមតរំ បស្សតិ, ទិស្វា បន កត្តព្ពកិច្ចស្ស កិលេសប្បហានស្ស អករណតោ ន តំ ទស្សនន្តិ វុច្ចតិ. អាវជ្ជនដ្ឋានិយញ្ហិ តំ ញាណំ មគ្គស្ស, និព្ពានារម្មណត្តសាមញ្ញេន ចេតំ វុត្តំ, ន និព្ពានបដិវិជ្ឈនេន, តស្មា ធម្មចក្ខុ បុនប្បុនំ និព្ពត្តនេន ភាវនំ អប្បត្តំ ទស្សនំ នាម, ធម្មចក្ខុញ្ច បរិញ្ញាទិកិច្ចករណវសេន ចតុសច្ចធម្មទស្សនំ តទភិសមយោតិ នុត្ថេត្ថ គោត្រភុស្ស ទស្សនភាវប្បត្តិ. អយញ្ច វិចារោ បរតោ អដ្ឋកថាយមេវ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២២) អាគមិស្សតិ. សព្ពត្ថាតិ ‘‘សំវរា បហាតព្ពា’’តិអាទីសុ. សំវរាតិ សំវរេន, ‘‘សំវរោ’’តិ ចេត្ថ សតិសំវរោ វេទិតព្ពោ. បដិសេវតិ ឯតេនាតិ បដិសេវនំ, បច្ចយេសុ ឥទមត្ថិកតាញាណំ. អធិវាសេតិ ខមតិ ឯតាយាតិ អធិវាសនា, សីតាទីនំ ខមនាការេន បវត្តោ អទោសោ, តប្បធានា វា ចត្តារោ កុសលក្ខន្ធា. បរិវជ្ជេតិ ឯតេនាតិ បរិវជ្ជនំ, វាឡមិគាទីនំ បរិហរណវសេន បវត្តា ចេតនា, តថាបវត្តា វា ចត្តារោ កុសលក្ខន្ធា. កាមវិតក្កាទិកេ វិនោទេតិ វិតុទតិ ឯតេនាតិ វិនោទនំ, កុសលវីរិយំ. បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋេ ចតុសច្ចធម្មេ ភាវនាវសេន ឧប្បជ្ជនតោ ភាវនា, សេសមគ្គត្តយំ. ន ហិ តំ អទិដ្ឋបុព្ពំ កិញ្ចិ បស្សតិ, ឯវំ ទស្សនាទីនំ វចនត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទស្សនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

១៧. កុសលាកុសលធម្មេហិ អាលម្ពិយមានាបិ អារម្មណធម្មា អាវជ្ជនមុខេនេវ តព្ភាវំ គច្ឆន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មនសិករណីយេ’’តិ បទស្ស ‘‘អាវជ្ជិតព្ពេ’’តិ អត្ថមាហ. ហិតសុខាវហភាវេន មនសិករណំ អរហន្តីតិ មនសិករណីយា, តប្បដិបក្ខតោ អមនសិករណីយាតិ អាហ ‘‘អមនសិករណីយេតិ តព្ពិបរីតេ’’តិ. សេសបទេសូតិ ‘‘មនសិករណីយេ ធម្មេ អប្បជានន្តោ’’តិអាទីសុ. យស្មា កុសលធម្មេសុបិ សុភសុខនិច្ចាទិវសេន មនសិការោ អស្សាទនាទិហេតុតាយ សាវជ្ជោ អហិតទុក្ខាវហោ អកុសលធម្មេសុបិ អនិច្ចាទិវសេន មនសិការោ និព្ពិទាទិហេតុតាយ អនវជ្ជោ ហិតសុខាវហោ, តស្មា ‘‘ធម្មតោ និយមោ នត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘អាការតោ បន អត្ថី’’តិ អាហ.

វា-សទ្ទោ យេភុយ្យេន ‘‘មមំ វា ហិ ភិក្ខវេ (ទី. និ. ១.៥, ៦), ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៨៦; ម. និ. ២.៧៩, ៨០) វិកប្បត្ថោ ទិដ្ឋោ, ន សមុច្ចយត្ថោតិ តត្ថ សមុច្ចយត្ថេ បយោគំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា សមុច្ចយត្ថទីបកំ បនេតំ សុត្តបទំ សមុទាហដំ.

កាមាសវោតិ បញ្ចកាមគុណសង្ខាតេ កាមេ អាសវោ កាមាសវោ. តេនាហ ‘‘បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ’’តិ. ភវាសវំ បន ឋបេត្វា សព្ពោ លោភោ កាមាសវោតិ យុត្តំ សិយា. រូបារូបភវេតិ កម្មុបបត្តិភេទតោ ទុវិធេបិ រូបារូបភវេ ឆន្ទរាគោ. ឈាននិកន្តីតិ ឈានស្សាទោ. ‘‘សុន្ទរមិទំ ឋានំ និច្ចំ ធុវ’’ន្តិអាទិនា អស្សាទេន្តស្ស ឧប្បជ្ជមានោ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ ភវេ អាសវោតិ ភវាសវោ. ឯវន្តិ សព្ពទិដ្ឋីនំ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិសង្គហតោ ភវាសវេនេវ ទិដ្ឋាសវោ គហិតោ តំសហគតរាគតាយាតិ អធិប្បាយោ. អបរេ បន ‘‘ទិដ្ឋាសវោ អវិជ្ជាសវេន ច សង្គហិតោ’’តិ វទន្តិ. ឯត្ថ ច ‘‘ភវាសវោ ចតូសុ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តលោភសហគតចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ធ. ស. ១៤៦៥) វចនតោ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តរាគស្ស ភវាសវភាវោ វិចារេតព្ពោ, អថ ‘‘កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.៣៣២) វិយ អារម្មណករណត្ថោ សហគតត្ថោ, ឯវំ សតិ ភវាសវេ ទិដ្ឋាសវស្ស សមោធានគមនំ កតំ ន សិយា. ន ហិ តម្បយោគតព្ភាវាទិកេ អសតិ តំសង្គហោ យុត្តោ, តស្មា យថាវុត្តបាឡិំ អនុសារេន ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តលោភោបិ កាមាសវោតិ យុត្តំ សិយា. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកទុក្ខានញ្ហិ ការណភូតា កាមាសវាទយោបិ ទ្វិធា វុត្តា.

អភិធម្មេ (ធ. ស. ១១០៣) ច កាមាសវនិទ្ទេសេ ‘‘កាមេសូតិ កាមរាគទិដ្ឋិរាគាទីនំ អារម្មណភូតេសុ តេភូមកេសុ វត្ថុកាមេសូ’’តិ អត្ថោ សម្ភវតិ. តត្ថ ហិ ឧប្បជ្ជមានា សា តណ្ហា សព្ពាបិ ន កាមច្ឆន្ទាទិនាមំ ន លភតីតិ. យទិ បន លោភោ កាមាសវភវាសវវិនិមុត្តោបិ សិយា, សោ យទា ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តេសុ ចិត្តេសុ ឧប្បជ្ជតិ, តទា តេន សម្បយុត្តោ អវិជ្ជាសវោ អាសវវិប្បយុត្តោតិ ទោមនស្សវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសម្បយុត្តស្ស វិយ តស្សបិ អាសវវិប្បយុត្តតា វត្តព្ពា សិយា ‘‘ចតូសុ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តលោភសហគតចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បន្នោ មោហោ សិយា អាសវសម្បយុត្តោ, សិយា អាសវវិប្បយុត្តោ’’តិ. ‘‘កាមាសវោ អដ្ឋសុ លោភសហគតចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជតី’តិ (ធ. ស. ១៤៦៥), ‘‘កាមាសវំ បដិច្ច ទិដ្ឋាសវោ អវិជ្ជាសវោ’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៣.១០៩) ច វចនតោ ទិដ្ឋិសហគតរាគោ កាមាសវោ ន ហោតីតិ ន សក្កា វត្តុំ. កិញ្ច អភិជ្ឈាកាមរាគានំ វិសេសោ អាសវទ្វយឯកាសវភាវោ សិយា, ន អភិជ្ឈាយ ច នោអាសវភាវោតិ នោអាសវលោភស្ស សព្ភាវោ វិចារេតព្ពោ. ន ហិ អត្ថិ អភិធម្មេ ‘‘អាសវោ ច នោអាសវោ ច ធម្មា អាសវស្ស ធម្មស្ស អាសវស្ស ច នោអាសវស្ស ច ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៣.១៦-១៧) សត្តមោ នវមោ ច បញ្ហោ. គណនាយញ្ច ‘‘ហេតុយា សត្តា’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៣.៤០) វុត្តំ, នោ ‘‘នវា’’តិ. ទិដ្ឋិសម្បយុត្តេ បន លោភេ នោអាសវេ វិជ្ជមានេ សត្តមនវមាបិ បញ្ហា វិស្សជ្ជនំ លភេយ្យុំ, គណនាយ ច ‘‘ហេតុយា នវា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, ន បន វុត្តំ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេ ច លោភេ នោអាសវេ វិជ្ជមានេ វត្តព្ពំ វុត្តមេវ. យស្មា បន សុត្តន្តទេសនា នាម បរិយាយកថា, ន អភិធម្មទេសនា វិយ និប្បរិយាយកថា, តស្មា ពលវកាមរាគស្សេវ កាមាសវំ ទស្សេតុំ ‘‘កាមាសវោតិ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ’’តិ វុត្តំ, តថា ភវាភិនន្ទនន្តិ.

សាមញ្ញេន ភវាសវោ ទិដ្ឋាសវំ អន្តោគធំ កត្វា ឥធ តយោ ឯវ អាសវា វុត្តាតិ តស្ស តទន្តោគធតំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ ទិដ្ឋាសវោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តថា ហិ វក្ខតិ ភវាសវស្ស អនិមិត្តវិមោក្ខបដិបក្ខតំ. ចតូសុ សច្ចេសុ អញ្ញាណន្តិ ឥទំ សុត្តន្តនយំ និស្សាយ វុត្តំ. សុត្តន្តសំវណ្ណនា ហេសាតិ, តទន្តោគធត្តា វា បុព្ពន្តាទីនំ. យថា អត្ថតោ កាមាសវាទយោ វវត្ថាបិតា, តថា នេសំ ឧប្បាទវឌ្ឍិយោ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមគុណេ’’តិអាទិមាហ. អស្សាទតោ មនសិករោតោតិ ‘‘សុភសុខា’’តិអាទិនា អស្សាទនវសេន មនសិ ករោន្តស្ស. ចតុវិបល្លាសបទដ្ឋានភាវេនាតិ សុភសញ្ញាទីនំ វត្ថុភាវេន. វុត្តនយបច្ចនីកតោតិ ‘‘កាមា នាមេតេ អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’’តិអាទិនា កាមគុណេសុ អាទីនវទស្សនបុព្ពកនេក្ខម្មបដិបត្តិយា ឆន្ទរាគំ វិក្ខម្ភយតោ សមុច្ឆិន្ទន្តស្ស ច អនុប្បន្នោ ច កាមាសវោ ន ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច បហីយតិ. តថា មហគ្គតធម្មេសុ ចេវ សកលតេភូមកធម្មេសុ ច អាទីនវទស្សនបុព្ពកអនិច្ចាទិមនសិការវសេន និស្សរណបដិបត្តិយា អនុប្បន្នា ច ភវាសវអវិជ្ជាសវា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច បហីយន្តីតិ ឯវំ តណ្ហាបក្ខេ វុត្តស្ស នយស្ស បដិបក្ខតោ សុក្កបក្ខេ វិត្ថារោ វេទិតព្ពោ.

តយោ ឯវាតិ អភិធម្មេ វិយ ‘‘ចត្តារោ’’តិ អវត្វា កស្មា តយោ ឯវ អាសវា ឥធ ឥមិស្សំ ទស្សនាបហាតព្ពកថាយំ វុត្តា? តត្ថ កាមាសវស្ស តណ្ហាបណិធិភាវតោ អប្បណិហិតវិមោក្ខបដិបក្ខតា វេទិតព្ពា. ភវេសុ និច្ចគ្គាហានុសារតោ យេភុយ្យតោ ភវរាគសម្បត្តិតោ ភវាសវស្ស អនិមិត្តវិមោក្ខបដិបក្ខតា, ភវទិដ្ឋិយា បន ភវាសវភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, អនត្តសញ្ញាយ ញាណានុភាវសិទ្ធិតោ អវិជ្ជាសវស្ស សុញ្ញតវិមោក្ខបដិបក្ខតា. ឯត្ថាតិ ឯតិស្សំ អាសវកថាយំ. វណ្ណិតន្តិ កថិតំ. អភេទតោតិ សាមញ្ញតោ.

១៨. កាមាសវាទីនន្តិ មនុស្សលោកទេវលោកគមនីយានំ កាមាសវាទីនំ. និរយាទិគមនីយា បន កាមាសវាទយោ ‘‘ទស្សនា បហាតព្ពេ អាសវេ’’តិ ឯត្ថេវ សមារុឡ្ហា. អថ វា យទគ្គេន សោ បុគ្គលោទស្សនាបហាតព្ពានំ អាសវានំ អធិដ្ឋានំ, តទគ្គេន កាមាសវាទីនម្បិ អធិដ្ឋានំ. ន ហិ សមញ្ញាភេទេន វត្ថុភេទោ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្តាវតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘សាមញ្ញតោ វុត្តាន’’ន្តិ. កស្មា បនេត្ថ ទស្សនាបហាតព្ពេសុ អាសវេសុ ទស្សេតព្ពេសុ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហ’’ន្តិអាទិនា វិចិកិច្ឆា ទស្សិតាតិ អាហ ‘‘វិចិកិច្ឆាសីសេន ចេត្ថា’’តិអាទិ. ឯវន្តិ យថា សោឡសវត្ថុកា វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ អយោនិសោមនសិការោតិ.

វិជ្ជមានតំ អវិជ្ជមានតញ្ចាតិ (សំ. និ. ដី. ២.២.២០) សស្សតាសង្កំ និស្សាយ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្តិ អតីតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតំ, អធិច្ចសមុប្បត្តិអាសង្កំ និស្សាយ ‘‘យតោ បភុតិ អហំ, តតោ បុព្ពេ ន នុ ខោ អហោសិ’’ន្តិ អតីតេ អត្តនោ អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ. កស្មា? វិចិកិច្ឆាយ អាការទ្វយាវលម្ពនតោ. តស្សា បន អតីតវត្ថុតាយ គហិតត្តា សស្សតាធិច្ចសមុប្បត្តិអាការនិស្សយតា ទស្សិតា. ឯវំ អាសប្បនបរិសប្បនាបវត្តិកំ កត្ថចិបិ អប្បដិវត្តិហេតុភូតំ វិចិកិច្ឆំ កស្មា ឧប្បាទេតីតិ ន ចោទេតព្ពមេតន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កិំ ការណន្តិ ន វត្តព្ព’’ន្តិ. ស្វេវ បុថុជ្ជនភាវោ ឯវ. យទិ ឯវំ តស្ស អយោនិសោមនសិការេនេវ ភវិតព្ពន្តិ អាបន្នន្តិ អាហ ‘‘ននុ ច បុថុជ្ជនោបិ យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិ. តត្ថាតិ យោនិសោមនសិករណេ.

ជាតិលិង្គូបបត្តិយោតិ ខត្តិយព្រាហ្មណាទិជាតិំ គហដ្ឋបព្ពជិតាទិលិង្គំ ទេវមនុស្សាទិឧបបត្តិញ្ច. និស្សាយាតិ ឧបាទាយ.

តស្មិំ កាលេ សត្តានំ មជ្ឈិមប្បមាណំ, តេន យុត្តោ បមាណិកោ, តទភាវតោ, តតោ អតីតភាវតោ វា អប្បមាណិកោ វេទិតព្ពោ. កេចីតិ សារសមាសាចរិយា. តេ ហិ ‘‘កថំ នុ ខោតិ ឥស្សរេន វា ព្រហ្មុនា វា បុព្ពកតេន វា អហេតុតោ វា និព្ពត្តោតិ ចិន្តេតី’’តិ អាហុ. តេន វុត្តំ ‘‘ហេតុតោ កង្ខតីតិ វទន្តី’’តិ. អហេតុតោ និព្ពត្តិកង្ខាបិ ហិ ហេតុបរាមសនមេវាតិ.

បរម្បរន្តិ បុព្ពាបរប្បវត្តិំ. អទ្ធានន្តិ កាលាធិវចនំ, តញ្ច ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ.

វិជ្ជមានតំ អវិជ្ជមានតញ្ចាតិ សស្សតាសង្កំ និស្សាយ ‘‘ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហមនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ អនាគតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតំ, ឧច្ឆេទាសង្កំ និស្សាយ ‘‘យស្មិញ្ច អត្តភាវេ អហំ, តតោ បរំ ន នុ ខោ ភវិស្សាមី’’តិ អនាគតេ អត្តនោ អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតីតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ.

បច្ចុប្បន្នមទ្ធានន្តិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា ‘‘បដិសន្ធិំ អាទិំ កត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឥទំ កថំ ឥទំ កថ’’ន្តិ បវត្តនតោ កថំកថា, វិចិកិច្ឆា, សា អស្ស អត្ថីតិ កថំកថីតិ អាហ ‘‘វិចិកិច្ឆោ ហោតី’’តិ. កា ឯត្ថ ចិន្តា, ឧម្មត្តកោ វិយ ហិ ពាលបុថុជ្ជនោតិ បដិកច្ចេវ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តំ មហាមាតាយ បុត្តំ. មុណ្ឌេសុន្តិ មុណ្ឌេន អនិច្ឆន្តំ ជាគរណកាលេ ន សក្កាតិ សុត្តំ មុណ្ឌេសុំ កុលធម្មតាយ យថា តំ ឯកច្ចេ កុលតាបសា, រាជភយេនាតិ ច វទន្តិ.

សីតិភូតន្តិ ឥទំ មធុរកភាវប្បត្តិយា ការណវចនំ. ‘‘សេតិភូត’’ន្តិបិ បាឋោ, ឧទកេ ចិរដ្ឋានេន សេតភាវំ បត្តន្តិ អត្ថោ.

អត្តនោ ខត្តិយភាវំ កង្ខតិ កណ្ណោ វិយ សូតបុត្តសញ្ញី. ជាតិយា វិភាវិយមានាយ ‘‘អហ’’ន្តិ តស្ស អត្តនោ បរាមសនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯវញ្ហិ សិយា កង្ខា’’តិ. មនុស្សាបិ ច រាជានោ វិយាតិ មនុស្សាបិ កេចិ ឯកច្ចេ រាជានោ វិយាតិ អធិប្បាយោ.

វុត្តនយមេវ ‘‘សណ្ឋានាការំ និស្សាយា’’តិអាទិនា. ឯត្ថាតិ ‘‘កថំ នុ ខោស្មី’’តិ បទេ. អព្ភន្តរេ ជីវោតិ បរបរិកប្បិតំ អន្តរត្តានំ វទតិ. សោឡសំសាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សរីរ-បរិមាណ-បរិមណ្ឌល-អង្គុដ្ឋយវបរមាណុ-បរិមាណតាទិកេ សង្គណ្ហាតិ.

‘‘សត្តបញ្ញត្តិ ជីវវិសយា’’តិ ទិដ្ឋិគតិកានំ មតិមត្តំ, បរមត្ថតោ បន សា អត្តភាវវិសយាវាតិ អាហ ‘‘អត្តភាវស្ស អាគតិគតិដ្ឋាន’’ន្តិ, យតាយំ អាគតោ, យត្ថ ច គមិស្សតិ, តំ ឋានន្តិ អត្ថោ.

១៩. យថា អយំ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតីតិ អយំ វុត្តប្បភេទា វិចិកិច្ឆា យថា ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ អយោនិសោ មនសិករោតោ. ឯតេន វិចិកិច្ឆាយ អត្តាភិនិវេសសន្និស្សយតមាហ. យថា ហិ វិចិកិច្ឆា អត្តាភិនិវេសំ និស្សាយ បវត្តតិ, យតោ សា សស្សតាធិច្ចសមុប្បត្តិសស្សតុច្ឆេទាការាវលម្ពិនី វុត្តា, ឯវំ អត្តាភិនិវេសោបិ តំ និស្សាយ បវត្តតិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហ’’ន្តិអាទិនា អន្តោគធាហំការស្ស កថំកថិភាវស្ស អត្តគ្គាហសន្និស្សយភាវតោ. តេនេវាហ ‘‘សវិចិកិច្ឆស្ស អយោនិសោមនសិការស្ស ថាមគតត្តា’’តិ. វិកប្បត្ថោតិ អនិយមត្ថោ. ‘‘អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ហិ វុត្តំ. សុដ្ឋុ ទឡ្ហភាវេនាតិ អភិនិវេសស្ស អតិវិយ ថាមគតភាវេន. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ ភវេ. បច្ចុប្បន្នមេវាតិ អវធារណេន អនាគតេ អត្ថិភាវំ និវត្តេតិ, ន អតីតេ តត្ថបិ សតិ អត្ថិតាយ ឧច្ឆេទគ្គាហស្ស សព្ភាវតោ. អតីតេ ឯវ នត្ថិ, ន អនាគតេបីតិ អធិប្បាយោ.

សញ្ញាក្ខន្ធសីសេនាតិ សញ្ញាក្ខន្ធបមុខេន, សញ្ញាក្ខន្ធំ បមុខំ កត្វាតិ អត្ថោ. ខន្ធេតិ បញ្ចបិ ខន្ធេ. អត្តាតិ គហេត្វាតិ ‘‘សញ្ជាននសភាវោ មេ អត្តា’’តិ អភិនិវិស្ស. បកាសេតព្ពំ វត្ថុំ វិយ, អត្តានម្បិ បកាសេន្តោ បទីបោ វិយ, សញ្ជានិតព្ពំ នីលាទិអារម្មណំ វិយ អត្តានម្បិ សញ្ជានាតីតិ ឯវំទិដ្ឋិតោបិ ទិដ្ឋិគតិតោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អត្តនាវ អត្តានំ សញ្ជានាមី’’តិ. ស្វាយមត្ថោ សញ្ញំ តទញ្ញតរធម្មេ ច ‘‘អត្តា អនត្តា’’តិ ច គហណវសេន ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សញ្ញាក្ខន្ធសីសេនា’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច ខន្ធវិនិមុត្តោ អត្តាតិ គណ្ហតោ សស្សតទិដ្ឋិ, ខន្ធំ បន ‘‘អត្តា’’តិ គណ្ហតោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋីតិ អាហ ‘‘សព្ពាបិ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោវា’’តិ.

អភិនិវេសាការាតិ វិបរិយេសាការា. វទតីតិ ឥមិនា ការកវេទកសត្តានំ ហិតសុខាវពោធនសមត្ថតំ អត្តនោ ទីបេតិ. តេនាហ ‘‘វចីកម្មស្ស ការកោ’’តិ. វេទេតីតិ វេទិយោ, វេទិយោវ វេទេយ្យោ. ឦទិសានញ្ហិ បទានំ ពហុលា កត្តុសាធនតំ សទ្ទសត្ថវិទូ មញ្ញន្តិ. ឧប្បាទវតោ ឯកន្តេនេវ វយោ ឥច្ឆិតព្ពោ, សតិ ច ឧទយព្ពយត្តេ នេវ និច្ចតាតិ ‘‘និច្ចោ’’តិ វទន្តស្ស អធិប្បាយំ វិវរន្តោ អាហ ‘‘ឧប្បាទវយរហិតោ’’តិ. សារភូតោតិ និច្ចតាយ ឯវ សារភាវោ. សព្ពកាលិកោតិ សព្ពស្មិំ កាលេ វិជ្ជមានោ. បកតិភាវន្តិ សភាវភូតំ បកតិំ, ‘‘វទោ’’តិអាទិនា វា វុត្តំ បកតិសង្ខាតំ សភាវំ. សស្សតិសមន្តិ សស្សតិយា សមំ សស្សតិសមំ, ថាវរំ និច្ចកាលន្តិ អត្ថោ. តថេវ ឋស្សតីតិ យេនាការេន បុព្ពេ អដ្ឋាសិ, ឯតរហិ តិដ្ឋតិ, តថេវ តេនាការេន អនាគតេបិ ឋស្សតីតិ អត្ថោ.

បច្ចក្ខនិទស្សនំ ឥទំ-សទ្ទស្ស អាសន្នបច្ចក្ខភាវំ កត្វា. ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិគតន្តិ គត-សទ្ទស្ស បទវឌ្ឍនមត្តតំ អាហ. ទិដ្ឋីសុគតន្តិ មិច្ឆាទិដ្ឋីសុ បរិយាបន្នន្តិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិអន្តោគធត្តា’’តិ. ទិដ្ឋិយា គមនមត្តន្តិ ទិដ្ឋិយា គហណមត្តំ. យថា បន បព្ពតជលវិទុគ្គានិ ទុន្និគ្គមនានិ, ឯវំ ទិដ្ឋិគ្គាហោបីតិ អាហ ‘‘ទុន្និគ្គមនដ្ឋេន គហន’’ន្តិ. តំ នាម ឧទកំ, តំ គហេត្វា តំ អតិក្កមិតព្ពតោ កន្តារោ, និរុទកវនំ, តំ បវនន្តិបិ វុច្ចតិ. អញ្ញោ បន អរញ្ញបទេសោ ទុរតិក្កមនដ្ឋេន កន្តារោ វិយាតិ, ឯវំ ទិដ្ឋិបីតិ អាហ ‘‘ទុរតិក្កមនដ្ឋេនា’’តិអាទិ. វិនិវិជ្ឈនំ វិតុទនំ. វិលោមនំ វិបរិណាមភាវោ. អនវដ្ឋិតសភាវតាយ វិចលិតំ វិប្ផន្ទិតន្តិ អាហ ‘‘កទាចី’’តិអាទិ. អន្ទុពន្ធនាទិ វិយ និស្សរិតុំ អប្បទានវសេន អសេរិភាវករណំ ពន្ធនដ្ឋោ, កិលេសកម្មវិបាកវដ្ដានំ បច្ចយភាវេន ទូរគតម្បិ អាកឌ្ឍិត្វា សំយោជនំ សំយោជនដ្ឋោ, ទិដ្ឋិបិ តថារូបាតិ វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋិសំយោជន’’ន្តិ. ពន្ធនត្ថំ ទស្សេន្តោ កិច្ចសិទ្ធិយាតិ អធិប្បាយោ. តេនេវាហ ‘‘ទិដ្ឋិសំយោជនេន…បេ… មុច្ចតី’’តិ. តត្ថ ឯតេហីតិ ឥមិនា ជាតិអាទិទុក្ខស្ស បច្ចយភាវមាហ. ជាតិអាទិកេ ទុក្ខធម្មេ សរូបតោ ទស្សេត្វាបិ ‘‘ន បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មា’’តិ វទន្តេន ភគវតា ទិដ្ឋិសំយោជនំ នាម សព្ពានត្ថករំ មហាសាវជ្ជំ សព្ពស្សបិ ទុក្ខស្ស មូលភូតន្តិ អយមត្ថោ វិភាវិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘កិំ វា ពហុនា, សកលវដ្ដទុក្ខតោបិ ន មុច្ចតី’’តិ វុត្តំ.

២០. ននុ ចេត្ថ ទិដ្ឋិសំយោជនទស្សនេន សីលព្ពតបរាមាសោបិ ទស្សេតព្ពោ, ឯវញ្ហិ ទស្សនេន បហាតព្ពា អាសវា អនវសេសតោ ទស្សិតា ហោន្តីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ. សីលព្ពតបរាមាសោ កាមាសវាទិគ្គហណេនេវ គហិតោ ហោតិ កាមាសវាទិហេតុកត្តា តស្ស. អប្បហីនកាមរាគាទិកោ ហិ កាមសុខត្ថំ វា ភវសុទ្ធត្ថំ វា ឯវំ ភវវិសុទ្ធិ ហោតីតិ សីលព្ពតានិ បរាមសន្តិ, ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’’តិ (ម. និ. ១.១៨៦; ម. និ. ២.៧៩), ‘‘តត្ថ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមី’’តិ (ម. និ. ១.១៩), ‘‘សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធិ សីលព្ពតេន សុទ្ធី’’តិ (ធ. ស. ១២២២) ច សុត្តេវុត្តំ សីលព្ពតំ បរាមសន្តិ. តត្ថ ភវសុខភវវិសុទ្ធិអត្ថន្តិ ភវសុខត្ថញ្ច ភវវិសុទ្ធិអត្ថញ្ច. តស្ស គហិតត្តាតិ សីលព្ពតបរាមាសស្ស ទិដ្ឋិគ្គហណេន គហិតត្តា យថា ‘‘ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ២៧៧). តេសន្តិ ទស្សនបហាតព្ពានំ. ទស្សេតុំ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ. តព្ពិបរីតស្សាតិ យោនិសោមនសិករោតោ កល្យាណបុថុជ្ជនស្ស.

តស្សាតិ ‘‘សុតវា’’តិអាទិបាឋស្ស. តាវាតិ ‘‘សុតវា’’តិ ឥតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘សោ ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ បទំ, តាវ ឥមំ បទំ អវធិំ កត្វាតិ អត្ថោ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេនាតិ អរិយសប្បុរិស-អរិយធម្ម-សប្បុរិសធម្ម-មនសិករណីយ-អមនសិករណីយបទានំ យថាក្កមំ មូលបរិយាយេ ឥធ គហេត្វា វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. វុត្តបច្ចនីកតោតិ ‘‘សុតវា អរិយសាវកោ, អរិយានំ ទស្សាវី, សប្បុរិសានំ ទស្សាវី’’តិ ឯតេសំ បទានំ សព្ពាការេន វុត្តវិបរីតតោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, កោវិទវិនីតបទានំ បន ន សព្ពប្បការេន វុត្តវិបរីតតោ. អរហា ហិ និប្បរិយាយេន អរិយធម្មេ កោវិទោ អរិយធម្មេ សុវិនីតោ ច នាម. តេនាហ ‘‘បច្ចនីកតោ ច សព្ពាការេន…បេ… អរិយសាវកោតិ វេទិតព្ពោ’’តិ. សង្ខារុបេក្ខាញាណំ សិខាប្បត្តវិបស្សនា. កេចិ បន ‘‘ភង្គញាណតោ បដ្ឋាយ សិខាបត្តវិបស្សនា’’តិ វទន្តិ, តទយុត្តំ. តទនុរូបេន អត្ថេនាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស អនុរូបេន អរិយដ្ឋេន, ន បដិវេធវសេនាតិ អធិប្បាយោ. កល្យាណបុថុជ្ជនោ ហិ អយំ. យថា ចស្ស ‘‘យោបិ កល្យាណបុថុជ្ជនោ’’តិ អារភិត្វា ‘‘សោបិ វុច្ចតិ សិក្ខតីតិ សេក្ខោ’’តិ បរិយាយេន សេក្ខសុត្តេ (សំ. និ. ៥.១៣) សេក្ខភាវោ វុត្តោ, ឯវំ ឥធ អរិយសាវកភាវោ វុត្តោ. វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនាលក្ខណេហិ យេ អរិយសប្បុរិសធម្មវិនយសង្ខាតា ពោធិបក្ខិយធម្មា តិស្សោ សិក្ខា ឯវ វា សម្ភវន្តិ, តេសំ វសេន ឥមស្ស អរិយសាវកាទិភាវោ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘តទនុរូបេន អត្ថេនា’’តិ. អរិយស្ស សាវកោតិ វា អរិយសាវកត្ថេន ឯវ វុត្តោ យថា ‘‘អគមា រាជគហំ ពុទ្ធោ’’តិ (សុ. និ. ៤១០). សិខាប្បត្តវិបស្សនាគ្គហណញ្ចេត្ថ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អនិវត្តិបដិបទាយំ ឋិតស្ស គហណត្ថន្តិ យថាវុត្តា អត្ថសំវណ្ណនា សុដ្ឋុតរំ យុជ្ជតេវ.

២១. យថា ធាតុមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិដ្ឋោ ធាតុកម្មដ្ឋានិកោ អាយតនាទិមុខេន អភិនិវិដ្ឋោ អាយតនាទិកម្មដ្ឋានិកោ, ឯវំ សច្ចមុខេន អភិនិវិដ្ឋោតិ វុត្តំ ‘‘ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកោ’’តិ. ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថិកេហិ កាតព្ពតោ កម្មំ, ភាវនា. កម្មមេវ វិសេសាធិគមស្ស ឋានំ ការណន្តិ, កម្មេ វា យថាវុត្តនដ្ឋេន ឋានំ អវដ្ឋានំ ភាវនារម្ភោកម្មដ្ឋានំ, តទេវ ចតុសច្ចមុខេន បវត្តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកោ. ឧភយំ នប្បវត្តតិ ឯត្ថាតិ អប្បវត្តិ. ឧគ្គហិតចតុសច្ចកម្មដ្ឋានោតិ ច ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ បាឡិតោ អត្ថតោ ច ឧគ្គហេត្វា មនសិការយោគ្គំ កត្វា ឋិតោ. វិបស្សនាមគ្គំ សមារុឡ្ហោតិ សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនេ បតិដ្ឋាយ តទេវ នាមរូបំ អនិច្ចាទិតោ សម្មសន្តោ. សមន្នាហរតីតិ វិបស្សនាវជ្ជនំ សន្ធាយាហ, តស្មា យថា ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ វិបស្សនាញាណំ បវត្តតិ, ឯវំ សមន្នាហរតិ អាវជ្ជតីតិ អត្ថោ. កថំ បនេត្ថ ‘‘មនសិ ករោតី’’តិ ឥមិនា ‘‘វិបស្សតី’’តិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯត្ថ…បេ… វុត្តា’’តិ. ឯត្ថាតិ ច ឥមស្មិំ សុត្តេតិ អត្ថោ. វិបស្សតីតិ ច យថា ឧបរិ វិសេសាធិគមោ ហោតិ, ឯវំ ញាណចក្ខុនា វិបស្សតិ, ឱលោកេតីតិ អត្ថោ. មគ្គោបិ វត្តព្ពោ. បុរិមញ្ហិ សច្ចទ្វយំ គម្ភីរត្តា ទុទ្ទសំ, ឥតរំ ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរំ.

អភិនិវេសោតិ វិបស្សនាភិនិវេសោ វិបស្សនាបដិបត្តិ. តទារម្មណេតិ តំ រូបក្ខន្ធំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តេ. យាថាវសរសលក្ខណំ វវត្ថបេត្វាតិ អវិបរីតំ អត្តនោ អារម្មណំ សភាវច្ឆេទនាទិកិច្ចញ្ចេវ អញ្ញាណាទិលក្ខណញ្ច អសង្ករតោ ហទយេ ឋបេត្វា. ឥមិនា បុព្ពេ នាមរូបបរិច្ឆេទេ កតេបិ ធម្មានំ សលក្ខណវវត្ថាបនំ បច្ចយបរិគ្គហេន សុវវត្ថាបិតំ នាម ហោតីតិ ទស្សេតិ យថា ‘‘ទ្វិក្ខត្តុំ ពទ្ធំ សុពទ្ធ’’ន្តិ. ឯវញ្ហិ ញាតបរិញ្ញាយ កិច្ចំ សិទ្ធំ នាម ហោតិ. បច្ចយតោ បច្ចយុប្បន្នតោ ច វវត្ថាបិតត្តា បាកដភាវេន សិទ្ធេនបិ សិទ្ធភាវោ បាកដោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អហុត្វា ហោន្តី’’តិ. អនិច្ចលក្ខណំ អារោបេតីតិ អសតោ ហិ ឧប្បាទេន ភវិតព្ពំ, ន សតោ, ឧប្បាទវន្តតោ ច នេសំ ឯកន្តេន ឥច្ឆិតព្ពា បច្ចយាយត្តវុត្តិភាវតោ, សតិ ឧប្បាទេ អវស្សំភាវី និរោធោតិ នត្ថេវ និច្ចតាវកាសោតិ. សូបដ្ឋិតានិច្ចតាយ ច ឧទយព្ពយធម្មេហិ អភិណ្ហបដិបីឡនតោ ទុក្ខមនដ្ឋេន ទុក្ខំ. តេនាហ ‘‘ឧទយព្ពយបដិបីឡិតត្តា ទុក្ខាតិ ទុក្ខលក្ខណំ អារោបេតី’’តិ. កត្ថចិបិ សង្ខារគតេ ‘‘មា ជីរិ មា ព្យាធិយី’’តិ អលព្ភនតោ នត្ថិ វសវត្តនន្តិ អាហ ‘‘អវសវត្តនតោ អនត្តាតិ អនត្តលក្ខណំ អារោបេតី’’តិ. បដិបាដិយាតិ ឧទយព្ពយញាណាទិបរម្បរាយ.

តស្មិំ ខណេតិ សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ. ឯកបដិវេធេនេវាតិ ឯកញាណេនេវ បដិវិជ្ឈនេន. បដិវេធោ បដិឃាតាភាវេន វិសយេ និស្សង្គចារសង្ខាតំ និព្ពិជ្ឈនំ. អភិសមយោ អវិរជ្ឈិត្វា វិសយស្ស អធិគមសង្ខាតោ អវពោធោ. ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ជាននមេវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ បរិញ្ញាបដិវេធោ. អយំ យថា ញាណេ បវត្តេ បច្ឆា ទុក្ខស្ស សរូបាទិបរិច្ឆេទេ សម្មោហោ ន ហោតិ, តថា បវត្តិំ គហេត្វា វុត្តោ, ន បន មគ្គញាណស្ស ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនាបិ វត្តនតោ. តេនាហ ‘‘ន ហិស្ស តស្មិំ សមយេ’’តិអាទិ. បហីនស្ស បុន អប្បហាតព្ពតាយ បកដ្ឋំ ហានំ ចជនំ សមុច្ឆិន្ទនំ បហានំ, បហានមេវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ បហានបដិវេធោ. អយម្បិ យេន កិលេសេន អប្បហីយមានេន មគ្គភាវនាយ ន ភវិតព្ពំ, អសតិ ច មគ្គភាវនាយ យោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តស្ស កិលេសស្ស បទឃាតំ ករោន្តស្ស អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេន្តស្ស ញាណស្ស តថាបវត្តិយា បដិឃាតាភាវេន និស្សង្គចារំ ឧបាទាយ ឯវំ វុត្តោ. សច្ឆិកិរិយា បច្ចក្ខករណំ, អនុស្សវាការបរិវិតក្កាទិកេ មុញ្ចិត្វា សរូបតោ អារម្មណករណំ ឥទំ តន្តិ យថាសភាវតោ គហណំ, សា ឯវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោ. អយំ បន យស្ស អាវរណស្ស អសមុច្ឆិន្ទនតោ ញាណំ និរោធំ អាលម្ពិតុំ ន សក្កោតិ, តស្ស សមុច្ឆិន្ទនតោ តំ សរូបតោ វិភាវិតមេវ បវត្តតីតិ ឯវំ វុត្តោ.

ភាវនា ឧប្បាទនា វឌ្ឍនា ច, តត្ថ បឋមមគ្គេ ឧប្បាទនដ្ឋេន, ទុតិយាទីសុ វឌ្ឍនដ្ឋេន, ឧភយត្ថាបិ វា ឧភយថាបិ វេទិតព្ពំ. បឋមមគ្គោបិ ហិ យថារហំ វុដ្ឋានគាមិនិយំ បវត្តំ បរិជាននាទិំ វឌ្ឍេន្តោ បវត្តោតិ តត្ថាបិ វឌ្ឍនដ្ឋេន ភាវនា សក្កា វិញ្ញាតុំ. ទុតិយាទីសុបិ អប្បហីនកិលេសប្បហានតោ បុគ្គលន្តរសាធនតោ ឧប្បាទនដ្ឋេន ភាវនា, សា ឯវ វុត្តនយេន បដិវេធោតិ ភាវនា បដិវេធោ. អយម្បិ ហិ យថា ញាណេ បវត្តេ បច្ឆា មគ្គធម្មានំ សរូបបរិច្ឆេទេ សម្មោហោ ន ហោតិ, តថា បវត្តិមេវ គហេត្វា វុត្តោ, តិដ្ឋតុ តាវ យថាធិគតមគ្គធម្មំ យថាបវត្តេសុ ផលធម្មេសុបិ អយំ យថាធិគតសច្ចធម្មេសុ វិយ វិគតសម្មោហោវ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ វិទិតធម្មោ បរិយោគាឡ្ហធម្មោ’’តិ (ទី. និ. ១.២៩៩, ៣៥៦; មហាវ. ២៧, ៥៧). យតោ ចស្ស ធម្មតាសញ្ចោទិតា យថាធិគតសច្ចធម្មាវលម្ពិនិយោ មគ្គវីថិតោ បរតោ មគ្គផលបហីនាវសិដ្ឋកិលេសនិព្ពានានំ បច្ចវេក្ខណា បវត្តន្តិ. ទុក្ខសច្ចធម្មា ហិ សក្កាយទិដ្ឋិអាទយោ. អយញ្ច អត្ថវណ្ណនា ‘‘បរិញ្ញាភិសមយេនា’’តិអាទីសុបិ វិភាវេតព្ពា. ឯកាភិសមយេន អភិសមេតីតិ វុត្តមេវត្ថំ វិភូតតរំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘នោ ច ខោ អញ្ញមញ្ញេន ញាណេនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

វិតណ្ឌវាទី បនាហ ‘‘អរិយមគ្គញាណំ ចតូសុ សច្ចេសុ នានាភិសមយវសេន កិច្ចករណំ, ន ឯកាភិសមយវសេន. តញ្ហិ កាលេន ទុក្ខំ បជានាតិ, កាលេន សមុទយំ បជហតិ, កាលេន និរោធំ សច្ឆិករោតិ, កាលេន មគ្គំ ភាវេតិ, អញ្ញថា ឯកស្ស ញាណស្ស ឯកស្មិំ ខណេ ចតុកិច្ចករណំ ន យុជ្ជតិ. ន ហិទំ កត្ថចិ ទិដ្ឋម្បិ សុត្តំ អត្ថី’’តិ. សោ វត្តព្ពោ – យទិ អរិយមគ្គញាណំ នានាភិសមយវសេន សច្ចានិ អភិសមេតិ, ន ឯកាភិសមយវសេន, ឯវំ សន្តេ បច្ចេកម្បិ សច្ចេសុ នានក្ខណេនេវ បវត្តេយ្យ, ន ឯកក្ខណេន, តថា សតិ ទុក្ខាទីនំ ឯកទេសេកទេសមេវ បរិជានាតិ បជហតីតិ អាបជ្ជតីតិ នានាភិសមយេ បឋមមគ្គាទីហិ បហាតព្ពានំ សញ្ញោជនត្តយាទីនំ ឯកទេសេកទេសប្បហានំ សិយាតិ ឯកទេសសោតាបត្តិមគ្គដ្ឋាទិតា, តតោ ឯវ ឯកទេសសោតាបន្នាទិតា ច អាបជ្ជតិ អនន្តរផលត្តា លោកុត្តរកុសលានំ, ន ច តំ យុត្តំ. ន ហិ កាលភេទេន វិនា សោ ឯវ សោតាបន្នោ ច អសោតាបន្នោ ចាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ.

អបិចាយំ នានាភិសមយវាទី ឯវំ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘មគ្គញាណំ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តំ កិំ អារម្មណតោ បដិវិជ្ឈតិ, ឧទាហុ កិច្ចតោ’’តិ? ជានមានោ ‘‘កិច្ចតោ’’តិ វទេយ្យ, ‘‘កិច្ចតោ បដិវិជ្ឈន្តស្ស កិំ នានាភិសមយេនា’’តិ វត្វា បដិបាដិយានិទស្សនេន សញ្ញាបេតព្ពោ. អថ ‘‘អារម្មណតោ’’តិ វទេយ្យ, ឯវំ សន្តេ តស្ស ញាណស្ស វិបស្សនាញាណស្ស វិយ ទុក្ខសមុទយានំ អច្ចន្តបរិញ្ញាសមុច្ឆេទា ន យុត្តា អនិស្សដត្តា. តថា មគ្គទស្សនំ. ន ហិ មគ្គោ សយមេវ អត្តានំ អារព្ភ បវត្តតីតិ យុត្តំ, មគ្គន្តរបរិកប្បនាយ បន អនវដ្ឋានំ អាបជ្ជតិ, តស្មា តីណិ សច្ចានិ កិច្ចតោ, និរោធំ កិច្ចតោ ច អារម្មណតោ ច បដិវិជ្ឈតីតិ ឯវំ អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈន្តស្ស មគ្គញាណស្ស នត្ថេវ នានាភិសមយោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យោ ភិក្ខវេ ទុក្ខំ បស្សតិ, ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតី’’តិអាទិ. ន ចេតំ កាលន្តរទស្សនំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យោ នុ ខោ, អាវុសោ, ទុក្ខំ បស្សតិ, ទុក្ខសមុទយម្បិ …បេ… ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទម្បិ សោ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១១០០) ឯកច្ចទស្សនសមង្គិនោ អញ្ញសច្ចទស្សនសមង្គិភាវវិចារណាយំ តទត្ថសាធនត្ថំ អាយស្មតា គវម្បតិត្ថេរេន អាភតត្តា, បច្ចេកញ្ច សច្ចត្តយទស្សនស្ស យោជិតត្តា, អញ្ញថា បុរិមទិដ្ឋស្ស បុន អទស្សនតោ សមុទយាទិទស្សនមយោជនិយំ សិយា. ន ហិ លោកុត្តរមគ្គោ លោកិយមគ្គោ វិយ កតការីភាវេន បវត្តតិ សមុច្ឆេទកត្តា, តថា យោជនេន ច សព្ពទស្សនំ ទស្សនន្តរបរមន្តិ ទស្សនានុបរមោ សិយាតិ ឯវំ អាគមតោ យុត្តិតោ ច នានាភិសមយោ ន យុជ្ជតីតិ សញ្ញាបេតព្ពោ. ឯវំ ចេ សញ្ញត្តិំ គច្ឆតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ គច្ឆតិ, អភិធម្មេ (កថា. ២៧៤) ឱធិសោកថាយ សញ្ញាបេតព្ពោតិ.

និរោធំ អារម្មណតោតិ និរោធមេវ អារម្មណតោតិ និយមោ គហេតព្ពោ, ន អារម្មណតោវាតិ. តេន និរោធេ កិច្ចតោបិ បដិវេធោ សិទ្ធោ ហោតិ. តស្មិំ សមយេតិ សច្ចានំ អភិសមយេ. វីសតិវត្ថុកាតិអាទិ ‘‘តីណិ សញ្ញោជនានី’’តិ វុត្តានំ សរូបទស្សនំ. ចតូសុ អាសវេសូតិ ឥទំ អភិធម្មនយេន វុត្តំ, ន សុត្តន្តនយេន. ន ហិ សុត្តេ កត្ថចិ ចត្តារោ អាសវា អាគតា អត្ថិ. យទិ វិចិកិច្ឆា ន អាសវោ, អថ កស្មា ‘‘សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោ, ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, អាសវា ទស្សនា បហាតព្ពា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទស្សនា បហាតព្ពា’’តិអាទិ. ឯត្ថ បរិយាបន្នត្តាតិ ឯតេន សម្មាសង្កប្បស្ស វិយ បញ្ញាក្ខន្ធេ កិច្ចសភាគតាយ ឥធ វិចិកិច្ឆាយ អាសវសង្គហោ កតោតិ ទស្សេតិ.

សព្ពោ អត្តគ្គាហោ សក្កាយទិដ្ឋិវិនិមុត្តោ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ…បេ… វិភត្តា’’តិ. សា ហិ ទិដ្ឋិ ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ សន្តានេ ច ឋិតំ ឯកដ្ឋំ, តត្ថ បឋមំ សហជាតេកដ្ឋំ, ឥតរំ បហានេកដ្ឋំ, តទុភយម្បិ និទ្ធារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ទិដ្ឋាសវេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សព្ពថាបីតិ សព្ពប្បការេន, សហជាតេកដ្ឋបហានេកដ្ឋប្បការេហីតិ អត្ថោ. អវសេសាតិ ទិដ្ឋាសវតោ អវសិដ្ឋា. តយោបិ អាសវាតិ កាមាសវភវាសវអវិជ្ជាសវា. តថា ហិ បុព្ពេ ‘‘ចតូសុ អាសវេសូ’’តិ វុត្តំ. តស្មាតិ យស្មា ពហូ ឯវេត្ថ អាសវា បហាតព្ពា, តស្មា ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ ‘‘ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, អាសវា ទស្សនា បហាតព្ពា’’តិ. បោរាណានន្តិ អដ្ឋកថាចរិយានំ, ‘‘បុរាតនានំ មជ្ឈិមភាណកាន’’ន្តិ ច វទន្តិ.

ទស្សនា បហាតព្ពាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

ទស្សនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សំវរាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

២២. សំវរាទីហីតិ សំវរបដិសេវនអធិវាសនបរិវជ្ជនវិនោទនេហិ. សព្ពេសម្បីតិ ចតុន្នម្បិ អរិយមគ្គានំ. អយន្តិ សំវរាបហាតព្ពាទិកថា បុព្ពភាគបដិបទាតិ វេទិតព្ពា. តថា ហិ ហេដ្ឋា ‘‘ឧបក្កិលេសវិសោធនំ អាទិំ កត្វា អាសវក្ខយបដិបត្តិទស្សនត្ថ’’ន្តិ សុត្តន្តទេសនាយ បយោជនំ វុត្តំ. ន ហិ សក្កា អាទិតោ ឯវ អរិយមគ្គំ ភាវេតុំ, អថ ខោ សមាទិន្នសីលោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ‘‘សង្ខាយេកំ បដិសេវតិ, សង្ខាយេកំ អធិវាសេតិ, សង្ខាយេកំ បរិវជ្ជេតិ, សង្ខាយេកំ វិនោទេតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៤៨; ម. និ. ២.១៦៨) ឯវំ វុត្តំ ចតុរាបស្សេនបដិបត្តិំ បដិបជ្ជមានោ សម្មសនវិធិំ ឱតរិត្វា អនុក្កមេន វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អាសវេ ខេបេតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទោ អនុបុព្ពនិន្នោ អនុបុព្ពបោណោ អនុបុព្ពបព្ភារោ, ន អាយតកេនេវ បបាតោ, ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា, ន អាយតកេនេវ អញ្ញាបដិវេធោ’’តិ (អ. និ. ៨.២០; ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៥).

ឥធាតិ អយំ ឥធ-សទ្ទោ សព្ពាការតោ ឥន្ទ្រិយសំវរសំវុតស្ស បុគ្គលស្ស សន្និស្សយភូតសាសនបរិទីបនោ, អញ្ញសាសនស្ស តថាភាវបដិសេធនោ ចាតិ វុត្តំ ‘‘ឥមស្មិំ សាសនេ’’តិ. អាទីនវបដិសង្ខាតិ អាទីនវបច្ចវេក្ខណា. សម្បលិមដ្ឋន្តិ (អ. និ. ដី. ៣.៦.៥៨) ឃំសិតំ. អនុព្យញ្ជនសោតិ ហត្ថបាទហសិតកថិតវិលោកិតាទិប្បការភាគសោ. តញ្ហិ អយោនិសោ មនសិករោតោ កិលេសានំ អនុ អនុ ព្យញ្ជនតោ ‘‘អនុព្យញ្ជន’’ន្តិ វុច្ចតិ. និមិត្តគ្គាហោតិ ឥត្ថិបុរិសនិមិត្តាទិកស្ស វា កិលេសវត្ថុភូតស្ស វា និមិត្តស្ស គាហោ. អាទិត្តបរិយាយនយេនាតិ អាទិត្តបរិយាយេ (សំ. និ. ៤.២៨; មហាវ. ៥៤) អាគតនយេន វេទិតព្ពា អាទីនវបដិសង្ខាតិ យោជនា. យថា ឥត្ថិយា ឥន្ទ្រិយន្តិ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, ន ឯវមិទំ, ឥទំ បន ចក្ខុមេវ ឥន្ទ្រិយន្តិ ចក្ខុន្ទ្រិយន្តិ. តិត្ថកាកោ វិយាតិ តិត្ថេ កាកោ តិត្ថកាកោ, នទិយា សមតិក្កមនតិត្ថេ និយតដ្ឋិតិកោ. អាវាដកច្ឆបោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឯវំ តប្បដិពទ្ធវុត្តិតាយ ចក្ខុន្ទ្រិយេ និយតដ្ឋានោ សំវរោ ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរោ. មុដ្ឋស្សច្ចំ សតិបដិបក្ខា អកុសលធម្មា. យទិបិ អញ្ញត្ថ អសង្ខេយ្យម្បិ ភវង្គចិត្តំ និរន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ, បសាទឃដ្ដនាវជ្ជនុប្បាទានំ បន អន្តរេ ទ្វេ ឯវ ភវង្គចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អយំ ចិត្តនិយាមោតិ អាហ ភវង្គេ ‘‘ទ្វិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេ’’តិ.

ជវនក្ខណេ បន សចេ ទុស្សីល្យំ វាតិអាទិ (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.១៥; ធ. ស. មូលដី. ១៣៥២) បុន អវចនត្ថំ ឥធេវ សព្ពំ វុត្តន្តិ ឆសុ ទ្វារេសុ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ. ន ហិ បញ្ចទ្វារេ កាយវចីទុច្ចរិតសង្ខាតោ ទុស្សីល្យសំវរោ អត្ថីតិ សោ មនោទ្វារវសេន, ឥតរោ ឆន្នម្បិ ទ្វារានំ វសេន យោជេតព្ពោ. មុដ្ឋស្សច្ចាទីនញ្ហិ សតិបដិបក្ខាទិលក្ខណានំ អកុសលធម្មានំ សិយា បញ្ចទ្វារេ ឧប្បត្តិ, ន ត្វេវ កាយិកវាចសិកវីតិក្កមភូតស្ស ទុស្សីល្យស្ស តត្ថ ឧប្បត្តិ បញ្ចទ្វារិកជវនានំ អវិញ្ញត្តិជនកត្តាតិ.

យថា កិន្តិ យេន បការេន ជវនេ ឧប្បជ្ជមានោ អសំវរោ ‘‘ចក្ខុទ្វារេ អសំវរោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ និទស្សនំ កិន្តិ អត្ថោ. យថាតិអាទិនា នគរទ្វារេ អសំវរេ សតិ តំសម្ពន្ធានំ ឃរាទីនំ អសំវុតតា វិយ ជវនេ អសំវរេ សតិ តំសម្ពន្ធានំ ទ្វារាទីនំ អសំវុតតាតិ អញ្ញាសំវរេ អញ្ញាសំវុតតាសាមញ្ញមេវ និទស្សេតិ, ន បុព្ពាបរសាមញ្ញំ, អន្តោពហិសាមញ្ញំ វា. សម្ពន្ធោ ច ជវនេន ទ្វារាទីនំ ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតាយ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. បច្ចយភាវេន បុរិមនិប្ផន្នំ ជវនកាលេ អសន្តម្បិ ភវង្គាទិ ផលនិប្ផត្តិយា ចក្ខាទិ វិយ សន្តំយេវ នាម. ន ហិ ធរមានំយេវ ‘‘សន្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា សតិ ទ្វារភវង្គាទិកេ បច្ឆា ឧប្បជ្ជមានំ ជវនំ ពាហិរំ វិយ កត្វា នគរទ្វារសមានំ វុត្តំ. ឥតរញ្ច អន្តោនគរឃរាទិសមានំ. ជវនស្ស ហិ បរមត្ថតោ អសតិបិ ពាហិរភាវេ ឥតរស្ស ច អព្ភន្តរភាវេ ‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋ’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៩) អាទិវចនតោ អាគន្តុកភូតស្ស កទាចិ កទាចិ ឧប្បជ្ជមានស្ស ជវនស្ស ពាហិរភាវោ, តព្ពិធុរសភាវស្ស ឥតរស្ស អព្ភន្តរភាវោ ច បរិយាយតោ វេទិតព្ពោ. ជវនេ វា អសំវរេ ឧប្បន្នេ តតោ បរំ ទ្វារភវង្គាទីនំ អសំវរហេតុភាវាបត្តិតោ នគរទ្វារសទិសេន ជវនេន បវិសិត្វា ទុស្សីល្យាទិចោរានំ ទ្វារភវង្គាទីសុ មុសនំ កុសលភណ្ឌវិនាសនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឧប្បន្នេ ហិ អសំវរេ ទ្វារាទីនំ តស្ស ហេតុភាវោ បញ្ញាយតិ, សោ ច ឧប្បជ្ជមានោយេវ ទ្វារាទីនំ សំវរូបនិស្សយភាវំ បដិពាហេន្តោយេវ បវត្តតីតិ អយញ្ហេត្ថ អសំវរាទីនំ បវត្តិនយោ. បញ្ចទ្វារេ រូបាទិអារម្មណេ អាបាថគតេ យថាបច្ចយំ អកុសលជវនេ ឧប្បជ្ជិត្វា ភវង្គំ ឱតិណ្ណេ មនោទ្វារិកជវនំ តំយេវ អារម្មណំ កត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ, បុន តស្មិំយេវ ទ្វារេ ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិអាទិនា វិសយំ វវត្ថបេត្វា ជវនំ ភវង្គំ ឱតរតិ, បុន វារេ រជ្ជនាទិវសេន ជវនំ ជវតិ, បុនបិ យទិ តាទិសំ អារម្មណំ អាបាថមាគច្ឆតិ, តំសទិសមេវ បញ្ចទ្វារេ រូបាទីសុ ជវនំ ឧប្បជ្ជតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឯវមេវ ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្ត’’ន្តិអាទិ. អយំ តាវ អសំវរបក្ខេ អត្ថវណ្ណនា.

សំវរបក្ខេបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សំវរេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ សំវុតោតិ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឧបេតោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. ឯកជ្ឈំ កត្វាតិ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិ បទញ្ច អត្ថតោ អភិន្នំ សមានំ កត្វា. អយមេវ ចេត្ថ អត្ថោសុន្ទរតរោ ឧបរិបាឡិយា សំសន្ទនតោ. តេនាហ ‘‘តថាហី’’តិអាទិ. យន្តិ អាទេសោតិ ឥមិនា លិង្គវិបល្លាសេន សទ្ធិំ វចនវិបល្លាសោ កតោតិ ទស្សេតិ, និបាតបទំ វា ឯតំ បច្ចត្តបុថុវចនត្ថំ. វិឃាតករាតិ ចិត្តវិឃាតករណា ចិត្តទុក្ខនិព្ពត្តកា ច. យថាវុត្តកិលេសហេតុកា ទាហានុពន្ធា វិបាកា ឯវ វិបាកបរិឡាហា. យថា បនេត្ថ អាសវា អញ្ញេ ច វិឃាតករា កិលេសវិបាកបរិឡាហា សម្ភវន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុទ្វារេហី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឯត្ថ ច សំវរណូបាយោ, សំវរិតព្ពំ, សំវរោ, យតោ សោ សំវរោ, យត្ថ សំវរោ, យញ្ច សំវរផលន្តិ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. កថំ? បដិសង្ខា យោនិសោតិ ហិ សំវរណូបាយោ. ចក្ខុន្ទ្រិយំ សំវរិតព្ពំ. សំវរគ្គហណេន គហិតា សតិ សំវរោ. អសំវុតស្សាតិ សំវរណាវធិ. អសំវរតោ ហិ សំវរណំ. សំវរិតព្ពគ្គហណេន សិទ្ធោ ឥធ សំវរវិសយោ. ចក្ខុន្ទ្រិយញ្ហិ សំវរញាណំ រូបារម្មណេ សំវរីយតីតិ អវុត្តសិទ្ធោយមត្ថោ. អាសវតន្និមិត្តកិលេសាទិបរិឡាហាភាវោ ផលំ. ឯវំ សោតទ្វារាទីសុបិ យោជេតព្ពំ. សព្ពត្ថេវាតិ មនោទ្វារេ បញ្ចទ្វារេ ចាតិ សព្ពស្មិំ ទ្វារេ.

សំវរាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិសេវនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

២៣. បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរន្តិអាទីសុ ‘‘សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទិនា វុត្តំ បច្ចវេក្ខណមេវ យោនិសោ បដិសង្ខា. ឦទិសន្តិ ឯវរូបំ ឥដ្ឋារម្មណំ. ភវបត្ថនាយ អស្សាទយតោតិ ភវបត្ថនាមុខេន ភាវិតំ អារម្មណំ អស្សាទេន្តស្ស. ចីវរន្តិ និវាសនាទិ យំ កិញ្ចិ ចីវរំ. បដិសេវតីតិ និវាសនាទិវសេន បរិភុញ្ជតិ. យាវទេវាតិ បយោជនបរិមាណនិយមនំ. សីតបដិឃាតាទិយេវ ហិ យោគិនោ ចីវរបដិសេវនេ បយោជនំ. សីតស្សាតិ ធាតុក្ខោភតោ វា ឧតុបរិណាមតោ វា ឧប្បន្នសីតស្ស. បដិឃាតាយាតិ បដិពាហនត្ថំ តប្បច្ចយស្ស វិការស្ស វិនោទនត្ថំ. ឧណ្ហស្សាតិ អគ្គិសន្តាបតោ ឧប្បន្នស្ស ឧណ្ហស្ស. ឌំសាទយោ បាកដាយេវ. បុន យាវទេវាតិ និយតបយោជនបរិមាណនិយមនំ. និយតញ្ហិ បយោជនំ ចីវរបដិសេវនស្ស ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនំ, ឥតរំ កទាចិ កទាចិ. ហិរិកោបីនន្តិ សម្ពាធដ្ឋានំ. យស្មិញ្ហិ អង្គេ វិវដេ ហិរីកុប្បតិ វិនស្សតិ, តំ ហិរិយា កោបនតោ ហិរិកោបីនំ, តស្ស បដិច្ឆាទនត្ថំ ចីវរំ បដិសេវតិ.

បិណ្ឌបាតន្តិ យំ កិញ្ចិ អាហារំ. សោ ហិ បិណ្ឌោល្យេន ភិក្ខនាយ បត្តេ បតនតោ តត្ថ តត្ថ លទ្ធភិក្ខាបិណ្ឌានំ បាតោ សន្និបាតោតិ ‘‘បិណ្ឌបាតោ’’តិ វុច្ចតិ. នេវ ទវាយាតិ ន កីឡនាយ. ន មទាយាតិ ន ពលមទមានមទបុរិសមទត្ថំ. ន មណ្ឌនាយាតិ ន អង្គបច្ចង្គានំ បីណនភាវត្ថំ. ន វិភូសនាយាតិ ន តេសំយេវ សោភនត្ថំ, ឆវិសម្បតិអត្ថន្តិ អត្ថោ. ឥមានិ ច បទានិ យថាក្កមំ មោហ-ទោស-សណ្ឋាន-វណ្ណ-រាគូបនិស្សយ-បហានត្ថានិ វេទិតព្ពានិ. បុរិមំ វា ទ្វយំ អត្តនោ អត្តនោ សំកិលេសុប្បត្តិនិសេធនត្ថំ, ឥតរំ បរស្សបិ. ចត្តារិបិ កាមសុខល្លិកានុយោគស្ស បហានត្ថំ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. កាយស្សាតិ រូបកាយស្ស. ឋិតិយា យាបនាយាតិ បពន្ធដ្ឋិតត្ថញ្ចេវ បវត្តិយា អវិច្ឆេទនត្ថញ្ច ចិរកាលដ្ឋិតត្ថំ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស បវត្តាបនត្ថំ. វិហិំសូបរតិយាតិ ជិឃច្ឆាទុក្ខស្ស ឧបរមណត្ថំ. ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយាតិ សាសនមគ្គព្រហ្មចរិយានំ អនុគ្គហត្ថំ. ឥតីតិ ឯវំ ឥមិនា ឧបាយេន. បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមីតិ បុរាណំ អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនំ បដិហនិស្សាមិ. នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ នវំ ភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ. តស្សា ហិ អនុប្បន្នាយ អនុប្បជ្ជនត្ថមេវ អាហារំ បរិភុញ្ជតិ. ឯត្ថ ច អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនា នាម យថាបវត្តា ជិឃច្ឆានិមិត្តា វេទនា. សា ហិ អភុញ្ជន្តស្ស ភិយ្យោ ភិយ្យោ បវឌ្ឍនវសេន ឧប្បជ្ជតិ, ភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនាបិ ខុទានិមិត្តាវ អង្គទាហសូលាទិវេទនា អប្បវត្តា. សា ហិ ភុត្តបច្ចយា អនុប្បន្នាវ ន ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ. វិហិំសានិមិត្តតា ចេតាសំ វិហិំសាយ វិសេសោ.

យាត្រា ច មេ ភវិស្សតីតិ យាបនា ច មេ ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ ភវិស្សតិ. យាបនាយាតិ ឥមិនា ជីវិតិន្ទ្រិយយាបនា វុត្តា, ឥធ ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ អវិច្ឆេទសង្ខាតា យាបនាតិ អយមេតាសំ វិសេសោ. អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចាតិ អយុត្តបរិយេសនបដិគ្គហណបរិភោគបរិវជ្ជនេន អនវជ្ជតា, បរិមិតបរិភោគេន ផាសុវិហារោ. អសប្បាយាបរិមិតភោជនបច្ចយា អរតិតន្ទីវិជម្ភិតាវិញ្ញុគរហាទិទោសាភាវេន វា អនវជ្ជតា, សប្បាយបរិមិតភោជនបច្ចយា កាយពលសម្ភវេន ផាសុវិហារោ. យាវទត្ថឧទរាវទេហកភោជនបរិវជ្ជនេន សេយ្យសុខបស្សសុខមិទ្ធសុខាទីនំ អភាវតោ អនវជ្ជតា, ចតុបញ្ចាលោបមត្តញ្ញីនភោជនេន ចតុឥរិយាបថយោគ្យតាបាទនតោ ផាសុវិហារោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ, អភុត្វា ឧទកំ បិវេ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៣);

ឯត្តាវតា បយោជនបរិគ្គហោ, មជ្ឈិមា ច បដិបទា ទីបិតា ហោតិ.

សេនាសនន្តិ សយនញ្ច អាសនញ្ច. យត្ថ ហិ វិហារាទិកេ សេតិ និបជ្ជតិ, អាសតិ និសីទតិ, តំ សេនាសនំ. ឧតុបរិស្សយវិនោទនបដិសល្លានារាមត្ថន្តិ ឧតុយេវ បរិសហនដ្ឋេន បរិស្សយោ, សរីរាពាធចិត្តវិក្ខេបករោ, អថ វា យថាវុត្តោ ឧតុ ច សីហព្យគ្ឃាទិបាកដបរិស្សយោ ច រាគទោសាទិបដិច្ឆន្នបរិស្សយោ ច ឧតុបរិស្សយោ, តស្ស វិនោទនត្ថញ្ចេវ ឯកីភាវសុខត្ថញ្ច. ឥទញ្ច ចីវរបដិសេវនេ ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនំ វិយ តស្ស និយតបយោជនន្តិ បុន ‘‘យាវទេវា’’តិ វុត្តំ.

គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារន្តិ រោគស្ស បច្ចនីកប្បវត្តិយា គិលានបច្ចយោ, តតោ ឯវ ភិសក្កស្ស អនុញ្ញាតវត្ថុតាយ ភេសជ្ជំ, ជីវិតស្ស បរិវារសម្ភារភាវេហិ បរិក្ខារោ ចាតិ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារោ, តំ. ឧប្បន្នានន្តិ ជាតានំ និព្ពត្តានំ. វេយ្យាពាធិកានន្តិ ព្យាពាធតោ ធាតុក្ខោភតោ ច តន្និព្ពត្តរោគតោ ច ជាតានំ. វេទនានន្តិ ទុក្ខវេទនានំ. អព្យាពជ្ឈបរមតាយាតិ និទ្ទុក្ខបរមភាវាយ បដិសេវាមីតិ យោជនា. ឯវមេត្ថ សង្ខេបេនេវ បាឡិវណ្ណនា វេទិតព្ពា. នវវេទនុប្បាទនតោបីតិ ន កេវលំ អាយតិំ ឯវ វិបាកបរិឡាហា, អថ ខោ អតិភោជនបច្ចយា អលំសាដកាទីនំ វិយ នវវេទនុប្បាទនតោបិ វេទិតព្ពាតិ អត្ថោ.

បដិសេវនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អធិវាសនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

២៤. ខមោតិ ខមនកោ. កម្មដ្ឋានិកស្ស ចលនំ នាម កម្មដ្ឋានបរិច្ចាគោតិ អាហ ‘‘ចលតិ កម្បតិ កម្មដ្ឋានំ វិជហតី’’តិ. អធិមត្តម្បិ ឧណ្ហំ សហតិ, សហន្តោ ច ន នគ្គសមណាទយោ វិយ សហតិ, អថ ខោ កម្មដ្ឋានាវិជហនេនាតិ អាហ ‘‘ស្វេវ ថេរោ វិយា’’តិ. ពហិចង្កមេតិ លេណតោ ពហិ ចង្កមេ. ឧណ្ហភយេនេវាតិ នរកគ្គិឧណ្ហភយេនេវ. តេនាហ ‘‘អវីចិមហានិរយំ បច្ចវេក្ខិត្វា’’តិ, តម្បិ ‘‘មយា អនេកក្ខត្តុំ អនុភូតំ, ឥទំ បន តតោ មុទុតរ’’ន្តិ ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ឋានេ. អគ្គិសន្តាបោវ វេទិតព្ពោ សូរិយសន្តាបស្ស បរតោ វុច្ចមានត្តា.

បរិសុទ្ធសីលោហមស្មីតិ សព្ពថាបិ ‘‘វិសុទ្ធសីលោហមស្មី’’តិ មរណំ អគ្គហេត្វា អវិប្បដិសារមូលិកំ បីតិំ ឧប្បាទេសិ. សហ បីតុប្បាទាតិ ផរណបីតិយា ឧប្បាទេន សហេវ. វិសំ និវត្តិត្វាតិ បីតិវេគេន អជ្ឈោត្ថតំ ទដ្ឋមុខេនេវ ភស្សិត្វា. តត្ថេវាតិ សប្បេន ទដ្ឋដ្ឋានេយេវ. ចិត្តេកគ្គតំ លភិត្វាតិ ‘‘បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៤៦៦; ៣.៣៥៩; សំ. និ. ៥.៣៧៦; អ. និ. ៣.៩៦; ១១.១២) នយេន សមាធានំ បាបុណិត្វា.

បច្ចយេសុ សន្តោសោ ភាវនាយ ច អារមិតព្ពដ្ឋានតាយ អារាមោ អស្សាតិ បច្ចយសន្តោសភាវនារាមោ, តស្ស ភាវោ បច្ចយ…បេ… រាមតា, តាយ. មហាថេរោតិ វុឌ្ឍតរោ ថេរោ. វចនមេវ តទត្ថំ ញាបេតុកាមានំ បថោតិ វចនបថោ.

អសុខដ្ឋេន វា តិព្ពា. យញ្ហិ ន សុខំ, តំ អនិដ្ឋំ ‘‘តិព្ព’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯវំសភាវោតិ ‘‘អធិវាសនជាតិយោ’’តិ បទស្ស អត្ថមាហ. មុហុត្តេន ខណេវ វាតេ ហទយំ ផាលេតុំ អារទ្ធេយេវ. អនាគាមី ហុត្វា បរិនិព្ពាយីតិ អរហត្តំ បត្វា បរិនិព្ពាយិ.

ឯវំ សព្ពត្ថាតិ ‘‘ឧណ្ហេន ផុដ្ឋស្ស សីតំ បត្ថយតោ’’តិអាទិនា សព្ពត្ថ ឧណ្ហាទិនិមិត្តំ កាមាសវុប្បត្តិ វេទិតព្ពា, សីតំ វា ឧណ្ហំ វា អនិដ្ឋន្តិ អធិប្បាយោ. អត្តគ្គាហេ សតិ អត្តនិយគ្គាហោតិ អាហ ‘‘មយ្ហំ សីតំ ឧណ្ហន្តិ គាហោ ទិដ្ឋាសវោ’’តិ. សីតាទិកេ ឧបគតេ សហន្តី ខមន្តី តេ អត្តនោ ឧបរិ វាសេន្តី វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អារោបេត្វា វាសេតិយេវា’’តិ. ន និរស្សតីតិ ន វិធុនតិ. យោ ហិ សីតាទិកេ ន សហតិ, សោ តេ និរស្សន្តោ វិធុនន្តោ វិយ ហោតីតិ.

អធិវាសនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បរិវជ្ជនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

២៥. អហំ សមណោតិ (អ. និ. ដី. ៣.៦.៥៨) ‘‘អហំ សមណោ, កិំ មម ជីវិតេន វា មរណេន វា’’តិ ឯវំ អចិន្តេត្វាតិ អធិប្បាយោ. បច្ចវេក្ខិត្វាតិ គាមប្បទេសំ បយោជនាទិញ្ច បច្ចវេក្ខិត្វា. បដិក្កមតីតិ ហត្ថិអាទីនំ សមីបគមនតោ អបក្កមតិ. កណ្ដកា យត្ថ តិដ្ឋន្តិ, តំ កណ្ដកដ្ឋានំ. អមនុស្សទុដ្ឋានីតិ អមនុស្សសញ្ចារេន ទូសិតានិ, សបរិស្សយានីតិ អត្ថោ. សមានន្តិ សមំ, អវិសមន្តិ អត្ថោ. អកាសិ វា តាទិសំ អនាចារំ.

សីលសំវរសង្ខាតេនាតិ ‘‘កថំ បរិវជ្ជនំ សីល’’ន្តិ យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អបិច ‘‘ចណ្ឌំ ហត្ថិំ បរិវជ្ជេតី’’តិ វចនតោ ហត្ថិអាទិបរិវជ្ជនម្បិ ភគវតោ វចនានុដ្ឋានន្តិ កត្វា អាចារសីលមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

បរិវជ្ជនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិនោទនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

២៦. ឥតិបីតិ ឥមិនា ការណេន, អយោនិសោមនសិការសមុដ្ឋិតត្តាបិ លោភាទិសហគតត្តាបិ កុសលបដិបក្ខតោបីតិអាទីហិ ការណេហិ អយំ វិតក្កោ អកុសលោតិ អត្ថោ. ឥមិនា នយេន សាវជ្ជោតិអាទីសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច អកុសលោតិអាទិនា ទិដ្ឋធម្មិកំ កាមវិតក្កស្ស អាទីនវំ ទស្សេតិ, ទុក្ខវិបាកោតិ ឥមិនា សម្បរាយិកំ. អត្តព្យាពាធាយ សំវត្តតីតិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អាទីនវវិភាវនា វេទិតព្ពា. ឧប្បន្នស្ស កាមវិតក្កស្ស អនធិវាសនំ នាម បុន តាទិសស្ស អនុប្បាទនំ, តំ បនស្ស បហានំ វិនោទនំ ព្យន្តិករណំ អនភាវគមនន្តិ ច វត្តុំ វដ្ដតីតិ បាឡិយំ ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិ វត្វា ‘‘បជហតី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អនធិវាសេន្តោ កិំ ករោតីតិ បជហតី’’តិអាទិមាហ. បហានញ្ចេត្ថ វិក្ខម្ភនមេវ, ន សមុច្ឆេទោតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិនោទេតី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ វិក្ខម្ភនវសេនេវ អត្ថោ ទស្សិតោ.

កាមវិតក្កោតិ សម្បយោគតោ អារម្មណតោ ច កាមសហគតោ វិតក្កោ. តេនាហ ‘‘កាមបដិសំយុត្តោ តក្កោ’’តិអាទិ. កាមបដិសំយុត្តោតិ ហិ កាមរាគសង្ខាតេន កាមេន សម្បយុត្តោ វត្ថុកាមសង្ខាតេន បដិពទ្ធោ ច. ឧប្បន្នុប្បន្នេតិ តេសំ បាបវិតក្កានំ ឧប្បាទាវត្ថាគហណំ វា កតំ សិយា អនវសេសគ្គហណំ វា. តេសុ បឋមំ សន្ធាយាហ ‘‘ឧបន្នមត្តេ’’តិ, សម្បតិជាតេតិ អត្ថោ. អនវសេសគ្គហណំ ព្យាបនិច្ឆាយ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សតក្ខត្តុម្បិ ឧប្បន្នេ’’តិ វុត្តំ. ញាតិវិតក្កោតិ ‘‘អម្ហាកំ ញាតយោ សុខជីវិនោ សម្បត្តិយុត្តា’’តិអាទិនា គេហស្សិតបេមវសេន ញាតកេ អារព្ភ ឧប្បន្នវិតក្កោ. ជនបទវិតក្កោតិ ‘‘អម្ហាកំ ជនបទោ សុភិក្ខោ សម្បន្នសស្សោ រមណីយោ’’តិអាទិនា គេហស្សិតបេមវសេនេវ ជនបទំ អារព្ភ ឧប្បន្នវិតក្កោ. ឧក្កុដិកប្បធានាទីហិ ទុក្ខេ និជ្ជិណ្ណេ សម្បរាយេ អត្តា សុខី ហោតិ អមរោតិ ទុក្ករការិកាយ បដិសំយុត្តោ អមរត្ថាយ វិតក្កោ, តំ វា អារព្ភ អមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិសហគតោ អមរោ ច សោ វិតក្កោ ចាតិ អមរវិតក្កោ. បរានុទ្ទយតាបដិសំយុត្តោតិ បរេសុ ឧបដ្ឋាកាទីសុ សហនន្ទិកាទិវសេន បវត្តោ អនុទ្ទយតាបតិរូបកោ គេហស្សិតបេមេន បដិសំយុត្តោ វិតក្កោ. លាភសក្ការសិលោកបដិសំយុត្តោតិ ចីវរាទិលាភេន ចេវ សក្ការេន ច កិត្តិសទ្ទេន ច អារម្មណករណវសេន បដិសំយុត្តោ. អនវញ្ញត្តិបដិសំយុត្តោតិ ‘‘អហោ វត មំ បរេ ន អវជានេយ្យុំ, ន ហេដ្ឋា កត្វា មញ្ញេយ្យុំ, បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុំ ករេយ្យុ’’ន្តិ ឧប្បន្នវិតក្កោ.

កាមវិតក្កោ កាមសង្កប្បនសភាវត្តា កាមសង្កប្បបវត្តិយា សាតិសយត្តា ច កាមនាការោតិ អាហ ‘‘កាមវិតក្កោ បនេត្ថ កាមាសវោ’’តិ. តព្ពិសេសោតិ កាមាសវវិសេសោ, រាគសហវុត្តីតិ អធិប្បាយោ. កាមវិតក្កាទិកេ វិនោទេតិ អត្តនោ សន្តានតោ នីហរតិ ឯតេនាតិ វិនោទនំ, វីរិយន្តិ អាហ ‘‘វីរិយសំវរសង្ខាតេន វិនោទនេនា’’តិ.

វិនោទនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភាវនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

២៧. ‘‘សត្ត ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា វិជ្ជាវិមុត្តិយោ បរិបូរេន្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.១៨៧) វចនតោ វិជ្ជាវិមុត្តីនំ អនធិគមោ តតោ ច សកលវដ្ដទុក្ខានតិវត្តិ អភាវនាយ អាទីនវោ, វុត្តវិបរិយាយេន ភគវតោ ឱរសបុត្តភាវាទិវសេន ច ភាវនាយ អានិសំសោ វេទិតព្ពោ. ឧបរិមគ្គត្តយសមយសម្ភូតាតិ ទុតិយាទិមគ្គក្ខណេ ជាតា, ភាវនាធិការតោ ទុតិយមគ្គាទិបរិយាបន្នាតិ អត្ថោ. ននុ ច តេ លោកុត្តរា ឯវ, កស្មា វិសេសនំ កតន្តិ? នយិទំ វិសេសនំ, វិសេសិតព្ពំ បនេតំ, លោកុត្តរពោជ្ឈង្គា ឯវ អធិប្បេតា, តេ ច ខោ ឧបរិមគ្គត្តយសមយសម្ភូតាតិ. ពោជ្ឈង្គេសុ អសម្មោហត្ថន្តិ វិបស្សនាឈានមគ្គផលពោជ្ឈង្គេសុ សម្មោហាភាវត្ថំ. មិស្សកនយេន ហិ ពោជ្ឈង្គេសុ វុច្ចមានេសុ តទង្គាទិវិវេកទស្សនវសេន វិបស្សនាពោជ្ឈង្គាទយោ វិភជិត្វា វុច្ចន្តិ, ន និព្ពត្តិតលោកុត្តរពោជ្ឈង្គា ឯវាតិ ពោជ្ឈង្គេសុ សម្មោហោ ន ហោតិ ពោជ្ឈង្គភាវនាបដិបត្តិយា ច សម្មទេវ បកាសិតត្តា. ឥធ បនាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ, ឥមស្មិំ វា អធិការេ. លោកុត្តរនយោ ឯវ គហេតព្ពោ ភាវនាមគ្គស្ស អធិកតត្តា.

អាទិបទានន្តិ (អ. និ. ដី. ១.១.៤១៨) ‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គ’’ន្តិ ឯវមាទីនំ តស្មិំ តស្មិំ វាក្យេ អាទិភូតានំ បទានំ. អត្ថតោតិ វិសេសវសេន សាមញ្ញវសេន ច បទត្ថតោ. លក្ខណាទីហីតិ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានតោ. កមតោតិ អនុបុព្ពិតោ. អនូនាធិកតោតិ តាវត្តកតោ. វិភាវិនាតិ វិញ្ញុនា.

សតិសម្ពោជ្ឈង្គេតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គបទេ. សរណដ្ឋេនាតិ អនុស្សរណដ្ឋេន. ចិរកតាទិភេទំ អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋានំ, អនិស្សជ្ជនំ វា ឧបដ្ឋានំ. ឧទកេ អលាពុ វិយ បិលវិត្វា គន្តុំ អទត្វា បាសាណស្ស វិយ និច្ចលស្ស អារម្មណស្ស ឋបនំ សារណំ អសម្មុដ្ឋតាករណំ អបិលាបនំ. វុត្តម្បិ ហេតំ មិលិន្ទបញ្ហេ. ភណ្ឌាគារិកោតិ ភណ្ឌគោបកោ. អបិលាបេ ករោតិ អបិលាបេតិ. ថេរេនាតិ នាគសេនត្ថេរេន. សម្មោសបច្ចនីកំ កិច្ចំ អសម្មោសោ, ន សម្មោសាភាវមត្តំ. គោចរាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានាតិ កាយាទិអារម្មណាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា.

ពោធិយា ធម្មសាមគ្គិយា, អង្គោ អវយវោ, ពោធិស្ស វា អរិយសាវកស្ស អង្គោ ការណំ. បតិដ្ឋានាយូហនា ឱឃតរណសុត្តវណ្ណនាយំ (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១) –

‘‘កិលេសវសេន បតិដ្ឋានំ, អភិសង្ខារវសេន អាយូហនា. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ បតិដ្ឋានំ, អវសេសកិលេសាភិសង្ខារេហិ អាយូហនា. តណ្ហាវសេន បតិដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិវសេន អាយូហនា. សស្សតទិដ្ឋិយា បតិដ្ឋានំ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា អាយូហនា. លីនវសេន បតិដ្ឋានំ, ឧទ្ធច្ចវសេន អាយូហនា. កាមសុខានុយោគវសេន បតិដ្ឋានំ, អត្តកិលមថានុយោគវសេន អាយូហនា. សព្ពាកុសលាភិសង្ខារវសេន បតិដ្ឋានំ, សព្ពលោកិយកុសលាភិសង្ខារវសេន អាយូហនា’’តិ –

វុត្តេសុ បការេសុ ឥធ អវុត្តានំ វសេន វេទិតព្ពា. យា ហិ អយំ ពោធីតិ វុច្ចតីតិ យោជេតព្ពំ. ‘‘ពុជ្ឈតី’’តិ បទស្ស បដិពុជ្ឈតីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតី’’តិ. តំ បន បដិពុជ្ឈនំ អត្ថតោ ចតុន្នំ សច្ចានំ បដិវេធោ, និព្ពានស្សេវ វា សច្ឆិកិរិយាតិ អាហ ‘‘ចត្តារី’’តិអាទិ. ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយាតិ យថា អង្គានិ ឯវ ឈានមគ្គា, ន អង្គវិនិមុត្តា, ឯវមិធាបីតិ អត្ថោ. សេនង្គរថង្គាទយោ វិយាតិ ឯតេន បុគ្គលបញ្ញត្តិយា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវំ ទស្សេតិ.

ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គាតិ ឥទំ ការណត្ថោ អង្គ-សទ្ទោតិ កត្វា វុត្តំ. ពុជ្ឈន្តីតិ ពោធិយោ, ពោធិយោ ឯវ អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ‘‘ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ. អនុពុជ្ឈន្តីតិ វិបស្សនាទីនំ ការណានំ ពុជ្ឈិតព្ពានញ្ច សច្ចានំ អនុរូបំ ពុជ្ឈន្តិ. បដិពុជ្ឈន្តីតិ កិលេសនិទ្ទាយ ឧដ្ឋហនតោ បច្ចក្ខភាវេន វា បដិមុខំ ពុជ្ឈន្តិ. សម្ពុជ្ឈន្តីតិ អវិបរីតភាវេន សម្មា ច ពុជ្ឈន្តិ. ឯវំ ឧបសគ្គានំ អត្ថវិសេសទីបនតា ទដ្ឋព្ពា. ពោធិ-សទ្ទោ ហិ សព្ពវិសេសយុត្តំ ពុជ្ឈនំ សាមញ្ញេន គហេត្វា ឋិតោ.

វិចិនាតីតិ ‘‘តយិទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា វីមំសតិ. ឱភាសនំ ធម្មានំ យថាភូតសភាវបដិច្ឆាទកស្ស សម្មោហស្ស វិទ្ធំសនំ យថា អាលោកោ អន្ធការស្ស. យស្មិំ ធម្មេ សតិ វីរោ នាម ហោតិ, សោ ធម្មោ វីរភាវោ. ឦរយិតព្ពតោតិ បវត្តេតព្ពតោ. កោសជ្ជបក្ខតោ បតិតុំ អប្បទានវសេន សម្បយុត្តានំ បគ្គណ្ហនំ បគ្គហោ. ឧបត្ថម្ភនំ អនុពលប្បទានំ. ឱសីទនំ លយាបត្តិ, តប្បដិបក្ខតោ អនោសីទនំ ទដ្ឋព្ពំ. បីណយតីតិ តប្បេតិ វឌ្ឍេតិ វា. ផរណំ បណីតរូបេហិ កាយស្ស ព្យាបនំ. តុដ្ឋិ នាម បីតិ. ឧទគ្គភាវោ ឱទគ្យំ, កាយចិត្តានំ ឧក្ខិបនន្តិ អត្ថោ. កាយចិត្តទរថបស្សម្ភនតោតិ កាយទរថស្ស ចិត្តទរថស្ស ច បស្សម្ភនតោ វូបសមនតោ. កាយោតិ ចេត្ថ វេទនាទយោ តយោ ខន្ធា. ទរថោ សារម្ភោ, ទុក្ខទោមនស្សបច្ចយានំ ឧទ្ធច្ចាទិកិលេសានំ, តប្បធានានំ វា ចតុន្នំ ខន្ធានំ អធិវចនំ. ឧទ្ធច្ចាទិកិលេសបដិបក្ខភាវោ ទដ្ឋព្ពោ, ឯវញ្ចេត្ថ បស្សទ្ធិយា អបរិប្ផន្ទនសីតិភាវោ ទដ្ឋព្ពោ អសារទ្ធភាវតោ. តេនាហ ភគវា ‘‘បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ’’តិ (ម. និ. ១.៥២).

សមាធានតោតិ សម្មា ចិត្តស្ស អាធានតោ ឋបនតោ. អវិក្ខេបោ សម្បយុត្តានំ អវិក្ខិត្តតា, យេន សសម្បយុត្តា ធម្មា អវិក្ខិត្តា ហោន្តិ, សោ ធម្មោ អវិក្ខេបោតិ. អវិសារោ អត្តនោ ឯវ អវិសរណសភាវោ. សម្បិណ្ឌនំ សម្បយុត្តានំ អវិប្បកិណ្ណភាវាបាទនំ ន្ហានីយចុណ្ណានំ ឧទកំ វិយ. ចិត្តដ្ឋិតិបច្ចុបដ្ឋានោតិ ‘‘ចិត្តស្ស ឋិតី’’តិ (ធ. ស. ១១) វចនតោ ចិត្តស្ស បពន្ធឋិតិបច្ចុបដ្ឋានោ. អជ្ឈុបេក្ខនតោតិ ឧទាសីនភាវតោ. សាតិ ពោជ្ឈង្គឧបេក្ខា. សមប្បវត្តេ ធម្មេ បដិសញ្ចិក្ខតិ ឧបបត្តិតោ ឥក្ខតិ តទាការា ហុត្វា បវត្តតីតិ បដិសង្ខានលក្ខណា, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា គហណេ មជ្ឈត្តតា’’តិ ឧបេក្ខាកិច្ចាធិមត្តតាយ សង្ខារុបេក្ខា វុត្តា. សម្បយុត្តធម្មានំ យថាសកកិច្ចករណវសេន សមំ បវត្តនបច្ចយតា សមវាហិតា. អលីនានុទ្ធតប្បវត្តិបច្ចយតា ឩនាធិកតានិវារណំ. សម្បយុត្តានំ អសមប្បវត្តិហេតុកបក្ខបាតំ ឧបច្ឆិន្ទន្តី វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បក្ខបាតុបច្ឆេទរសា’’តិ. អជ្ឈុបេក្ខនមេវ មជ្ឈត្តភាវោ.

សព្ពស្មិំ លីនបក្ខេ ឧទ្ធច្ចបក្ខេ ច អត្ថិកា បត្ថនីយា ឥច្ឆិតព្ពាតិ សព្ពត្ថិកា, តំ សព្ពត្ថិកំ. សមានក្ខណបវត្តីសុ សត្តសុបិ សម្ពោជ្ឈង្គេសុ វាចាយ កមប្បវត្តិតោ បដិបាដិយា វត្តព្ពេសុ យំ កិញ្ចិ បឋមំ អវត្វា សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្សេវ បឋមំ វចនស្ស ការណំ សព្ពេសំ ឧបការកត្តន្តិ វុត្តំ ‘‘សព្ពេស’’ន្តិអាទិ. សព្ពេសន្តិ ច លីនុទ្ធច្ចបក្ខិកានំ, អញ្ញថា សព្ពេបិ សព្ពេសំ បច្ចយាតិ.

‘‘កស្មា សត្តេវ ពោជ្ឈង្គា វុត្តា’’តិ ចោទកោ សទ្ធាលោភាទីនម្បិ ពោជ្ឈង្គភាវំ អាសង្កតិ, ឥតរោ សតិអាទីនំយេវ ភាវនាយ ឧបការតំ ទស្សេន្តោ ‘‘លីនុទ្ធច្ចបដិបក្ខតោ សព្ពត្ថិកតោ ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ លីនស្សាតិ អតិសិថិលវីរិយតាទីហិ ភាវនាវីថិំ អនោតរិត្វា សំកុដិតស្ស ចិត្តស្ស. តទា ហិ បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គា ន ភាវេតព្ពា. តញ្ហិ ឯតេហិ អល្លតិណាទីហិ វិយ បរិត្តោ អគ្គិ ទុស្សមុដ្ឋាបិយំ ហោតីតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ ឧជ្ជាលេតុកាមោ អស្ស, សោ តត្ថ អល្លានិ ចេវ តិណានិ បក្ខិបេយ្យា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). ធម្មវិចយវីរិយបីតិសម្ពោជ្ឈង្គា បន ភាវេតព្ពា, សុក្ខតិណាទីហិ វិយ បរិត្តោ អគ្គិ លីនំ ចិត្តំ ឯតេហិ សុសមុដ្ឋាបិយំ ហោតីតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យស្មិញ្ច ខោ’’តិអាទិ. តត្ថ យថាសកំ អាហារវសេន ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ ភាវនា វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កុសលាកុសលា ធម្មា…បេ… បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភិយ្យោភាវាយ…បេ… សំវត្តតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២). តត្ថ សភាវសាមញ្ញលក្ខណបដិវេធវសេន បវត្តមនសិការោ…បេ… ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ ភាវេតិ នាម.

ឧទ្ធច្ចស្សាតិ ចិត្តស្ស អច្ចារទ្ធវីរិយតាទីហិ សីតិភាវបតិដ្ឋិតភាវំ អនោតិណ្ណតាយ, តទា ធម្មវិចយវីរិយបីតិសម្ពោជ្ឈង្គា ន ភាវេតព្ពា. តញ្ហិ ឯតេហិ សុក្ខតិណាទីហិ វិយ អគ្គិក្ខន្ធោ ទុវូបសមយំ ហោតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេតុកាមោ អស្ស, សោ តត្ថ សុក្ខានិ ចេវ តិណានិ បក្ខិបេយ្យា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គា បន ភាវេតព្ពា, អល្លតិណាទីហិ វិយ អគ្គិក្ខន្ធោ ឧទ្ធតំ ចិត្តំ ឯតេហិ សុវូបសមយំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យស្មិញ្ច ខោ’’តិអាទិ. ឯត្ថាបិ យថាសកំ អាហារវសេន បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ ភាវនា វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កាយបស្សទ្ធិ ចិត្តបស្សទ្ធិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភិយ្យោភាវាយ សំវត្តតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២). តត្ថ យថាស្ស បស្សទ្ធិអាទយោ ឧប្បន្នបុព្ពា, តំ អាការំ សល្លក្ខេត្វា តេសំ ឧប្បាទនវសេន តថា មនសិករោន្តោវ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ ភាវេតិ នាម. សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ បន សព្ពត្ថ ពហូបការោ. សោ ហិ ចិត្តំ លីនបក្ខិកានំ បស្សទ្ធិអាទីនំ វសេន លយាបត្តិតោ, ឧទ្ធច្ចបក្ខិកានញ្ច ធម្មវិចយាទីនំ វសេន ឧទ្ធច្ចបាតតោ រក្ខតិ, តស្មា សោ លោណធូបនំ វិយ សព្ពព្យញ្ជនេសុ សព្ពកម្មិកអមច្ចោ វិយ ច រាជកិច្ចេសុ សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘សតិញ្ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពត្ថិកំ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤).

ញត្វា ញាតព្ពាតិ (សំ. និ. ដី. ១.១.១២៩) សម្ពន្ធោ. វឌ្ឍិ នាម វេបុល្លំ ភិយ្យោភាវោ បុនប្បុនំ ឧប្បាទោ ឯវាតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ ជនេតី’’តិ. អភិវុទ្ធិំ បាបេន្តោ និព្ពត្តេតិ. វិវិត្តតាតិ វិវិត្តភាវោ. យោ ហិ វិវេចនីយតោ វិវិច្ចតិ, យំ វិវិច្ចិត្វា ឋិតំ, តទុភយំ ឥធ វិវិត្តភាវសាមញ្ញេន ‘‘វិវិត្តតា’’តិ វុត្តំ. តេសុ បុរិមោ វិវេចនីយតោ វិវិច្ចមានតាយ វិវេកសង្ខាតាយ វិវិច្ចនកិរិយាយ សមង្គី ធម្មសមូហោ តាយ ឯវ វិវិច្ចនកិរិយាយ វសេន វិវេកោតិ គហិតោ. ឥតរោ សព្ពសោ តតោ តតោ វិវិត្តសភាវតាយ. តត្ថ យស្មិំ ធម្មបុញ្ជេ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ វិវិច្ចនកិរិយាយ បវត្តតិ, តំ យថាវុត្តាយ វិវិច្ចមានតាយ វិវេកសង្ខាតំ និស្សាយេវ បវត្តតិ, ឥតរំ បន តន្និន្នតាតទារម្មណតាហីតិ វុត្តំ ‘‘វិវេកេ និស្សិត’’ន្តិ. យថា វា វិវេកវសេន បវត្តំ ឈានំ ‘‘វិវេកជ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ វិវេកវសេន បវត្តោ ពោជ្ឈង្គោ ‘‘វិវេកនិស្សិតោ’’តិ ទដ្ឋព្ពោ. និស្សយដ្ឋោ ច វិបស្សនាមគ្គានំ វសេន មគ្គផលានំ វេទិតព្ពោ. អសតិបិ បុព្ពាបរភាវេ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទា’’តិ ឯត្ថ បច្ចយានំ សមុប្បាទនំ វិយ អភិន្នធម្មាធារា និស្សយនភាវនា សម្ភវន្តីតិ. អយមេវាតិ វិវេកោ ឯវ. វិវេកោ ហិ បហានវិនយវិរាគនិរោធា ច សមានត្ថា.

តទង្គសមុច្ឆេទនិស្សរណវិវេកនិស្សិតតំ វត្វា បដិបស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតតាយ អវចនំ ‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតី’’តិអាទិនា ភាវេតព្ពានំ ពោជ្ឈង្គានំ ឥធ វុត្តត្តា. ភាវិតព្ពោជ្ឈង្គស្ស ហិ យេ សច្ឆិកាតព្ពា ផលពោជ្ឈង្គា, តេសំ កិច្ចំ បដិបស្សទ្ធិវិវេកោ. អជ្ឈាសយតោតិ ‘‘និព្ពានំ សច្ឆិករិស្សាមី’’តិ មហន្តអជ្ឈាសយតោ. យទិបិ វិបស្សនាក្ខណេ សង្ខារារម្មណំ ចិត្តំ, សង្ខារេសុ បន អាទីនវំ សុដ្ឋុ ទិស្វា តប្បដិបក្ខេ និព្ពានេ អធិមុត្តតាយ អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតតា ទាហាភិភូតស្ស បុគ្គលស្ស សីតនិន្នចិតត្តា វិយ. ន បដិសិទ្ធា វិបស្សនាបាទកេសុ កសិណារម្មណាទិឈានេសុ សតិអាទីនំ និព្ពេធភាគិយត្តា. អនុទ្ធរន្តា បន វិបស្សនា វិយ ពោធិយា មគ្គស្ស អាសន្នការណំ ឈានំ ន ហោតិ, នាបិ តថា ឯកន្តិកំ ការណំ, ន ច វិបស្សនាកិច្ចស្ស វិយ ឈានកិច្ចស្ស និដ្ឋានំ មគ្គោតិ កត្វា ន ឧទ្ធរន្តិ. ឯត្ថ ច កសិណគ្គហណេន តទាយត្តានិ អារុប្បានិបិ គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. តានិបិ ហិ វិបស្សនាបាទកានិ និព្ពេធភាគិយានិ ច ហោន្តីតិ វត្តុំ វដ្ដតិ តន្និន្នភាវសព្ភាវតោ. យទគ្គេន ហិ និព្ពាននិន្នតា, តទគ្គេន ផលនិន្នតាបិ សិយា. ‘‘កុទាស្សុ នាមាហំ តទាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យ’’ន្តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) អាទិវចនម្បេតស្ស អត្ថស្ស សាធកំ.

វោស្សគ្គ-សទ្ទោ បរិច្ចាគត្ថោ បក្ខន្ទនត្ថោ ចាតិ វោស្សគ្គស្ស ទុវិធតា វុត្តា. វោស្សជ្ជនញ្ហិ បហានំ, វិស្សដ្ឋភាវេន និរាសង្កបវតិ ច, តស្មា វិបស្សនាក្ខណេ តទង្គវសេន, មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទវសេន បដិបក្ខស្ស បហានំ វោស្សគ្គោ, តថា វិបស្សនាក្ខណេ តន្និន្នភាវេន, មគ្គក្ខណេ អារម្មណករណេន វិស្សដ្ឋសភាវតោ វោស្សគ្គោតិ វេទិតព្ពំ. យថាវុត្តេន បការេនាតិ តទង្គសមុច្ឆេទបការេន តន្និន្នតទារម្មណករណបការេន ច. បុព្ពេ វោស្សគ្គ-បទស្សេវ អត្ថស្ស វុត្តត្តា អាហ ‘‘សកលេន វចនេនា’’តិ. បរិណមន្តំ វិបស្សនាក្ខណេ, បរិណតំ មគ្គក្ខណេ. បរិណាមោ នាម បរិបាកោតិ អាហ ‘‘បរិបច្ចន្តំ បរិបក្កញ្ចា’’តិ. បរិបាកោ ច អាសេវនលាភេន អាហិតសាមត្ថិយស្ស កិលេសស្ស បរិច្ចជិតុំ និព្ពានញ្ច បក្ខន្ទិតុំ តិក្ខវិសទសភាវោ. តេនាហ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ. ឯស នយោតិ យ្វាយំ ‘‘តទង្គវិវេកនិស្សិត’’ន្តិអាទិនា សតិសម្ពោជ្ឈង្គេ វុត្តោ, សេសេសុ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទីសុបិ ឯស នយោតិ ឯវំ តត្ថ នេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

ឯវំ អាទិកម្មិកានំ ពោជ្ឈង្គេសុ អសម្មោហត្ថំ មិស្សកនយំ វត្វា ឥទានិ និព្ពត្តិតលោកុត្តរពោជ្ឈង្គវសេន អត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥធ បនាតិ ឥមស្មិំ សព្ពាសវសុត្តន្តេ. មគ្គោ ឯវ វោស្សគ្គវិបរិណាមី ភាវនាមគ្គស្ស ឥធ អធិប្បេតត្តា. តញ្ច ខោតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ. សមុច្ឆេទតោតិ សមុច្ឆិន្ទនតោ.

ទិដ្ឋាសវស្ស បឋមមគ្គវជ្ឈត្តា ‘‘តយោ អាសវា’’តិ វុត្តំ. តេបិ អនបាយគមនីយា ឯវ វេទិតព្ពា អបាយគមនីយានំ ទស្សនេនេវ បហីនត្តា. សតិបិ សម្ពោជ្ឈង្គានំ យេភុយ្យេន មគ្គភាវេ តត្ថ តត្ថ សម្ពោជ្ឈង្គសភាវានំ មគ្គធម្មានំ វសេន វុត្តមគ្គត្តយសម្បយុត្តា ពោជ្ឈង្គាតិ បច្ចេកពោជ្ឈង្គេ ‘‘ពោជ្ឈង្គភាវនាយា’’តិ ឥមិនា គណ្ហន្តោ ‘‘មគ្គត្តយសម្បយុត្តាយា’’តិ អាហ.

ភាវនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២៨. ថោមេន្តោតិ អាសវប្បហានស្ស សុទុក្ករត្តា តាយ ឯវ ទុក្ករកិរិយាយ តំ អភិត្ថវន្តោ. អស្សាតិ បហីនាសវភិក្ខុនោ. អានិសំសន្តិ តណ្ហាច្ឆេទាទិទុក្ខក្ខយបរិយោសានំ ឧទ្រយំ. ឯតេហិ បហានាទិសំកិត្តនេហិ. ឧស្សុក្កំ ជនេន្តោតិ ឯវំ ធម្មស្សាមិនាបិ អភិត្ថវនីយំ មហានិសំសញ្ច អាសវប្បហានន្តិ តត្ថ អាទរសហិតំ ឧស្សាហំ ឧប្បាទេន្តោ. ទស្សនេនេវ បហីនាតិ ទស្សនេន បហីនា ឯវ. តេន វុត្តំ ‘‘ន អប្បហីនេសុយេវ បហីនសញ្ញី’’តិ.

សព្ព-សទ្ទេន អាសវានំ, អាសវសំវរានញ្ច សម្ពន្ធវសេន ទុតិយបឋមវិកប្បានំ ភេទោ ទដ្ឋព្ពោ. ទស្សនាភិសមយាតិ បរិញ្ញាភិសមយា បរិញ្ញាកិច្ចសិទ្ធិយា. តេនាហ ‘‘កិច្ចវសេនា’’តិ, អសម្មោហបដិវេធេនាតិ អត្ថោ. សមុស្សយោ កាយោ, អត្តភាវោ វា.

អនវជ្ជបីតិសោមនស្សសហិតំ ចិត្តំ ‘‘អត្តនោ’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ អត្ថាវហត្តា, ន តព្ពិបរីតំ អនត្ថាវហត្តាតិ បីតិសម្បយុត្តចិត្តតំ សន្ធាយាហ ‘‘អត្តមនាតិ សកមនា’’តិ. តេនាហ ‘‘តុដ្ឋមនា’’តិ. អត្តមនាតិ វា បីតិសោមនស្សេហិ គហិតមនា. យស្មា បន តេហិ គហិតតា សម្បយុត្តតាវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បីតិសោមនស្សេហិ វា សម្បយុត្តមនា’’តិ. យទេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យត្តា ចាតិ វេទិតព្ពំ.

សព្ពាសវសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.