១. នន្ទិយាវដ្ដនយវណ្ណនា

‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិអាទីសុ សព្ពធម្មមូលគ្គហណេន មញ្ញនាគហណេន ច តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ គហិតា. មញ្ញនានម្បិ ហិ មញ្ញនា ការណន្តិ ទស្សិតោយមត្ថោ. ‘‘អស្សុតវា’’តិអាទិនា អវិជ្ជាមានទិដ្ឋិយោ គហិតា, សព្ពេបិ វា សំកិលេសធម្មា, តថា សញ្ញាអបរិញ្ញាតគ្គហណេន. ‘‘ខីណាសវោ បរិក្ខីណភវសញ្ញោជនោ’’តិ ឯត្ថ បន អាសវា សញ្ញោជនានិ ច សរូបតោ គហិតានិ, តថា នន្ទិគ្គហណេន តណ្ហាគហណេន ច តណ្ហា, ឯវម្បេត្ថ សរូបតោ បរិយាយតោ ច តណ្ហា អវិជ្ជា តប្បក្ខិយធម្មា ច គហិតា. តត្ថ តណ្ហាយ វិសេសតោ រូបធម្មា អធិដ្ឋានំ, អវិជ្ជាយ អរូបធម្មា, តេ បន សព្ពធម្មគ្គហណេន បថវីអាទិគ្គហណេន ច ទស្សិតា ឯវ. តាសំ សមថោ វិបស្សនា ច បដិបក្ខោ, តេសមេត្ថ គហេតព្ពាការោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោ ឯវ. សមថស្ស ចេតោវិមុត្តិ ផលំ, វិបស្សនាយ បញ្ញាវិមុត្តិ. តថា ហិ តា ‘‘រាគវិរាគា’’តិអាទិនា វិសេសេត្វា វុច្ចន្តិ, ឥមាសមេត្ថ គហណំ សម្មទញ្ញាវិមុត្តវីតរាគាទិវចនេហិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ តណ្ហាវិជ្ជា សមុទយសច្ចំ, តប្បក្ខិយធម្មា បន តគ្គហណេនេវ គហិតាតិ វេទិតព្ពា. តេសំ អធិដ្ឋានភូតា វុត្តប្បភេទា រូបារូបធម្មា ទុក្ខសច្ចំ, តេសំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ, និរោធបជាននា បដិបទា មគ្គសច្ចំ. តណ្ហាគហណេន ចេត្ថ មាយា-សាឋេយ្យ-មានាតិមាន-មទប្បមាទ-បាបិច្ឆតា-បាបមិត្តតា-អហិរិកានោត្តប្បាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ, អវិជ្ជាគហណេន វិបរីតមនសិការ-កោធូបនាហ-មក្ខ-បឡាស-ឥស្សា-មច្ឆរិយ- សារម្ភទោវចស្សតា-ភវទិដ្ឋិ-វិភវទិដ្ឋិអាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ, វុត្តវិបរិយាយេន អមាយាអសាឋេយ្យាទិអវិបរីតមនសិការាទិវសេន, តថា សមថបក្ខិយានំ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ វិបស្សនាបក្ខិយានំ អនិច្ចសញ្ញាទីនញ្ច វសេន វោទានបក្ខោ នេតព្ពោតិ. អយំ នន្ទិយាវដ្ដស្ស ន យស្ស ភូមិ.