១. មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា

អព្ភន្តរនិទានវណ្ណនា

១. ឯវំ ពាហិរនិទានេ វត្តព្ពំ អតិទិសិត្វា ឥទានិ អភន្តរនិទានំ អាទិតោ បដ្ឋាយ សំវណ្ណេតុំ ‘‘យំ បនេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យស្មា សំវណ្ណនំ ករោន្តេន សំវណ្ណេតព្ពេ ធម្មេ បទវិភាគំ បទត្ថញ្ច ទស្សេត្វា តតោ បរំ បិណ្ឌត្តាទិទស្សនវសេន សំវណ្ណនា កាតព្ពា, តស្មា បទានិ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវន្តិ និបាតបទ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បទវិភាគោតិ បទានំ វិសេសោ, ន បទវិគ្គហោ. អថ វា បទានិ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោ, បទវិគ្គហោ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោតិ វា ឯកសេសវសេន បទបទវិគ្គហា បទវិភាគសទ្ទេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ បទវិគ្គហោ ‘‘សុភគញ្ច តំ វនញ្ចាតិ សុភគវនំ, សាលានំ រាជា, សាលោ ច សោ រាជា ច ឥតិបិ សាលរាជា’’តិអាទិវសេន សមាសបទេសុ ទដ្ឋព្ពោ.

អត្ថតោតិ បទត្ថតោ. តំ បន បទត្ថំ អត្ថុទ្ធារក្កមេន បឋមំ ឯវំសទ្ទស្ស ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ-សទ្ទោ តាវា’’តិអាទិមាហ. អវធារណាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឥទមត្ថបុច្ឆាបរិមាណាទិអត្ថានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ‘‘ឯវំគតានិ បុថុសិប្បាយតនានិ (ទី. និ. ១.១៦៣), ឯវវិធោ ឯវមាការោ’’តិ ច អាទីសុ ឥទំ-សទ្ទស្ស អត្ថេ ឯវំ-សទ្ទោ. គត-សទ្ទោ ហិ បការបរិយាយោ, តថា វិធាការ-សទ្ទា ច. តថា ហិ វិធយុត្តគត-សទ្ទេ លោកិយា បការត្ថេ វទន្តិ. ‘‘ឯវំ សុ តេ សុន្ហាតា សុវិលិត្តា កប្បិតកេសមស្សូ អាមុក្កមណិកុណ្ឌលាភរណា ឱទាតវត្ថវសនា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេន្តិ, សេយ្យថាបិ ត្វំ ឯតរហិ សាចរិយកោតិ. នោ ហិទំ, ភោ គោតមា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៨៦) បុច្ឆាយំ. ‘‘ឯវំលហុបរិវត្តំ (អ. និ. ១.៤៨) ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ (បារា. ១២) ច អាទីសុ បរិមាណេ.

ននុ ច ‘‘ឯវំ សុ តេ សុន្ហាតា សុវិលិត្តា, ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទេន បុច្ឆនាការបរិមាណាការានំ វុត្តត្តា អាការត្ថោ ឯវ ឯវំ-សទ្ទោតិ? ន, វិសេសសព្ភាវតោ. អាការមត្តវាចកោ ហិ ឯវំ-សទ្ទោ អាការត្ថោតិ អធិប្បេតោ យថា ‘‘ឯវំ ព្យា ខោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៣៤, ៣៩៦), ន បន អាការវិសេសវាចកោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឯវំ ជាតេន មច្ចេនា’’តិអាទីនិ ឧបមាទិឧទាហរណានិ ឧបបន្នានិ ហោន្តិ. តថា ហិ ‘‘យថាបិ…បេ… ពហុ’’ន្តិ (ធ. ប. ៥៣) ឯត្ថ បុប្ផរាសិដ្ឋានិយតោ មនុស្សូបបត្តិ-សប្បុរិសូបនិស្សយ-សទ្ធម្មស្សវន-យោនិសោមនសិការ- ភោគសម្បត្តិ-អាទិទានាទិ-បុញ្ញកិរិយហេតុសមុទាយតោ សោភា-សុគន្ធតាទិគុណយោគតោ មាលាគុណសទិសិយោ បហូតា បុញ្ញកិរិយា មរិតព្ពសភាវតាយ មច្ចេន សត្តេន កត្តព្ពាតិ ជោតិតត្តា បុប្ផរាសិមាលាគុណាវ ឧបមា, តេសំ ឧបមាការោ យថា-សទ្ទេន អនិយមតោ វុត្តោតិ ‘‘ឯវំ-សទ្ទោ ឧបមាការនិគមនត្ថោ’’តិ វត្តុំ យុត្តំ. សោ បន ឧបមាការោ និយមិយមានោ អត្ថតោ ឧបមាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧបមាយំ អាគតោ’’តិ. តថា ‘‘ឯវំ ឥមិនា អាការេន អភិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិនា ឧបទិសិយមានាយ សមណសារុប្បាយ អាកប្បសម្បត្តិយា យោ តត្ថ ឧបទិសនាការោ, សោ អត្ថតោ ឧបទេសោ ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ តេ…បេ… ឧបទេសេ’’តិ. តថា ‘‘ឯវមេតំ ភគវា, ឯវមេតំ សុគតា’’តិ ឯត្ថ ច ភគវតា យថាវុត្តមត្ថំ អវិបរីតតោ ជានន្តេហិ កតំ តត្ថ សំវិជ្ជមានគុណានំ បការេហិ ហំសនំ ឧទគ្គតាករណំ សម្បហំសនំ. យោ តត្ថ សម្បហំសនាការោតិ យោជេតព្ពំ.

ឯវមេវំ បនាយន្តិ ឯត្ថ គរហណាការោតិ យោជេតព្ពំ, សោ ច គរហណាការោ ‘‘វសលី’’តិអាទិខុំសនសទ្ទសន្និធានតោ ឥធ ឯវំ-សទ្ទេន បកាសិតោតិ វិញ្ញាយតិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបមាការាទយោបិ ឧបមាទិវសេន វុត្តានំ បុប្ផរាសិអាទិសទ្ទានំ សន្និធានតោ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ, ភន្តេតិ បន ធម្មស្ស សាធុកំ សវនមនសិការេ សន្និយោជិតេហិ ភិក្ខូហិ អត្តនោ តត្ថ ឋិតភាវស្ស បដិជាននវសេន វុត្តត្តា ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទោ វចនសម្បដិច្ឆនត្ថោ វុត្តោ. តេន ឯវំ, ភន្តេ សាធុ, ភន្តេ, សុដ្ឋុ, ភន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវញ្ច វទេហីតិ ‘‘យថាហំ វទាមិ, ឯវំ សមណំ អានន្ទំ វទេហី’’តិ យោ ឯវំ វទនាការោ ឥទានិ វត្តព្ពោ. សោ ឯវំសទ្ទេន និទស្សីយតីតិ ‘‘និទស្សនេ’’តិ វុត្តោតិ. ឯវំ នោតិ ឯត្ថាបិ តេសំ យថាវុត្តធម្មានំ អហិតទុក្ខាវហភាវេ សន្និដ្ឋានជននត្ថំ អនុមតិគហណវសេន ‘‘សំវត្តន្តិ វា នោ វា, កថំ វោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា តទាការសន្និដ្ឋានំ ឯវំ-សទ្ទេន វិភាវិតន្តិ វិញ្ញាយតិ. សោ បន តេសំ ធម្មានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តនាការោ និយមិយមានោ អវធារណត្ថោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតីតិអាទីសុ អវធារណេ’’តិ.

នានានយនិបុណន្តិ ឯកត្តនានត្តអព្យាបារឯវំធម្មតាសង្ខាតា, នន្ទិយាវត្តតិបុក្ខលសីហវិក្កីឡិតអង្កុសទិសាលោចនសង្ខាតា វា អាធារាទិភេទវសេន នានាវិធា នយា នានានយា, នយា វា បាឡិគតិយោ, តា ច បញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិអាទិវសេន សំកិលេសភាគិយាទិលោកិយាទិតទុភយវោមិស្សកាទិវសេន កុសលាទិវសេន ខន្ធាទិវសេន សង្គហាទិវសេន សមយវិមុត្តាទិវសេន ឋបនាទិវសេន កុសលមូលាទិវសេន តិកប្បដ្ឋានាទិវសេន ច នានប្បការាតិ នានានយា. តេហិ និបុណំ សណ្ហំ សុខុមន្តិ នានានយនិបុណំ. អាសយោវ អជ្ឈាសយោ, តេ ច សស្សតាទិភេទេន, តត្ថ ច អប្បរជក្ខតាទិភេទេន អនេកេ, អត្តជ្ឈាសយាទយោ ឯវ វា សមុដ្ឋានំ ឧប្បត្តិហេតុ ឯតស្សាតិ អនេកជ្ឈាសយសមុដ្ឋានំ. អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នន្តិ អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណំ ឧបនេតព្ពាភាវតោ, សង្កាសនបកាសន-វិវរណ-វិភជន-ឧត្តានីករណ-បញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ, អក្ខរ-បទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតន្តិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិវិធបាដិហារិយន្តិ ឯត្ថ បាដិហារិយបទស្ស វចនត្ថំ (ឧទា. អដ្ឋ. ១; ឥតិវុ. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា; សំ. និ. ដី. ១.១.១ ទេវតាសំយុត្ត) ‘‘បដិបក្ខហរណតោ, រាគាទិកិលេសាបនយនតោ ច បាដិហារិយ’’ន្តិ វទន្តិ, ភគវតោ បន បដិបក្ខា រាគាទយោ ន សន្តិ, យេ ហរិតព្ពា. បុថុជ្ជនានម្បិ វិគតូបក្កិលេសេ អដ្ឋគុណសមន្នាគតេ ចិត្តេ ហតបដិបក្ខេ ឥទ្ធិវិធំ បវត្តតិ, តស្មា តត្ថ បវត្តវោហារេន ច ន សក្កា ឥធ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វត្តុំ. សចេ បន មហាការុណិកស្ស ភគវតោ វេនេយ្យគតា ច កិលេសា បដិបក្ខា, តេសំ ហរណតោ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ យុត្តមេតំ. អថ វា ភគវតោ ច សាសនស្ស ច បដិបក្ខា តិត្ថិយា, តេសំ ហរណតោ បាដិហារិយំ. តេ ហិ ទិដ្ឋិហរណវសេន ទិដ្ឋិបកាសនេ អសមត្ថភាវេន ច ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីហិ ហរិតា អបនីតា ហោន្តីតិ. ‘‘បដី’’តិ វា អយំ សទ្ទោ ‘‘បច្ឆា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ពោធេតិ ‘‘តស្មិំ បដិបវិដ្ឋម្ហិ, អញ្ញោ អាគញ្ឆិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៩៨៥; ចូឡនិ. ៤) វិយ, តស្មា សមាហិតេ ចិត្តេ វិគតូបក្កិលេសេ ច កតកិច្ចេន បច្ឆា ហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បាដិហារិយំ, អត្តនោ វា ឧបក្កិលេសេសុ ចតុត្ថជ្ឈានមគ្គេហិ ហរិតេសុ បច្ឆា ហរណំ បាដិហារិយំ, ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិយោ ច វិគតូបក្កិលេសេន កតកិច្ចេន ច សត្តហិតត្ថំ បុន បវត្តេតព្ពា, ហរិតេសុ ច អត្តនោ ឧបក្កិលេសេសុ បរសត្តានំ ឧបកិលេសហរណានិ ហោន្តីតិ បាដិហារិយានិ ភវន្តិ. បាដិហារិយមេវ បាដិហារិយំ, បាដិហារិយេ វា ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិសមុទាយេ ភវំ ឯកមេកំ បាដិហារិយន្តិ វុច្ចតិ. បាដិហារិយំ វា ចតុត្ថជ្ឈានំ មគ្គោ ច បដិបក្ខហរណតោ, តត្ថ ជាតំ, តស្មិំ វា និមិត្តភូតេ, តតោ វា អាគតន្តិ បាដិហារិយំ. តស្ស បន ឥទ្ធិអាទិភេទេន វិសយភេទេន ច ពហុវិធស្ស ភគវតោ ទេសនាយំ លព្ភមានត្តា អាហ ‘‘វិវិធបាដិហារិយ’’ន្តិ.

ន អញ្ញថាតិ ភគវតោ សម្មុខា សុតាការតោ ន អញ្ញថាតិ អត្ថោ, ន បន ភគវតោ ទេសិតាការតោ. អចិន្តេយ្យានុភាវា ហិ ភគវតោ ទេសនា. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សព្ពប្បការេន កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ ឥទំ វចនំ សមត្ថិតំ ភវតិ, ធារណពលទស្សនញ្ច ន វិរុជ្ឈតិ សុតាការាវិរជ្ឈនស្ស អធិប្បេតត្តា. ន ហេត្ថ អត្ថន្តរតាបរិហារោ ទ្វិន្នម្បិ អត្ថានំ ឯកវិសយត្តា. ឥតរថា ថេរោ ភគវតោ ទេសនាយ សព្ពថា បដិគ្គហណេ សមត្ថោ អសមត្ថោ ចាតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ.

‘‘យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា’’តិ ឯវំ វុត្តាយ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតាយ សសន្តតិយា វត្តនតោ តិវិធោបិ មេ-សទ្ទោ កិញ្ចាបិ ឯកស្មិំយេវ អត្ថេ ទិស្សតិ, ករណសម្បទានសាមិនិទ្ទេសវសេន បន វិជ្ជមានំ ភេទំ សន្ធាយាហ ‘‘មេ-សទ្ទោ តីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតី’’តិ.

កិញ្ចាបិ ឧបសគ្គោ កិរិយំ វិសេសេតិ, ជោតកភាវតោ បន សតិបិ តស្មិំ សុតសទ្ទោ ឯវ តំ តមត្ថំ វទតីតិ អនុបសគ្គស្ស សុតសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ សឧបសគ្គស្ស គហណំ ន វិរុជ្ឈតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សឧបសគ្គោ ច អនុបសគ្គោ ចា’’តិអាទិមាហ. អស្សាតិ សុតសទ្ទស្ស. កម្មភាវសាធនានិ ឥធ សុតសទ្ទេ សម្ភវន្តីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបធារិតន្តិ វា ឧបធារណន្តិ វា អត្ថោ’’តិ. មយាតិ អត្ថេ សតីតិ យទា មេ-សទ្ទស្ស កត្តុវសេន ករណនិទ្ទេសោ, តទាតិ អត្ថោ. មមាតិ អត្ថេ សតីតិ យទា សម្ពន្ធវសេន សាមិនិទ្ទេសោ, តទា.

សុត-សទ្ទសន្និធានេ បយុត្តេន ឯវំ-សទ្ទេន សវនកិរិយាជោតកេន ភវិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវន្តិ សោតវិញ្ញាណាទិវិញ្ញាណកិច្ចនិទស្សន’’ន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន សម្បដិច្ឆនាទីនំ បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណានំ តទភិនីហដានញ្ច មនោទ្វារិកវិញ្ញាណានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. សព្ពេសម្បិ វាក្យានំ ឯវ-ការត្ថសហិតត្តា ‘‘សុត’’ន្តិ ឯតស្ស សុតមេវាតិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ. ឯតេន អវធារណេន និរាសង្កតំ ទស្សេតិ. យថា ច សុតំ សុតមេវាតិ និយមេតព្ពំ, តំ សម្មា សុតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. អថ វា សទ្ទន្តរត្ថាបោហនវសេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតីតិ សុតន្តិ អសុតំ ន ហោតីតិ អយមេតស្ស អត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ. ឥមិនា ទិដ្ឋាទិវិនិវត្តនំ ករោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ន ឥទំ មយា ទិដ្ឋំ, ន សយម្ភុញាណេន សច្ឆិកតំ, អថ ខោ សុតំ, តញ្ច ខោ សម្មទេវា’’តិ. តេនេវាហ – ‘‘អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. អវធារណត្ថេ វា ឯវំ-សទ្ទេ អយមត្ថយោជនា ករីយតីតិ តទបេក្ខស្ស សុត-សទ្ទស្ស អយមត្ថោ វុត្តោ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. សវនសទ្ទោ ចេត្ថ កម្មត្ថោ វេទិតព្ពោ ‘‘សុយ្យតី’’តិ.

ឯវំ សវនហេតុសុណន្តបុគ្គលសវនវិសេសវសេន បទត្តយស្ស ឯកេន បការេន អត្ថយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បការន្តរេហិបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្សាតិ យា សា ភគវតោ សម្មុខា ធម្មស្សវនាការេន បវត្តា មនោទ្វារវិញ្ញាណវីថិ, តស្សា. សា ហិ នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តិតុំ សមត្ថា. តថា ច វុត្តំ ‘‘សោតទ្វារានុសារេនា’’តិ. នានប្បការេនាតិ វក្ខមានានំ អនេកវិហិតានំ ព្យញ្ជនត្ថគ្គហណានំ នានាការេន. ឯតេន ឥមិស្សា យោជនាយ អាការត្ថោ ឯវំ-សទ្ទោ គហិតោតិ ទីបេតិ. បវត្តិភាវប្បកាសនន្តិ បវត្តិយា អត្ថិភាវប្បកាសនំ. សុតន្តិ ធម្មប្បកាសនន្តិ យស្មិំ អារម្មណេ វុត្តប្បការា វិញ្ញាណវីថិ នានប្បការេន បវត្តា, តស្ស ធម្មត្តា វុត្តំ, ន សុតសទ្ទស្ស ធម្មត្ថត្តា. វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដីករណំ ‘‘អយញ្ហេត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ វិញ្ញាណវីថិយាតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ. មយាតិ កត្តុអត្ថេ.

ឯវន្តិ និទ្ទិសិតព្ពប្បកាសនន្តិ និទស្សនត្ថំ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា វុត្តំ និទស្សេតព្ពស្ស និទ្ទិសិតព្ពត្តាភាវាភាវតោ. តេន ឯវំ-សទ្ទេន សកលម្បិ សុត្តំ បច្ចាមដ្ឋន្តិ ទស្សេតិ. សុត-សទ្ទស្ស កិរិយាសទ្ទត្តា សវនកិរិយាយ ច សាធារណវិញ្ញាណបពន្ធបដិពទ្ធត្តា តត្ថ ច បុគ្គលវោហារោតិ វុត្តំ ‘‘សុតន្តិ បុគ្គលកិច្ចប្បកាសន’’ន្តិ. ន ហិ បុគ្គលវោហាររហិតេ ធម្មបពន្ធេ សវនកិរិយា លព្ភតីតិ.

យស្ស ចិត្តសន្តានស្សាតិអាទិបិ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា បុរិមយោជនាយ អញ្ញថា អត្ថយោជនំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ អាការបញ្ញត្តីតិ ឧបាទាបញ្ញត្តិ ឯវ ធម្មានំ បវត្តិអាការូបាទានវសេន តថា វុត្តា. សុតន្តិ វិសយនិទ្ទេសោតិ សោតព្ពភូតោ ធម្មោ សវនកិរិយាកត្តុបុគ្គលស្ស សវនកិរិយាវសេន បវត្តិដ្ឋានន្តិ កត្វា វុត្តំ. ចិត្តសន្តានវិនិមុត្តស្ស បរមត្ថតោ កស្សចិ កត្តុ អភាវេបិ សទ្ទវោហារេន ពុទ្ធិបរិកប្បិតភេទវចនិច្ឆាយ ចិត្តសន្តានតោ អញ្ញំ វិយ តំសមង្គិំ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចិត្តសន្តានេន តំសមង្គិនោ’’តិ. សវនកិរិយាវិសយោបិ សោតព្ពធម្មោ សវនកិរិយាវសេន បវត្តចិត្តសន្តានស្ស ឥធ បរមត្ថតោ កត្តុភាវតោ, សវនវសេន ចិត្តប្បវត្តិយា ឯវ វា សវនកិរិយាភាវតោ តំកិរិយាកត្តុ ច វិសយោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘តំសមង្គិនោ កត្តុវិសយេ’’តិ. សុតាការស្ស ច ថេរស្ស សម្មានិច្ឆិតភាវតោ អាហ ‘‘គហណសន្និដ្ឋាន’’ន្តិ. ឯតេន វា អវធារណត្ថំ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា អយមត្ថយោជនា កតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុព្ពេ សុតានំ នានាវិហិតានំ សុត្តសង្ខាតានំ អត្ថព្យញ្ជនានំ ឧបធារិតរូបស្ស អាការស្ស និទស្សនស្ស, អវធារណស្ស វា បកាសនសភាវោ ឯវំ-សទ្ទោតិ តទាការាទិឧបធារណស្ស បុគ្គលបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតធម្មបពន្ធព្យាបារតាយ វុត្តំ – ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. សវនកិរិយា បន បុគ្គលវាទិនោបិ វិញ្ញាណនិរបេក្ខា នត្ថីតិ វិសេសតោ វិញ្ញាណព្យាបារោតិ អាហ ‘‘សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. ‘‘មេ’’តិ សទ្ទប្បវត្តិយា ឯកន្តេនេវ សត្តវិសយត្តា វិញ្ញាណកិច្ចស្ស ច តត្ថេវ សមោទហិតព្ពតោ ‘‘មេតិ ឧភយកិច្ចយុត្តបុគ្គលនិទ្ទេសោ’’តិ វុត្តំ. អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិវិជ្ជមានបញ្ញត្តិសភាវា យថាក្កមំ ឯវំ-សទ្ទ – សុត-សទ្ទានំ អត្ថាតិ តេ តថារូប-បញ្ញត្តិ-ឧបាទានភូត-ធម្មបពន្ធព្យាបារភាវេន ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ, សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. ឯត្ថ ច ករណកិរិយាកត្តុកម្មវិសេសប្បកាសនវសេន បុគ្គលព្យាបារវិសយបុគ្គលព្យាបារនិទស្សនវសេន គហណាការគាហកតព្ពិសយវិសេសនិទ្ទេសវសេន កត្តុករណព្យាបារកត្តុនិទ្ទេសវសេន ច ទុតិយាទយោ ចតស្សោ អត្ថយោជនា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពស្សបិ សទ្ទាធិគមនីយស្ស អត្ថស្ស បញ្ញត្តិមុខេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា សព្ពបញ្ញត្តីនញ្ច វិជ្ជមានាទិវសេន ឆសុ បញ្ញត្តិភេទេសុ អន្តោគធត្តា តេសុ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទីនំ បញ្ញត្តីនំ សរូបំ និទ្ធារេន្តោ អាហ – ‘‘ឯវន្តិ ច មេតិ ចា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ច ‘‘មេ’’តិ ច វុច្ចមានស្សត្ថស្ស អាការាទិនោ ធម្មានំ អសល្លក្ខណភាវតោ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោតិ អាហ – ‘‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. តត្ថ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេនាតិ ភូតត្ថឧត្តមត្ថវសេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតត្ថោ, អនុស្សវាទីហិ គហេតព្ពោ វិយ អនុត្តមត្ថោ ច ន ហោតិ, សោ រូបសទ្ទាទិសភាវោ, រុប្បនានុភវនាទិសភាវោ វា អត្ថោ សច្ចិកដ្ឋោ បរមត្ថោ ចាតិ វុច្ចតិ, ន តថា ‘‘ឯវំ មេ’’តិ បទានំ អត្ថោតិ. ឯតមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘កិញ្ហេត្ថ ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សុតន្តិ បន សទ្ទាយតនំ សន្ធាយាហ ‘‘វិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. តេនេវ ហិ ‘‘យញ្ហិ តំ ឯត្ថ សោតេន ឧបលទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ, ‘‘សោតទ្វារានុសារេន ឧបលទ្ធ’’ន្តិ បន វុត្តេ អត្ថព្យញ្ជនាទិសព្ពំ លព្ភតិ.

តំ តំ ឧបាទាយ វត្តព្ពតោតិ សោតបថមាគតេ ធម្មេ ឧបាទាយ តេសំ ឧបធារិតាការាទិនោ បច្ចាមសនវសេន ‘‘ឯវ’’ន្តិ, សសន្តតិបរិយាបន្នេ ខន្ធេ ឧបាទាយ ‘‘មេ’’តិ វត្តព្ពត្តាតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋាទិសភាវរហិតេ សទ្ទាយតនេ បវត្តមានោបិ សុតវោហារោ ‘‘ទុតិយំ តតិយ’’ន្តិអាទិកោ វិយ បឋមាទីនិ ទិដ្ឋមុតវិញ្ញាតេ អបេក្ខិត្វាវ បវត្តោតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋាទីនិ ឧបនិធាយ វត្តព្ពតោ’’តិ អសុតំ ន ហោតីតិ ហិ សុតន្តិ បកាសិតោយមត្ថោតិ. អត្តនា បដិវិទ្ធា សុត្តស្ស បការវិសេសា ‘‘ឯវ’’ន្តិ ថេរេន បច្ចាមដ្ឋាតិ អាហ ‘‘អសម្មោហំ ទីបេតី’’តិ. នានប្បការបដិវេធសមត្ថោ ហោតីតិ ឯតេន វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស នានប្បការតំ ទុប្បដិវិជ្ឈតញ្ច ទស្សេតិ. សុតស្ស អសម្មោសំ ទីបេតីតិ សុតាការស្ស យាថាវតោ ទស្សិយមានត្តា វុត្តំ. អសម្មោហេនាតិ សម្មោហាភាវេន, បញ្ញាយ ឯវ វា សវនកាលសម្ភូតាយ តទុត្តរកាលបញ្ញាសិទ្ធិ. ឯវំ អសម្មោសេនាតិ ឯត្ថាបិ វត្តព្ពំ. ព្យញ្ជនានំ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ អាការោ នាតិគម្ភីរោ, យថាសុតធារណមេវ តត្ថ ករណីយន្តិ សតិយា ព្យាបារោ អធិកោ, បញ្ញា តត្ថ គុណីភូតាតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ញាបុព្ពង្គមាយា’’តិអាទិ ‘‘បញ្ញាយ បុព្ពង្គមា’’តិ កត្វា. បុព្ពង្គមតា ចេត្ថ បធានតា ‘‘មនោបុព្ពង្គមា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១, ២) វិយ. បុព្ពង្គមតាយ វា ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ អាវជ្ជនាទីនំ វិយ អប្បធានត្តេ បញ្ញា បុព្ពង្គមា ឯតិស្សាតិ អយម្បិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. ឯវំ សតិបុព្ពង្គមាយាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយានុសារេន យថាសម្ភវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្សាតិ អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណស្ស, សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ, អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតស្សាតិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យោនិសោមនសិការំ ទីបេតិ ឯវំ-សទ្ទេន វុច្ចមានានំ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថានំ អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយត្តាតិ អធិប្បាយោ. អវិក្ខេបំ ទីបេតីតិ ‘‘មូលបរិយាយំ កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិបុច្ឆាវសេន បករណប្បត្តស្ស វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស សវនំ សមាធានមន្តរេន ន សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ. វិក្ខិត្តចិត្តស្សាតិអាទិ តស្សេវត្ថស្ស សមត្ថនវសេន វុត្តំ. សព្ពសម្បត្តិយាតិ អត្ថព្យញ្ជនទេសកបយោជនាទិសម្បត្តិយា. អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយេហិ វិយ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថេហិ យោនិសោមនសិការស្ស, សទ្ធម្មស្សវនេន វិយ ច អវិក្ខេបស្ស យថា យោនិសោមនសិការេន ផលភូតេន អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតានំ សិទ្ធិ វុត្តា តទវិនាភាវតោ, ឯវំ អវិក្ខេបេន ផលភូតេន ការណភូតានំ សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយានំ សិទ្ធិ ទស្សេតព្ពា សិយា អស្សុតវតោ សប្បុរិសូបនិស្សយរហិតស្ស ច តទភាវតោ. ន ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោតិអាទិនា សមត្ថនវចនេន បន អវិក្ខេបេន ការណភូតេន សប្បុរិសូបនិស្សយេន ច ផលភូតស្ស សទ្ធម្មស្សវនស្ស សិទ្ធិ ទស្សិតា. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ សិយា – សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយា ន ឯកន្តេន អវិក្ខេបស្ស ការណំ ពាហិរង្គត្តា, អវិក្ខេបោ បន សប្បុរិសូបនិស្សយោ វិយ សទ្ធម្មស្សវនស្ស ឯកន្តការណន្តិ. ឯវម្បិ អវិក្ខេបេន សប្បុរិសូបនិស្សយសិទ្ធិជោតនា ន សមត្ថិតាវ, នោ ន សមត្ថិតា វិក្ខិត្តចិត្តានំ សប្បុរិសបយិរុបាសនាភាវស្ស អត្ថសិទ្ធត្តា. ឯត្ថ ច បុរិមំ ផលេន ការណស្ស សិទ្ធិទស្សនំ នទីបូរេន វិយ ឧបរិ វុដ្ឋិសព្ភាវស្ស, ទុតិយំ ការណេន ផលស្ស សិទ្ធិទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ ឯកន្តវស្សិនា វិយ មេឃវុដ្ឋានេន វុដ្ឋិប្បវត្តិយា.

ភគវតោ វចនស្ស អត្ថព្យញ្ជនបភេទបរិច្ឆេទវសេន សកលសាសនសម្បត្តិឱគាហនាការោ និរវសេសបរហិតបារិបូរិការណន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ ភទ្ទកោ អាការោ’’តិ. យស្មា ន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. បច្ឆិមចក្កទ្វយសម្បត្តិន្តិ អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតាសង្ខាតំ គុណទ្វយំ. អបរាបរវុត្តិយា ចេត្ថ ចក្កភាវោ, ចរន្តិ ឯតេហិ សត្តា សម្បត្តិភវេសូតិ វា. យេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.៣១). បុរិមបច្ឆិមភាវោ ចេត្ថ ទេសនាក្កមវសេន ទដ្ឋព្ពោ. បច្ឆិមចក្កទ្វយសិទ្ធិយាតិ បច្ឆិមចក្កទ្វយស្ស អត្ថិតាយ. សម្មាបណិហិតត្តោ បុព្ពេ ច កតបុញ្ញោ សុទ្ធាសយោ ហោតិ តទសុទ្ធិហេតូនំ កិលេសានំ ទូរីភាវតោតិ អាហ – ‘‘អាសយសុទ្ធិ សិទ្ធា ហោតី’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សម្មាបណិហិតំ ចិត្តំ, សេយ្យសោ នំ តតោ ករេ’’តិ (ធ. ប. ៤៣), ‘‘កតបុញ្ញោសិ ត្វំ អានន្ទ, បធានមនុយុញ្ជ, ខិប្បំ ហោហិសិ អនាសវោ’’តិ (ទី. និ. ២.២០៧) ច. តេនេវាហ ‘‘អាសយសុទ្ធិយា អធិគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ. បយោគសុទ្ធិយាតិ យោនិសោមនសិការបុព្ពង្គមស្ស ធម្មស្សវនបយោគស្ស វិសទភាវេន. តថា ចាហ ‘‘អាគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ. សព្ពស្ស វា កាយវចីបយោគស្ស និទ្ទោសភាវេន. បរិសុទ្ធកាយវចីបយោគោ ហិ វិប្បដិសារាភាវតោ អវិក្ខិត្តចិត្តោ បរិយត្តិយំ វិសារទោ ហោតីតិ.

នានប្បការបដិវេធទីបកេនាតិអាទិនា អត្ថព្យញ្ជនេសុ ថេរស្ស ឯវំសទ្ទសុត-សទ្ទានំ អសម្មោហាសម្មោសទីបនតោ ចតុបដិសម្ភិទាវសេន អត្ថយោជនំ ទស្សេតិ. តត្ថ សោតព្ពភេទបដិវេធទីបកេនាតិ ឯតេន អយំ សុត-សទ្ទោ ឯវំ-សទ្ទសន្និធានតោ, វក្ខមានាបេក្ខាយ វា សាមញ្ញេនេវ សោតព្ពធម្មវិសេសំ អាមសតីតិ ទស្សេតិ. មនោទិដ្ឋិករណា បរិយត្តិធម្មានំ អនុបេក្ខនសុប្បដិវេធា វិសេសតោ មនសិការបដិពទ្ធាតិ តេ វុត្តនយេន យោនិសោមនសិការទីបកេន ឯវំសទ្ទេន យោជេត្វា, សវនធារណវចីបរិចយា បរិយត្តិធម្មានំ វិសេសេន សោតាវធានបដិពទ្ធាតិ តេ អវិក្ខេបទីបកេន សុត-សទ្ទេន យោជេត្វា ទស្សេន្តោ សាសនសម្បត្តិយា ធម្មស្សវនេ ឧស្សាហំ ជនេតិ. តត្ថ ធម្មាតិ បរិយត្តិធម្មា. មនសានុបេក្ខិតាតិ ‘‘ឥធ សីលំ កថិតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ បញ្ញា, ឯត្តកា ឯត្ថ អនុសន្ធិយោ’’តិអាទិនា នយេន មនសា អនុ អនុ បេក្ខិតា. ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ និជ្ឈានក្ខន្តិភូតាយ, ញាតបរិញ្ញាសង្ខាតាយ វា ទិដ្ឋិយា តត្ថ តត្ថ វុត្តរូបារូបធម្មេ ‘‘ឥតិ រូបំ, ឯត្តកំ រូប’’ន្តិអាទិនា សុដ្ឋុ វវត្ថបេត្វា បដិវិទ្ធា.

សកលេន វចនេនាតិ បុព្ពេ តីហិ បទេហិ វិសុំ វិសុំ យោជិតត្តា វុត្តំ. អត្តនោ អទហន្តោតិ ‘‘មមេទ’’ន្តិ អត្តនិ អដ្ឋបេន្តោ. អសប្បុរិសភូមិន្តិ អកតញ្ញុតំ ‘‘ឥធេកច្ចោ បាបភិក្ខុ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ បរិយាបុណិត្វា អត្តនោ ទហតី’’តិ (បារា. ១៩៥) ឯវំ វុត្តំ អនរិយវោហារាវត្ថំ, សា ឯវ អនរិយវោហារាវត្ថា អសទ្ធម្មោ. ននុ ច អានន្ទត្ថេរស្ស ‘‘មមេទំ វចន’’ន្តិ អធិមានស្ស, មហាកស្សបត្ថេរាទីនញ្ច តទាសង្កាយ អភាវតោ អសប្បុរិសភូមិសមតិក្កមាទិវចនំ និរត្ថកន្តិ? នយិទមេវំ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ វទន្តេន អយម្បិ អត្ថោ វិភាវិតោតិ ទស្សនតោ. កេចិ បន ‘‘ទេវតានំ បរិវិតក្កាបេក្ខំ តថាវចនន្តិ ឯទិសី ចោទនា អនវកាសាវា’’តិ វទន្តិ. តស្មិំ កិរ ខណេ ឯកច្ចានំ ទេវតានំ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘ភគវា ច បរិនិព្ពុតោ, អយញ្ច អាយស្មា ទេសនាកុសលោ, ឥទានិ ធម្មំ ទេសេតិ សក្យកុលប្បសុតោ តថាគតស្ស ភាតា ចូឡបិតុបុត្តោ, កិំ នុ ខោ សយំ សច្ឆិកតំ ធម្មំ ទេសេតិ, ឧទាហុ ភគវតោយេវ វចនំ យថាសុត’’ន្តិ. ឯវំ តទាសង្កិតប្បការតោ អសប្បុរិសភូមិសមោក្កមាទិតោ អតិក្កមាទិ វិភាវិតន្តិ. អប្បេតីតិ និទស្សេតិ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេសុ យថារហំ សត្តេ នេតីតិ នេត្តិ, ធម្មោយេវ នេត្តិ ធម្មនេត្តិ.

ទឡ្ហតរនិវិដ្ឋា វិចិកិច្ឆា កង្ខា. នាតិសំសប្បនា មតិភេទមត្តា វិមតិ. អស្សទ្ធិយំ វិនាសេតិ ភគវតា ទេសិតត្តា, សម្មុខាវស្ស បដិគ្គហិតត្តា, ខលិតទុរុត្តាទិគហណទោសាភាវតោ ច. ឯត្ថ ច បឋមាទយោ តិស្សោ អត្ថយោជនា អាការាទិអត្ថេសុ អគ្គហិតវិសេសមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា ទស្សិតា, តតោ បរា ចតស្សោ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា វិភាវិតា, បច្ឆិមា បន តិស្សោ យថាក្កមំ អាការត្ថំ និទស្សនត្ថំ អវធារណត្ថញ្ច ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា យោជិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯក-សទ្ទោ អញ្ញសេដ្ឋាសហាយសង្ខ្យាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឥត្ថេកេ អភិវទន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៧) អញ្ញត្ថេ ទិស្សតិ, ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២២៨) សេដ្ឋត្ថេ, ‘‘ឯកោ វូបកដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៤០៥) អសហាយេ, ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិអាទីសុ សង្ខ្យាយំ. ឥធាបិ សង្ខ្យាយន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ’’តិ. កាលញ្ច សមយញ្ចាតិ យុត្តកាលញ្ច បច្ចយសាមគ្គិញ្ច ខណោតិ ឱកាសោ. តថាគតុប្បាទាទិកោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ តប្បច្ចយបដិលាភហេតុត្តា. ខណោ ឯវ ច សមយោ. យោ ‘‘ខណោ’’តិ ច ‘‘សមយោ’’តិ ច វុច្ចតិ, សោ ឯកោវាតិ ហិ អត្ថោ មហាសមយោតិ មហាសមូហោ. សមយោបិ ខោតិ សិក្ខាបទបូរណស្ស ហេតុបិ. សមយប្បវាទកេតិ ទិដ្ឋិប្បវាទកេ. តត្ថ ហិ និសិន្នា តិត្ថិយា អត្តនោ អត្តនោ សមយំ បវទន្តីតិ. អត្ថាភិសមយាតិ ហិតបដិលាភា. អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, អភិសមយោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ បីឡនាទីនិ អភិសមេតព្ពភាវេន ឯកីភាវំ ឧបនេត្វា វុត្តានិ. អភិសមយស្ស វា បដិវេធស្ស វិសយភូតោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ. តានេវ តថា ឯកត្តេន វុត្តានិ. តត្ថ បីឡនំ ទុក្ខសច្ចស្ស តំសមង្គិនោ ហិំសនំ អវិប្ផារិកតាករណំ. សន្តាបោ ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តាបនំ បរិទហនំ.

តត្ថ សហការីការណំ សន្និជ្ឈំ សមេតិ សមវេតីតិ សមយោ, សមវាយោ. សមេតិ សមាគច្ឆតិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ ឯត្ថ តទាធារបុគ្គលេហីតិ សមយោ, ខណោ. សមេតិ ឯត្ថ, ឯតេន វា សំគច្ឆតិ សត្តោ, សភាវធម្មោ វា សហជាតាទីហិ ឧប្បាទាទីហិ វាតិ សមយោ, កាលោ. ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ អត្ថតោ អភូតោបិ ហិ កាលោ ធម្មប្បវត្តិយា អធិករណំ ករណំ វិយ ច កប្បនាមត្តសិទ្ធេន រូបេន វោហរីយតីតិ. សមំ, សហ វា អវយវានំ អយនំ បវត្តិ អវដ្ឋានន្តិ សមយោ, សមូហោ យថា ‘‘សមុទាយោ’’តិ. អវយវសហាវដ្ឋានមេវ ហិ សមូហោតិ. អវសេសបច្ចយានំ សមាគមេ ឯតិ ផលំ ឯតស្មា ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ ចាតិ សមយោ, ហេតុ យថា ‘‘សមុទយោ’’តិ. សមេតិ សំយោជនភាវតោ សម្ពន្ធោ ឯតិ អត្តនោ វិសយេ បវត្តតិ, ទឡ្ហគ្គហណភាវតោ វា សំយុត្តា អយន្តិ បវត្តន្តិ សត្តា យថាភិនិវេសំ ឯតេនាតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ; ទិដ្ឋិសញ្ញោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តីតិ. សមិតិ សង្គតិ សមោធានន្តិ សមយោ, បដិលាភោ. សមយនំ, សម្មា វា អយនំ អបគមោតិ សមយោ, បហានំ. អភិមុខំ ញាណេន សម្មា ឯតព្ពោ អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតោ សភាវោ. អភិមុខភាវេន សម្មា ឯតិ គច្ឆតិ ពុជ្ឈតីតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតសភាវាវពោធោ. ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ សមយ-សទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា. សមយសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ អភិសមយសទ្ទស្ស ឧទាហរណំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អស្សាតិ សមយសទ្ទស្ស. កាលោ អត្ថោ សមវាយាទីនំ អត្ថានំ ឥធ អសម្ភវតោ, ទេសទេសកបរិសានំ វិយ សុត្តស្ស និទានភាវេន កាលស្ស អបទិសិតព្ពតោ ច.

កស្មា បនេត្ថ អនិយមិតវសេនេវ កាលោ និទ្ទិដ្ឋោ, ន ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមេត្វាតិ? អាហ – ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមំ អកត្វា សមយសទ្ទស្ស វចនេន អយម្បិ គុណោ លទ្ធោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ វា ឥមេ’’តិអាទិមាហ. សាមញ្ញជោតនា ហិ វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ ទេវសិកំ ឈានផលសមាបត្តីហិ វីតិនាមនកាលោ, វិសេសតោ សត្តសត្តាហានិ. សុប្បកាសាតិ ទសសហស្សិលោកធាតុសំកម្បនឱភាសបាតុភាវាទីហិ បាកដា. យថាវុត្តភេទេសុ ឯវ សមយេសុ ឯកទេសំ បការន្តរេហិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យោ ចាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តថា ហិ ញាណកិច្ចសមយោ អត្តហិតបដិបត្តិសមយោ ច អភិសម្ពោធិសមយោ, អរិយតុណ្ហីភាវសមយោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ, ករុណាកិច្ចបរហិតបដិបត្តិធម្មិកថាសមយោ ទេសនាសមយោ ឯវ.

ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ អភិធម្មតទញ្ញសុត្តបទវិនយេសុ. តថាតិ ភុម្មករណេហិ. អធិករណត្ថោ អាធារត្ថោ. ភាវោ នាម កិរិយា, តាយ កិរិយន្តរលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ. តត្ថ យថា កាលោ សភាវធម្មបរិច្ឆិន្នោ សយំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ អាធារភាវេន បញ្ញាតោ តង្ខណប្បវត្តានំ តតោ បុព្ពេ បរតោ ច អភាវតោ ‘‘បុព្ពណ្ហេ ជាតោ, សាយន្ហេ គច្ឆតី’’តិ ច អាទីសុ, សមូហោ ច អវយវវិនិមុត្តោ អវិជ្ជមានោបិ កប្បនាមត្តសិទ្ធោ អវយវានំ អាធារភាវេន បញ្ញាបីយតិ ‘‘រុក្ខេ សាខា, យវរាសិយំ សម្ភូតោ’’តិអាទីសុ, ឯវំ ឥធាបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អធិករណញ្ហិ…បេ… ធម្មាន’’ន្តិ. យស្មិំ កាលេ ធម្មបុញ្ជេ វា កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំ ឯវ កាលេ ធម្មបុញ្ជេ ច ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ. យថា ច ‘‘គាវីសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, ទុទ្ធាសុ អាគតោ’’តិ ទោហនកិរិយាយ គមនកិរិយា លក្ខីយតិ, ឯវំ ឥធាបិ ‘‘យស្មិំ សមយេ, តស្មិំ សមយេ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘សតី’’តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយមានោ ឯវ ហោតិ បទត្ថស្ស សត្តាវិរហាភាវតោតិ សមយស្ស សត្តាកិរិយាយ ចិត្តស្ស ឧប្បាទកិរិយា ផស្សាទីនំ ភវនកិរិយា ច លក្ខីយតិ. យស្មិំ សមយេតិ យស្មិំ នវមេ ខណេ, យស្មិំ យោនិសោមនសិការាទិហេតុម្ហិ, បច្ចយសមវាយេ វា សតិ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ ខណេ, ហេតុម្ហិ, បច្ចយសមវាយេ វា ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ ឧភយត្ថ សមយសទ្ទេ ភុម្មនិទ្ទេសោ កតោ លក្ខណភូតភាវយុត្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ខណ…បេ… លក្ខីយតី’’តិ.

ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ ‘‘អន្នេន វសតិ, អជ្ឈេនេន វសតិ, ផរសុនា ឆិន្ទតិ, កុទាលេន ខណតី’’តិអាទីសុ វិយ. វីតិក្កមញ្ហិ សុត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ឱតិណ្ណវត្ថុកំ បុគ្គលំ បដិបុច្ឆិត្វា វិគរហិត្វា ច តំ តំ វត្ថុំ ឱតិណ្ណកាលំ អនតិក្កមិត្វា តេនេវ កាលេន សិក្ខាបទានិ បញ្ញបេន្តោ ភគវា វិហរតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ តតិយបារាជិកាទីសុ វិយ.

អច្ចន្តមេវ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ ទេសនានិដ្ឋានំ បរហិតបដិបត្តិសង្ខាតេន ករុណាវិហារេន. តទត្ថជោតនត្ថន្តិ អច្ចន្តសំយោគត្ថជោតនត្ថំ. ឧបយោគវចននិទ្ទេសោ កតោ យថា ‘‘មាសំ អជ្ឈេតី’’តិ.

បោរាណាតិ អដ្ឋកថាចរិយា. អភិលាបមត្តភេទោតិ វចនមត្តេន វិសេសោ. តេន សុត្តវិនយេសុ វិភត្តិព្យត្តយោ កតោតិ ទស្សេតិ.

សេដ្ឋន្តិ សេដ្ឋវាចកំ វចនំ ‘‘សេដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តំ សេដ្ឋគុណសហចរណតោ. តថា ឧត្តមន្តិ ឯត្ថាបិ. គារវយុត្តោតិ គរុភាវយុត្តោ គរុគុណយោគតោ, គរុករណារហតាយ វា គារវយុត្តោ. វុត្តោយេវ, ន បន ឥធ វត្តព្ពោ វិសុទ្ធិមគ្គស្ស ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ ឯកទេសភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

អបរោ នយោ (សំ. និ. ដី. ១.១.១; សារត្ថ. ដី. ១.វិនយានិសំសកថាវណ្ណនា; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤៤; ឥតិវុ. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា) – ភាគវាតិ ភគវា, ភតវាតិ ភគវា, ភាគេ វនីតិ ភគវា, ភគេ វនីតិ ភគវា, ភត្តវាតិ ភគវា, ភគេ វមីតិ ភគវា, ភាគេ វមីតិ ភគវា.

ភគវា ភតវា ភាគេ, ភគេ ច វនិ ភត្តវា;

ភគេ វមិ តថា ភាគេ, វមីតិ ភគវា ជិនោ.

តត្ថ កថំ ភាគវាតិ ភគវា? យេ តេ សីលាទយោ ធម្មក្ខន្ធា គុណភាគា គុណកោដ្ឋាសា, តេ អនញ្ញសាធារណា និរតិសយា តថាគតស្ស អត្ថិ ឧបលព្ភន្តិ. តថា ហិស្ស សីលំ, សមាធិ, បញ្ញា, វិមុត្តិ, វិមុត្តិញាណទស្សនំ, ហិរី, ឱត្តប្បំ, សទ្ធា, វីរិយំ, សតិ សម្បជញ្ញំ, សីលវិសុទ្ធិ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ, សមថោ, វិបស្សនា, តីណិ កុសលមូលានិ, តីណិ សុចរិតានិ, តយោ សម្មាវិតក្កា, តិស្សោ អនវជ្ជសញ្ញា, តិស្សោ ធាតុយោ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, ចត្តារោ អរិយមគ្គា, ចត្តារិ អរិយផលានិ, ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, ចតុយោនិបដិច្ឆេទកញាណំ, ចត្តារោ អរិយវំសា, ចត្តារិ វេសារជ្ជញាណានិ, បញ្ច បធានិយង្គានិ, បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធិ, បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធិ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, បញ្ច និស្សារណីយា ធាតុយោ, បញ្ច វិមុត្តាយតនញាណានិ, បញ្ច វិមុត្តិបរិបាចនីយា សញ្ញា, ឆ អនុស្សតិដ្ឋានានិ, ឆ គារវា, ឆ និស្សារណីយា ធាតុយោ, ឆ សតតវិហារា, ឆ អនុត្តរិយានិ, ឆ និព្ពេធភាគិយា សញ្ញា, ឆ អភិញ្ញា, ឆ អសាធារណញាណានិ, សត្ត អបរិហានិយា ធម្មា, សត្ត អរិយធម្មា, សត្ត អរិយធនានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, សត្ត សប្បុរិសធម្មា, សត្ត និជ្ជរវត្ថូនិ, សត្ត សញ្ញា, សត្ត ទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទេសនា, សត្ត ខីណាសវពលទេសនា, អដ្ឋ បញ្ញាបដិលាភហេតុទេសនា, អដ្ឋ សម្មត្តានិ, អដ្ឋ លោកធម្មាតិក្កមា, អដ្ឋ អារម្ភវត្ថូនិ, អដ្ឋ អក្ខណទេសនា, អដ្ឋ មហាបុរិសវិតក្កា, អដ្ឋ អភិភាយតនទេសនា, អដ្ឋ វិមោក្ខា, នវ យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា, នវ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គានិ, នវ សត្តាវាសទេសនា, នវ អាឃាតបដិវិនយា, នវ សញ្ញា, នវ នានត្តា, នវ អនុបុព្ពវិហារា, ទស នាថករណា ធម្មា, ទស កសិណាយតនានិ, ទស កុសលកម្មបថា, ទស សម្មត្តានិ, ទស អរិយវាសា, ទស អសេក្ខធម្មា, ទស តថាគតពលានិ, ឯកាទស មេត្តានិសំសា, ទ្វាទស ធម្មចក្កាការា, តេរស ធុតគុណា, ចុទ្ទស ពុទ្ធញាណានិ, បញ្ចទស វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា, សោឡសវិធា អានាបានស្សតិ, សោឡស អបរន្តបនីយា ធម្មា, អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា, ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានិ, ចតុចត្តាលីស ញាណវត្ថូនិ, បញ្ញាស ឧទយព្ពយញាណានិ, បរោបណ្ណាស កុសលធម្មា, សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនិ, ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខាសមាបត្តិសញ្ចារិមហាវជិរញាណំ, អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានបវិចយបច្ចវេក្ខណទេសនាញាណានិ តថា អនន្តាសុ លោកធាតូសុ អនន្តានំ សត្តានំ អាសយាទិវិភាវនញាណានិ ចាតិ ឯវមាទយោ អនន្តាបរិមាណភេទា អនញ្ញសាធារណា និរតិសយា គុណភាគា គុណកោដ្ឋាសា សំវិជ្ជន្តិ ឧបលព្ភន្តិ, តស្មា យថាវុត្តវិភាគា គុណភាគា អស្ស អត្ថីតិ ‘‘ភាគវា’’តិ វត្តព្ពេ អា-ការស្ស រស្សត្តំ កត្វា ‘‘ភគវា’’តិ វុត្តោ. ឯវំ តាវ ភាគវាតិ ភគវា.

យស្មា សីលាទយោ សព្ពេ, គុណភាគា អសេសតោ;

វិជ្ជន្តិ សុគតេ តស្មា, ភគវាតិ បវុច្ចតីតិ.

កថំ ភតវាតិ ភគវា? យេ តេ សព្ពលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបន្នេហិ មនុស្សត្តាទិកេ អដ្ឋ ធម្មេ សមោធានេត្វា សម្មាសម្ពោធិយា កតមហាភិនីហារេហិ មហាពោធិសត្តេហិ បរិបូរិតព្ពា ទានបារមី, សីល, នេក្ខម្ម, បញ្ញា, វីរិយ, ខន្តិ, សច្ច, អធិដ្ឋាន, មេត្តា, ឧបេក្ខាបារមីតិ ទស បារមិយោ ទស ឧបបារមិយោ ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមតិំស បារមិយោ, ទានាទីនិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ, សច្ចាទីនិ ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ, អង្គបរិច្ចាគោ នយនធនរជ្ជបុត្តទារបរិច្ចាគោតិ បញ្ច មហាបរិចាគា, បុព្ពយោគោ, បុព្ពចរិយា, ធម្មក្ខានំ, ញាតត្ថចរិយា, លោកត្ថចរិយា, ពុទ្ធិចរិយាតិ ឯវមាទយោ, សង្ខេបតោ វា សព្ពេ បុញ្ញញាណសម្ភារា ពុទ្ធករធម្មា, តេ មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ កប្បានំ សតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខេយ្យានិ យថា ហានភាគិយា សំកិលេសភាគិយា ឋិតិភាគិយា វា ន ហោន្តិ, អថ ខោ ឧត្តរុត្តរិ វិសេសភាគិយាវ ហោន្តិ, ឯវំ សក្កច្ចំ និរន្តរំ អនវសេសតោ ភតា សម្ភតា អស្ស អត្ថីតិ ‘‘ភតវា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុត្តោ និរុត្តិនយេន ត-ការស្ស គ-ការំ កត្វា. អថ វា ភតវាតិ តេយេវ យថាវុត្តេ ពុទ្ធករធម្មេ វុត្តនយេនេវ ភរិ សម្ភរិ, បរិបូរេសីតិ អត្ថោ. ឯវម្បិ ភតវាតិ ភគវា.

សម្មាសម្ពោធិយា សព្ពេ, ទានបារមិអាទិកេ;

សម្ភារេ ភតវា នាថោ, តេនាបិ ភគវា មតោតិ.

កថំ ភាគេ វនីតិ ភគវា? យេ តេ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា ទេវសិកំ វឡញ្ជនកសមាបត្តិភាគា, តេ អនវសេសតោ លោកហិតត្ថំ អត្តនោ ច ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ និច្ចកប្បំ វនិ ភជិ សេវិ ពហុលមកាសីតិ ភាគេ វនីតិ ភគវា. អថ វា អភិញ្ញេយ្យធម្មេសុ កុសលាទីសុ ខន្ធាទីសុ ច យេ តេ បរិញ្ញេយ្យាទិវសេន សង្ខេបតោ វា ចតុព្ពិធា អភិសមយភាគា, វិត្ថារតោ បន ‘‘ចក្ខុ បរិញ្ញេយ្យំ សោតំ…បេ… ជរាមរណំ បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.២១) អនេកេ បរិញ្ញេយ្យភាគា, ‘‘ចក្ខុស្ស សមុទយោ បហាតព្ពោ…បេ… ជរាមរណស្ស សមុទយោ បហាតព្ពោ’’តិអាទិនា បហាតព្ពភាគា, ‘‘ចក្ខុស្ស និរោធោ…បេ… ជរាមរណស្ស និរោធោ សច្ឆិកាតព្ពោ’’តិអាទិនា សច្ឆិកាតព្ពភាគា, ‘‘ចក្ខុស្ស និរោធគាមិនី បដិបទា’’តិអាទិនា, ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា ច អនេកភេទា ភាវេតព្ពភាគា ច ធម្មា, តេ សព្ពេ វនិ ភជិ យថារហំ គោចរភាវនាសេវនានំ វសេន សេវិ. ឯវម្បិ ភាគេ វនីតិ ភគវា. អថ វា ‘‘យេ ឥមេ សីលាទយោ ធម្មក្ខន្ធា សាវកេហិ សាធារណា គុណភាគា គុណកោដ្ឋាសា, កិន្តិ នុ ខោ តេ វិនេយ្យសន្តានេសុ បតិដ្ឋបេយ្យ’’ន្តិ មហាករុណាយ វនិ អភិបត្ថយិ, សា ចស្ស អភិបត្ថនា យថាធិប្បេតផលាវហា អហោសិ. ឯវម្បិ ភាគេ វនីតិ ភគវា.

យស្មា ញេយ្យសមាបត្តិគុណភាគេ អសេសតោ;

ភជិ បត្ថយិ សត្តានំ, ហិតាយ ភគវា តតោតិ.

កថំ ភគេ វនីតិ ភគវា? សមាសតោ តាវ កតបុញ្ញេហិ បយោគសម្បន្នេហិ យថាវិភវំ ភជីយន្តីតិ ភគា, លោកិយលោកុត្តរា សម្បត្តិយោ. តត្ថ លោកិយេ តាវ តថាគតោ សម្ពោធិតោ បុព្ពេ ពោធិសត្តភូតោ បរមុក្កំសគតេ វនិ ភជិ សេវិ, យត្ថ បតិដ្ឋាយ និរវសេសតោ ពុទ្ធករធម្មេ សមន្នានេន្តោ ពុទ្ធធម្មេ បរិបាចេសិ, ពុទ្ធភូតោ បន តេ និរវជ្ជសុខូបសំហិតេ អនញ្ញសាធារណេ លោកុត្តរេបិ វនិ ភជិ សេវិ, វិត្ថារតោ បន បទេសរជ្ជឥស្សរិយចក្កវត្តិសម្បត្តិ-ទេវរជ្ជសម្បត្តិអាទិវសេន- ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តិញាណទស្សន-មគ្គភាវនាផលសច្ឆិ- កិរិយាទិ-ឧត្តរិមនុស្សធម្មវសេន ច អនេកវិហិតេ អនញ្ញសាធារណេ ភគេ វនិ ភជិ សេវិ. ឯវម្បិ ភគេ វនីតិ ភគវា.

យា តា សម្បត្តិយោ លោកេ, យា ច លោកុត្តរា បុថុ;

សព្ពា តា ភជិ សម្ពុទ្ធោ, តស្មាបិ ភគវា មតោតិ.

កថំ ភត្តវាតិ ភគវា? ភត្តា ទឡ្ហភត្តិកា អស្ស ពហូ អត្ថីតិ ភត្តវា. តថាគតោ ហិ មហាករុណាសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិអបរិមិតនិរុបមបភាវគុណវិសេសសមង្គិភាវតោ សព្ពសត្តុត្តមោ, សព្ពានត្ថបរិហារបុព្ពង្គមាយ និរវសេសហិតសុខវិធានតប្បរាយ និរតិសយាយ បយោគសម្បត្តិយា សទេវមនុស្សាយ បជាយ អច្ចន្តូបការិតាយ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណ-អសីតិអនុព្យញ្ជន-ព្យាមប្បភាទិអនញ្ញសាធារណ- វិសេសបដិមណ្ឌិត-រូបកាយតាយ យថាភុច្ច-គុណាធិគតេន ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនយប្បវត្តេន លោកត្តយព្យាបិនា សុវិបុលេន សុវិសុទ្ធេន ច ថុតិឃោសេន សមន្នាគតត្តា ឧក្កំសបារមិប្បត្តាសុ អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិអាទីសុ សុប្បតិដ្ឋិតភាវតោ ទសពលចតុវេសារជ្ជាទិនិរតិសយគុណវិសេស-សមង្គិភាវតោ ច រូបប្បមាណោ រូបប្បសន្នោ, ឃោសប្បមាណោ ឃោសប្បសន្នោ, លូខប្បមាណោ លូខប្បសន្នោ, ធម្មប្បមាណោ ធម្មប្បសន្នោតិ ឯវំ ចតុប្បមាណិកេ លោកសន្និវាសេ សព្ពថាបិ បសាទាវហភាវេន សមន្តបាសាទិកត្តា អបរិមាណានំ សត្តានំ សទេវមនុស្សានំ អាទរពហុមានគារវាយតនតាយ បរមបេមសម្ភត្តិដ្ឋានំ. យេ តស្ស ឱវាទេ បតិដ្ឋិតា អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតា ហោន្តិ, កេនចិ អសំហារិយា តេសំ បសាទភត្តិ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា. តថា ហិ តេ អត្តនោ ជីវិតបរិច្ចាគេបិ តត្ថ បសាទំ ន បរិច្ចជន្តិ, តស្ស វា អាណំ ទឡ្ហភត្តិភាវតោ. តេនេវាហ –

‘‘យោ វេ កតញ្ញូ កតវេទិ ធីរោ;

កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតី’’តិ. (ជា. ២.១៧.៧៨);

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទោ ឋិតធម្មោ វេលំ នាតិវត្តតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ មយា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តំ មម សាវកា ជីវិតហេតុបិ នាតិក្កមន្តី’’តិ (អ. និ. ៨.២០; ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៥) ច.

ឯវំ ភត្តវាតិ ភគវា និរុត្តិនយេន ឯកស្ស ត-ការស្ស លោបំ កត្វា ឥតរស្ស គ-ការំ កត្វា.

គុណាតិសយយុត្តស្ស, យស្មា លោកហិតេសិនោ;

សម្ភត្តា ពហវោ សត្ថុ, ភគវា តេន វុច្ចតីតិ.

កថំ ភគេ វមីតិ ភគវា? យស្មា តថាគតោ ពោធិសត្តភូតោបិ បុរិមាសុ ជាតីសុ បារមិយោ បូរេន្តោ ភគសង្ខាតំ សិរិំ ឥស្សរិយំ យសញ្ច វមិ, ឧគ្គិរិ, ខេឡបិណ្ឌំ វិយ អនបេក្ខោ ឆឌ្ឌយិ; បច្ឆិមត្តភាវេបិ ហត្ថាគតំ ចក្កវត្តិសិរិំ ទេវលោកាធិបច្ចសទិសំ ចតុទីបិស្សរិយំ ចក្កវត្តិសម្បត្តិសន្និស្សយំ សត្តរតនសមុជ្ជលំ យសញ្ច តិណាយបិ អមញ្ញមានោ និរបេក្ខោ បហាយ អភិនិក្ខមិត្វា សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, តស្មា ឥមេ សិរិអាទិកេ ភគេ វមីតិ ភគវា. អថ វា ភានិ នាម នក្ខត្តានិ, តេហិ សមំ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ ភគា, សិនេរុយុគន្ធរឧត្តរកុរុហិមវន្តាទិភាជនលោកវិសេសសន្និស្សយា សោភា កប្បដ្ឋិយភាវតោ, តេបិ ភគេ វមិ តន្និវាសិសត្តាវាសសមតិក្កមនតោ, តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគបហានេន បជហីតិ. ឯវម្បិ ភគេ វមីតិ ភគវា.

ចក្កវត្តិសិរិំ យស្មា, យសំ ឥស្សរិយំ សុខំ;

បហាសិ លោកចិត្តញ្ច, សុគតោ ភគវា តតោតិ.

កថំ ភាគេ វមីតិ ភគវា? ភាគា នាម សភាគធម្មកោដ្ឋាសា, តេ ខន្ធាយតនធាតាទិវសេន, តត្ថាបិ រូបវេទនាទិវសេន, បថវិយាទិអតីតាទិវសេន ច អនេកវិធា. តេ ភគវា សព្ពំ បបញ្ចំ សព្ពំ យោគំ សព្ពំ គន្ថំ សព្ពំ សំយោជនំ សមុច្ឆិន្ទិត្វា អមតំ ធាតុំ សមធិគច្ឆន្តោ វមិ ឧគ្គិរិ, អនបេក្ខោ ឆឌ្ឌយិ ន បច្ចាគមិ. តថា ហេស ‘‘សព្ពត្ថមេវ បថវិំ អាបំ តេជំ វាយំ, ចក្ខុំ សោតំ ឃានំ ជិវ្ហំ កាយំ មនំ, រូបេ សទ្ទេ គន្ធេ រសេ ផោដ្ឋព្ពេ ធម្មេ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ, ចក្ខុសម្ផស្សំ…បេ… មនោសម្ផស្សំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ វេទនំ…បេ… មនោសម្ផស្សជំ វេទនំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ សញ្ញំ…បេ… មនោសម្ផស្សជំ សញ្ញំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ ចេតនំ…បេ… មនោសម្ផស្សជំ ចេតនំ, រូបតណ្ហំ…បេ… ធម្មតណ្ហំ, រូបវិតក្កំ…បេ… ធម្មវិតក្កំ, រូបវិចារំ…បេ… ធម្មវិចារ’’ន្តិអាទិនា អនុបទធម្មវិភាគវសេនបិ សព្ពេវ ធម្មកោដ្ឋាសេ អនវសេសតោ វមិ ឧគ្គិរិ, អនបេក្ខបរិច្ចាគេន ឆឌ្ឌយិ. វុត្តំ ហេតំ ‘‘យំ តំ, អានន្ទ, ចត្តំ វន្តំ មុត្តំ បហីនំ បដិនិស្សដ្ឋំ, តំ តថាគតោ បុន បច្ចាគមិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៨៣). ឯវម្បិ ភាគេ វមីតិ ភគវា. អថ វា ភាគេ វមីតិ សព្ពេបិ កុសលាកុសលេ សាវជ្ជានវជ្ជេ ហីនបណីតេ កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេ ធម្មេ អរិយមគ្គញាណមុខេន វមិ ឧគ្គិរិ អនបេក្ខោ បរិច្ចជិ បជហិ, បរេសញ្ច តថត្តាយ ធម្មំ ទេសេសិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ធម្មាបិ វោ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពា, បគេវ អធម្មា (ម. និ. ១.២៤០), កុល្លូបមំ វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ និត្ថរណត្ថាយ, នោ គហណត្ថាយា’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២៤០). ឯវម្បិ ភាគេ វមីតិ ភគវា.

ខន្ធាយតនធាតាទិ-ធម្មភាគាមហេសិនា;

កណ្ហសុក្កា យតោ វន្តា, តតោបិ ភគវា មតោតិ.

តេន វុត្តំ –

‘‘ភាគវា ភតវា ភាគេ, ភគេ ច វនិ ភត្តវា;

ភគេ វមិ តថា ភាគេ, វមីតិ ភគវា ជិនោ’’តិ.

ធម្មសរីរំ បច្ចក្ខំ ករោតីតិ ‘‘យោ វោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦) វចនតោ ធម្មស្ស សត្ថុភាវបរិយាយោ វិជ្ជតីតិ កត្វា វុត្តំ. វជិរសង្ឃាតសមានកាយោ បរេហិ អភេជ្ជសរីរត្តា. ន ហិ ភគវតោ រូបកាយេ កេនចិ សក្កា អន្តរាយោ កាតុន្តិ.

ទេសនាសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ វក្ខមានស្ស សកលស្ស សុត្តស្ស ‘‘ឯវ’’ន្តិ និទស្សនតោ. សាវកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ បដិសម្ភិទាប្បត្តេន បញ្ចសុ ឋានេសុ ភគវតា ឯតទគ្គេ ឋបិតេន មយា មហាសាវកេន សុតំ, តញ្ច ខោ មយាវ សុតំ, ន អនុស្សុតិកំ, ន បរម្បរាភតន្តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទីបនតោ. កាលសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ ភគវា-សទ្ទសន្និធានេ បយុត្តស្ស សមយ-សទ្ទស្ស កាលស្ស ពុទ្ធុប្បាទបដិមណ្ឌិតភាវទីបនតោ. ពុទ្ធុប្បាទបរមា ហិ កាលសម្បទា. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘កប្បកសាយេ កលិយុគេ, ពុទ្ធុប្បាទោ អហោ មហច្ឆរិយំ;

ហុតាវហមជ្ឈេ ជាតំ, សមុទិតមករន្ទមរវិន្ទ’’ន្តិ. (ទី. និ. ដី. ១.១; សំ. និ. ដី. ១.១.១; អ. និ. ដី. ១.១.១ រូបាទិវគ្គវណ្ណនា);

ភគវាតិ ទេសកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគរុគារវាធិវចនភាវតោ.

មង្គលទិវសោ សុខណោ សុនក្ខត្តន្តិ អជ្ជ មង្គលទិវសោ, តស្មា សុនក្ខត្តំ, តត្ថាបិ អយំ សុខណោ. មា អតិក្កមីតិ មា រត្តិវិភាយនំ អនុទិក្ខន្តានំ រត្តិ អតិក្កមីតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឧក្កាសុ ឋិតាសុ ឋិតាតិ ឧក្កដ្ឋា (ទី. និ. ដី. ១.២៥៥; អ. និ. ដី. ២.៤.៣៦). ឧក្កាសុ វិជ្ជោតលន្តីសុ ឋិតា បតិដ្ឋិតាតិ មូលវិភូជាទិបក្ខេបេន (បាណិនិ ៣.២.៥) សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. និរុត្តិនយេន វា ឧក្កាសុ ឋិតាសុ ឋិតា អាសីតិ ឧក្កដ្ឋា. អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘ភូមិភាគសម្បត្តិយា មនុស្សសម្បត្តិយា ឧបករណសម្បត្តិយា ច សា នគរី ឧក្កដ្ឋគុណយោគតោ ‘ឧក្កដ្ឋា’តិ នាមំ លភី’’តិ.

អវិសេសេនាតិ ន វិសេសេន, វិហារភាវសាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ. ឥរិយាបថ…បេ… វិហារេសូតិ ឥរិយាបថវិហារោ ទិព្ពវិហារោ ព្រហ្មវិហារោ អរិយវិហារោតិ ឯតេសុ ចតូសុ វិហារេសុ. សមង្គិបរិទីបនន្តិ សមង្គីភាវបរិទីបនំ. ឯតន្តិ ‘‘វិហរតី’’តិ ឯតំ បទំ. តថា ហិ តំ ‘‘ឥធេកច្ចោ គិហីហិ សំសដ្ឋោ វិហរតិ សហនន្ទី សហសោកី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤១) ឥរិយាបថវិហារេ អាគតំ; ‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៦០; វិភ. ៦២៤) ទិព្ពវិហារេ; ‘‘សោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៥៥៦; ៣.៣០៨; ម. និ. ១.៧៧; ២.៣០៩; ៣.២៣០) ព្រហ្មវិហារេ; ‘‘សោ ខោ អហំ អគ្គិវេស្សន តស្សាយេវ កថាយ បរិយោសានេ តស្មិំ ឯវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេមិ សន្និសាទេមិ ឯកោទិំ ករោមិ សមាទហាមិ, យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) អរិយវិហារេ.

តត្ថ ឥរិយនំ វត្តនំ ឥរិយា, កាយប្បយោគោ. តស្សា បវត្តនុបាយភាវតោ ឋានាទិ ឥរិយាបថោ. ឋានសមង្គី វា ហិ កាយេន កិញ្ចិ ករេយ្យ គមនាទីសុ អញ្ញតរសមង្គី វា. អថ វា ឥរិយតិ បវត្តតិ ឯតេន អត្តភាវោ, កាយកិច្ចំ វាតិ ឥរិយា, តស្សា បវត្តិយា ឧបាយភាវតោ បថោតិ ឥរិយាបថោ, ឋានាទិ ឯវ. សោ ច អត្ថតោ គតិនិវត្តិអាទិអាការេន បវត្តោ ចតុសន្តតិរូបបពន្ធោ ឯវ. វិហរណំ, វិហរតិ ឯតេនាតិ វា វិហារោ, ឥរិយាបថោ ឯវ វិហារោ ឥរិយាបថវិហារោ. ទិវិ ភវោតិ ទិព្ពោ. តត្ថ ពហុលប្បវត្តិយា ព្រហ្មបារិសជ្ជាទិទេវលោកេ ភវោតិ អត្ថោ. តត្ថ យោ ទិព្ពានុភាវោ, តទត្ថាយ សំវត្តតីតិ វា ទិព្ពោ, អភិញ្ញាភិនីហារវសេន មហាគតិកត្តា វា ទិព្ពោ, ទិព្ពោ ច សោ វិហារោ ចាតិ ទិព្ពវិហារោ, ចតស្សោ រូបាវចរសមាបត្តិយោ. អារុប្បសមាបត្តិយោបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ព្រហ្មូនំ, ព្រហ្មានោ វា វិហារា ព្រហ្មវិហារា, ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ. អរិយានំ, អរិយា វា វិហារា អរិយវិហារា, ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ. សោ ហិ ភគវា ឯកំ ឥរិយាបថពាធនន្តិអាទិ យទិបិ ភគវា ឯកេនបិ ឥរិយាបថេន ចិរតរំ កាលំ អត្តភាវំ បវត្តេតុំ សក្កោតិ, តថាបិ ‘‘ឧបាទិន្នកសរីរស្ស នាម អយំ សភាវោ’’តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. យស្មា វា ភគវា យត្ថ កត្ថចិ វសន្តោ វេនេយ្យានំ ធម្មំ ទេសេន្តោ, នានាសមាបត្តីហិ ច កាលំ វីតិនាមេន្តោ វសតីតិ វេនេយ្យសត្តានំ អត្តនោ ច វិវិធំ ហិតសុខំ ហរតិ ឧបនេតិ ឧប្បាទេតិ, តស្មា វិវិធំ ហរតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សុភគត្តាតិ សិរីកាមានវសេន សោភនត្តា. តេនេវាហ ‘‘សុន្ទរសិរិកត្តា សុន្ទរកាមត្តា ចា’’តិ. ឆណសមជ្ជឧស្សវេតិ ឯត្ថ ឆណំ នាម ផគ្គុនមាសាទីសុ ឧត្តរផគ្គុនាទិ-អភិលក្ខិតទិវសេសុ សបរិជនានំ មនុស្សានំ មង្គលករណំ. សមជ្ជំ នាម នដសមជ្ជាទិ. ឧស្សវោ នក្ខត្តំ. យត្ថ គាមនិគមវាសិនោ តយោ សត្ត វា ទិវសេ នក្ខត្តឃោសនំ កត្វា យថាវិភវំ អលង្កតបដិយត្តា ភោគេ បរិភុញ្ជន្តា នក្ខត្តកីឡនំ កីឡន្តិ. តេសំ តំ តថេវ ហោតីតិ តេសំ មនុស្សានំ តំ បត្ថនំ តន្និវាសិទេវតានុភាវេន យេភុយ្យេន តថេវ ហោតិ, បត្ថនា សមិជ្ឈតីតិ អត្ថោ. ពហុជនកន្តតាយាតិ ឥមិនា ‘‘សុន្ទរកាមត្តា’’តិ ឯតស្សេវ បទស្ស បការន្តរេន អត្ថំ វិភាវេតិ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – កមនីយដ្ឋេន សុដ្ឋុ ភជីយតីតិ សុភគំ, សុភា អគា រុក្ខា ឯត្ថាតិ វា សុភគំ, សុន្ទរកិត្តិយោគតោ វា ‘‘សុភគ’’ន្តិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថំ វណ្ណេន្តិ. កេចិ បន ‘‘សុភាគវនេ’’តិ បឋន្តិ, ‘‘សុន្ទរភូមិភាគេ វនេ’’តិ ចស្ស អត្ថំ វទន្តិ. សុភគស្ស នាម យក្ខស្ស វនំ តេន បរិគ្គហិតត្តាតិ ‘‘សុភគវន’’ន្តិ អញ្ញេ. វននំ ភត្តីតិអត្ថេ តំ វននំ ការេតីតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ វនយតីតិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. តេនេវាហ ‘‘អត្តនិ សិនេហំ ឧប្បាទេតី’’តិ. យាចនត្ថេ វនុតេ ឥតិ វនន្តិ ឧបចារកប្បនាវសេន វន-សទ្ទោ វេទិតព្ពោ.

ឧជុវំសាតិ ឧជុភូតវិដបា. មហាសាលាតិ មហារុក្ខា. អញ្ញតរស្មិំ សាលមូលេតិ អញ្ញតរស្ស រុក្ខស្ស មូលេ. វនប្បតិជេដ្ឋករុក្ខោតិ វនប្បតិភូតោ ជេដ្ឋករុក្ខោ. តមេវ ជេដ្ឋកភាវន្តិ វនប្បតិភាវេនាគតំ សេដ្ឋភាវំ បធានភាវំ. តេន ហិ សោ ‘‘សាលរាជា’’តិ វុត្តោ. ឧបគតានំ រញ្ជនដ្ឋេន រាជា, អញ្ញស្មិម្បិ តាទិសេ រុក្ខេ រាជវោហារំ ទស្សេតុំ ‘‘សុបតិដ្ឋិតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ព្រាហ្មណ ធម្មិកាតិ អាលបនំ. និប្បរិយាយេន សាខាទិមតោ សង្ឃាតស្ស សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេ អវយវវិសេសេ បវត្តមានោ មូល-សទ្ទោ. យស្មា តំសទិសេសុ តន្និស្សយេ បទេសេ ច រុឡ្ហីវសេន បរិយាយតោ បវត្តតិ, តស្មា ‘‘មូលានិ ឧទ្ធរេយ្យា’’តិ ឯត្ថ និប្បរិយាយមូលំ អធិប្បេតន្តិ ឯកេន មូល-សទ្ទេន វិសេសេត្វា អាហ ‘‘មូលមូលេ ទិស្សតី’’តិ យថា ‘‘ទុក្ខទុក្ខំ (សំ. និ. ៤.៣២៧), រូបរូប’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៤៩) ច. អសាធារណហេតុម្ហីតិ អសាធារណការណេ. លោភសហគតចិត្តុប្បាទានំ ឯវ អាវេណិកេ នេសំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនតោ មូលដ្ឋេន ឧបការកេ បច្ចយធម្មេ ទិស្សតីតិ អត្ថោ.

តត្ថាតិ ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា ឧក្កដ្ឋាយំ វិហរតិ សុភគវនេ សាលរាជមូលេ’’តិ យំ វុត្តំ វាក្យំ, តត្ត. សិយាតិ កស្សចិ ឯវំ បរិវិតក្កោ សិយា, វក្ខមានាការេន កទាចិ ចោទេយ្យ វាតិ អត្ថោ. អថ តត្ថ វិហរតីតិ យទិ សុភគវនេ សាលរាជមូលេ វិហរតិ. ន វត្តព្ពន្តិ នានាឋានភូតត្តា ឧក្កដ្ឋាសុភគវនានំ, ឯកំ សមយន្តិ ច វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ ចោទកោ តមេវ អត្តនោ អធិប្បាយំ ‘‘ន ហិ សក្កា’’តិអាទិនា វិវរតិ. ឥតរោ សព្ពមេតំ អវិបរីតំ អត្ថំ អជានន្តេន វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ អាហ. តត្ថ ឯតន្តិ ‘‘ឧក្កដ្ឋាយំ វិហរតិ សុភគវនេ សាលរាជមូលេ’’តិ ឯតំ វចនំ. ឯវន្តិ ‘‘យទិ តាវ ភគវា’’តិអាទិនា យំ តំ ភវតា ចោទិតំ, តំ អត្ថតោ ឯវំ ន ខោ បន ទដ្ឋព្ពំ, ន ឧភយត្ថ អបុព្ពអចរិមំ វិហារទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ.

ឥទានិ អត្តនោ យថាធិប្បេតំ អវិបរីតំ អត្ថំ, តស្ស ច បដិកច្ចេវ វុត្តភាវំ, តេន ច អប្បដិវិទ្ធត្តំ បកាសេន្តោ ‘‘ននុ អវោចុម្ហ…បេ… សាលរាជមូលេ’’តិ អាហ. ឯវម្បិ ‘‘សុភគវនេ សាលរាជមូលេ វិហរតី’’ច្ចេវ វត្តព្ពំ, ន ‘‘ឧក្កដ្ឋាយ’’ន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា វុត្តំ ‘‘គោចរគាមនិទស្សនត្ថ’’ន្តិអាទិ.

អវស្សំ ចេត្ថ គោចរគាមកិត្តនំ កាតព្ពំ. តថា ហិ តំ យថា សុភគវនាទិកិត្តនំ បព្ពជិតានុគ្គហករណាទិអនេកប្បយោជនំ, ឯវំ គហដ្ឋានុគ្គហករណាទិវិវិធប្បយោជនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧក្កដ្ឋាកិត្តនេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បច្ចយគ្គហណេន ឧបសង្កមនបយិរុបាសនានំ ឱកាសទានេន ធម្មទេសនាយ សរណេសុ សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបនេន យថូបនិស្សយំ ឧបរិវិសេសាធិគមាវហនេន ច គហដ្ឋានគ្គហករណំ, ឧគ្គហបរិបុច្ឆានំ កម្មដ្ឋានានុយោគស្ស ច អនុរូបវសនដ្ឋានបរិគ្គហេនេត្ថ បព្ពជិតានុគ្គហករណំ វេទិតព្ពំ. ករុណាយ ឧបគមនំ, ន លាភាទិនិមិត្តំ, បញ្ញាយ អបគមនំ, ន វិរោធាទិនិមិត្តន្តិ ឧបគមនាបគមនានំ និរុបក្កិលេសតំ វិភាវេតិ. ធម្មិកសុខំ នាម អនវជ្ជសុខំ. ទេវានំ ឧបការពហុលតា ជនវិវិត្តតាយ. បចុរជនវិវិត្តំ ហិ ឋានំ ទេវា ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញន្តិ. តទត្ថបរិនិប្ផាទនន្តិ លោកត្ថនិប្ផាទនំ, ពុទ្ធកិច្ចសម្បាទនន្តិ អត្ថោ. ឯវមាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន ឧក្កដ្ឋាកិត្តនតោ រូបកាយស្ស អនុគ្គណ្ហនំ ទស្សេតិ, សុភគវនាទិកិត្តនតោ ធម្មកាយស្ស. តថា បុរិមេន បរាធីនកិរិយាករណំ, ទុតិយេន អត្តាធីនកិរិយាករណំ. បុរិមេន វា ករុណាកិច្ចំ, ឥតរេន បញ្ញាកិច្ចំ. បុរិមេន ចស្ស បរមាយ អនុកម្បាយ សមន្នាគមំ, បច្ឆិមេន បរមាយ ឧបេក្ខាយ សមន្នាគមំ ទីបេតិ. ភគវា ហិ សព្ពសត្តេ បរមាយ អនុកម្បាយ អនុកម្បតិ, ន ច តត្ថ សិនេហទោសានុបតិតោ បរមុបេក្ខកភាវតោ, ឧបេក្ខកោ ច ន ច បរហិតសុខករណេ អប្បោសុក្កោ មហាការុណិកភាវតោ.

តស្ស មហាការុណិកតាយ លោកនាថតា, ឧបេក្ខកតាយ អត្តនាថតា. តថា ហេស ពោធិសត្តភូតោ មហាករុណាយ សញ្ចោទិតមានសោ សកលលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបន្នោ មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ តទត្ថនិប្ផាទនត្ថំ បុញ្ញញាណសម្ភារេ សម្បាទេន្តោ អបរិមិតំ កាលំ អនប្បកំ ទុក្ខមនុភោសិ, ឧបេក្ខកតាយ សម្មា បតិតេហិ ទុក្ខេហិ ន វិកម្បិ. តថា មហាការុណិកតាយ សំសារាភិមុខតា, ឧបេក្ខកតាយ តតោ និព្ពិន្ទនា. តថា ឧបេក្ខកតាយ និព្ពានាភិមុខតា, មហាការុណិកតាយ តទធិគមោ. តថា មហាការុណិកតាយ បរេសំ អភិំសាបនំ, ឧបេក្ខកតាយ សយំ បរេហិ អភាយនំ. មហាការុណិកតាយ បរំ រក្ខតោ អត្តនោ រក្ខណំ, ឧបេក្ខកតាយ អត្តានំ រក្ខតោ បរេសំ រក្ខណំ. តេនស្ស អត្តហិតាយ បដិបន្នាទីសុ ចតុត្ថបុគ្គលភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ. តថា មហាការុណិកតាយ សច្ចាធិដ្ឋានស្ស ចាគាធិដ្ឋានស្ស ច បារិបូរិ, ឧបេក្ខកតាយ ឧបសមាធិដ្ឋានស្ស បញ្ញាធិដ្ឋានស្ស ច បារិបូរិ. ឯវំ បរិសុទ្ធាសយបយោគស្ស មហាការុណិកតាយ លោកហិតត្ថមេវ រជ្ជសម្បទាទិភវសម្បត្តិយា ឧបគមនំ, ឧបេក្ខកតាយ តិណាយបិ អមញ្ញមានស្ស តតោ អបគមនំ. ឥតិ សុវិសុទ្ធឧបគមាបគមស្ស មហាការុណិកតាយ លោកហិតត្ថមេវ ទានវសេន សម្បត្តីនំ បរិច្ចជនា, ឧបេក្ខកតាយ ចស្ស ផលស្ស អត្តនោ អបច្ចាសីសនា. ឯវំ សមុទាគមនតោ បដ្ឋាយ អច្ឆរិយព្ភុតគុណសមន្នាគតស្ស មហាការុណិកតាយ បរេសំ ហិតសុខត្ថំ អតិទុក្ករការិតា, ឧបេក្ខកតាយ កាយម្បិ អនលំការិតា.

តថា មហាការុណិកតាយ ចរិមត្តភាវេ ជិណ្ណាតុរមតទស្សនេន សញ្ជាតសំវេគោ, ឧបេក្ខកតាយ ឧឡារេសុ ទេវភោគសទិសេសុ ភោគេសុ និរបេក្ខោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិ. តថា មហាការុណិកតាយ ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧; សំ. និ. ២.៤, ១០) ករុណាមុខេនេវ វិបស្សនារម្ភោ, ឧបេក្ខកតាយ ពុទ្ធភូតស្ស សត្ត សត្តាហានិ វិវេកសុខេនេវ វីតិនាមនំ. មហាការុណិកតាយ ធម្មគម្ភីរតំ បច្ចវេក្ខិត្វា ធម្មទេសនាយ អប្បោសុក្កតំ អាបជ្ជិត្វាបិ មហាព្រហ្មុនោ អជ្ឈេសនាបទេសេន ឱកាសករណំ, ឧបេក្ខកតាយ បញ្ចវគ្គិយាទិ វេនេយ្យានំ អននុរូបសមុទាចារេបិ អនញ្ញថាភាវោ. មហាការុណិកតាយ កត្ថចិ បដិឃាតាភាវេនស្ស សព្ពត្ថ អមិត្តសញ្ញាយ អភាវោ, ឧបេក្ខកតាយ កត្ថចិបិ អនុរោធាភាវេន សព្ពត្ថ សិនេហសន្ថវាភាវោ. មហាការុណិកតាយ គាមាទីនំ អាសន្នដ្ឋានេ វសន្តស្សបិ ឧបេក្ខកតាយ អរញ្ញដ្ឋានេ ឯវ វិហរណំ. តេន វុត្តំ ‘‘បុរិមេន ចស្ស បរមាយ អន្នុកម្បាយ សមន្នាគមំ, បច្ឆិមេន បរមាយ ឧបេក្ខាយ សមន្នាគមំ ទីបេតី’’តិ.

តន្តិ ‘‘តត្រា’’តិ បទំ. ទេសកាលបរិទីបនន្តិ យេ ទេសកាលា ឥធ វិហរណកិរិយាវិសេសនភាវេន វុត្តា, តេសំ បរិទីបនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ សមយំ…បេ… ទីបេតី’’តិ អាហ. តំ-សទ្ទោ ហិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស បដិនិទ្ទេសោ, តស្មា ឥធ កាលស្ស, ទេសស្ស វា បដិនិទ្ទេសោ ភវិតុំ អរហតិ, ន អញ្ញស្ស. អយំ តាវ តត្រ-សទ្ទស្ស បដិនិទ្ទេសភាវេ អត្ថវិភាវនា. យស្មា បន ឦទិសេសុ ឋានេសុ តត្រ-សទ្ទោ ធម្មទេសនាវិសិដ្ឋំ ទេសំ កាលញ្ច វិភាវេតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភាសិតព្ពយុត្តេ វា ទេសកាលេ ទីបេតី’’តិ. តេន តត្រាតិ យត្ថ ភគវា ធម្មទេសនត្ថំ ភិក្ខូ អាលបិ អភាសិ, តាទិសេ ទេសេ, កាលេ វាតិ អត្ថោ. ន ហីតិអាទិនា តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ. ននុ ច យត្ថ ឋិតោ ភគវា ‘‘អកាលោ ខោ តាវា’’តិអាទិនា ពាហិយស្ស ធម្មទេសនំ បដិក្ខិបិ, តត្ថេវ អន្តរវីថិយំ ឋិតោ តស្ស ធម្មំ ទេសេតីតិ? សច្ចមេតំ, អទេសេតព្ពកាលេ អទេសនាយ ឥទំ ឧទាហរណំ. តេនេវាហ ‘‘អកាលោ ខោ តាវា’’តិ. យំ បន តត្ថ វុត្តំ ‘‘អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា’’តិ (ឧទា. ១០), តម្បិ តស្ស អកាលភាវស្សេវ បរិយាយេន ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តស្ស ហិ តទា អទ្ធានបរិស្សមេន រូបកាយេ អកម្មញ្ញតា អហោសិ, ពលវបីតិវេគេន នាមកាយេ, តទុភយស្ស វូបសមំ អាគមេន្តោ បបញ្ចបរិហារត្ថំ ភគវា ‘‘អកាលោ ខោ’’តិ បរិយាយេន បដិក្ខិបិ. អទេសេតព្ពទេសេ អទេសនាយ បន ឧទាហរណំ ‘‘អថ ខោ ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ (សំ. និ. ២.១៥៤), វិហារតោ និក្ខមិត្វា វិហារបច្ឆាយាយំ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទី’’តិ (ទី. និ. ១.៣៦៣) ច ឯវមាទិកំ ឥធ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតំ.

‘‘អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ពាលោ ឥធ បុព្ពេ រសាទោ ឥធ បាបានិ កម្មានិ ករិត្វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៥១) បទបូរណមត្តេ ខោ-សទ្ទោ, ‘‘ទុក្ខំ ខោ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.២១) អវធារណេ, ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, សត្ថុ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ សាវកា វិវេកំ នានុសិក្ខន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣១) អាទិកាលត្ថេ. វាក្យារម្ភេតិ អត្ថោ. តត្ថ បទបូរណេន វចនាលង្ការមត្តំ កតំ ហោតិ, អាទិកាលត្ថេន វាក្យស្ស ឧបញ្ញាសមត្តំ, អវធារត្ថេន បន និយមទស្សនំ, តស្មា អាមន្តេសិ ឯវាតិ អាមន្តនេ និយមោ ទស្សិតោ ហោតីតិ.

‘‘ភគវាតិ លោកគរុទីបន’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ បុព្ពេបិ ភគវា-សទ្ទស្ស អត្ថោ វុត្តោតិ? យទិបិ បុព្ពេ វុត្តោ, តំ បនស្ស យថាវុត្តេ ឋានេ វិហរណកិរិយាយ កត្តុវិសេសទស្សនត្ថំ កតំ, ន អាមន្តនកិរិយាយ, ឥធ បន អាមន្តនកិរិយាយ, តស្មា តទត្ថំ បុន ‘‘ភគវា’’តិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ តស្សត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវាតិ លោកគរុទីបន’’ន្តិ អាហ. កថាសវនយុត្តបុគ្គលវចនន្តិ វក្ខមានាយ មូលបរិយាយទេសនាយ សវនយោគ្យបុគ្គលវចនំ. ចតូសុបិ បរិសាសុ ភិក្ខូ ឯវ ឯទិសានំ ទេសនានំ វិសេសេន ភាជនភូតា, ឥតិ សាតិសយសាសនសម្បដិគ្គាហកភាវទស្សនត្ថំ ឥធ ភិក្ខុគហណន្តិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សទ្ទត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ភិក្ខកោតិ ភិក្ខូតិ ភិក្ខនធម្មតាយ ភិក្ខូតិ អត្ថោ. ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ពុទ្ធាទីហិបិ អជ្ឈុបគតំ ភិក្ខាចរិយំ ឧញ្ឆាចរិយំ អជ្ឈុបគតត្តា អនុដ្ឋិតត្តា ភិក្ខូ. យោ ហិ កោចិ អប្បំ វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ, សោ កសិគោរក្ខាទីហិ ជីវិកាកប្បនំ ហិត្វា លិង្គសម្បដិច្ឆនេនេវ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតត្តា ភិក្ខុ, បរបដិពទ្ធជីវិកត្តា វា វិហារមជ្ឈេ កាជភត្តំ ភុញ្ជមានោបិ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ, បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាយ ឧស្សាហជាតត្តា វា ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខូតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អាទិនា នយេនាតិ ‘‘ភិន្នបដធរោតិ ភិក្ខុ, ភិន្ទតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេតិ ភិក្ខុ, ភិន្នត្តា បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា វិភង្គេ (វិភ. ៥១០) អាគតនយេន. ញាបនេតិ អវពោធនេ, បដិវេទនេតិ អត្ថោ.

ភិក្ខនសីលតាតិអាទីសុ ភិក្ខនសីលតា ភិក្ខនេន អាជីវនសីលតា, ន កសិវណិជ្ជាទីហិ អាជីវនសីលតា. ភិក្ខនធម្មតា ‘‘ឧទ្ទិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១៥៣; មិ. ប. ៤.៥.៩) ឯវំ វុត្តភិក្ខនសភាវតា, ន សម្ភាវនាកោហញ្ញសភាវតា. ភិក្ខនេ សាធុការិតា ‘‘ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យា’’តិ (ធ. ប. ១៦៨) វចនំ អនុស្សរិត្វា តត្ថ អប្បមជ្ជនា. អថ វា សីលំ នាម បកតិសភាវោ, ឥធ បន តទធិដ្ឋានំ. ធម្មោតិ វតំ. អបរេ បន ‘‘សីលំ នាម វតសមាទានំ, ធម្មោ នាម បវេណីអាគតំ ចារិត្តំ, សាធុការិតាតិ សក្កច្ចការិតា អាទរកិរិយា’’តិ វណ្ណេន្តិ. ហីនាធិកជនសេវិតន្តិ យេ ភិក្ខុភាវេ ឋិតាបិ ជាតិមទាទិវសេន ឧទ្ធតា ឧន្នឡា. យេ ច គិហិភាវេ បរេសុ អត្ថិកភាវម្បិ អនុបគតតាយ ភិក្ខាចរិយំ បរមកាបញ្ញតំ មញ្ញន្តិ, តេសំ ឧភយេសម្បិ យថាក្កមំ ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វចនេន ហីនជនេហិ ទលិទ្ទេហិ បរមកាបញ្ញតំ បត្តេហិ បរកុលេសុ ភិក្ខាចរិយាយ ជីវិកំ កប្បេន្តេហិ សេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ឧទ្ធតភាវនិគ្គហំ ករោតិ, អធិកជនេហិ ឧឡារភោគខត្តិយកុលាទិតោ បព្ពជិតេហិ ពុទ្ធាទីហិ អាជីវវិសោធនត្ថំ សេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ទីនភាវនិគ្គហំ ករោតីតិ យោជេតព្ពំ. យស្មា ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វចនំ អាមន្តនភាវតោ អភិមុខីករណំ, បករណតោ សាមត្ថិយតោ ច សុស្សូសាជននំ សក្កច្ចសវនមនសិការនិយោជនញ្ច ហោតិ. តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភិក្ខវោតិ ឥមិនា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ សាធុកសវនមនសិការេតិ សាធុកសវនេ សាធុកមនសិការេ ច. កថំ បន បវត្តិតា សវនាទយោ សាធុកំ បវត្តិតា ហោន្តីតិ? ‘‘អទ្ធា ឥមាយ សម្មាបដិបត្តិយា សកលសាសនសម្បត្តិ ហត្ថគតា ភវិស្សតី’’តិ អាទរគារវយោគេន, កថាទីសុ អបរិភវនាទិនា ច. វុត្តំ ហិ ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សុណន្តោ សទ្ធម្មំ ភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? ន កថំ បរិភោតិ, ន កថិកំ បរិភោតិ, ន អត្តានំ បរិភោតិ, អវិក្ខិត្តចិត្តោ ធម្មំ សុណាតិ ឯកគ្គចិត្តោ, យោនិសោ ច មនសិ ករោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សុណន្តោ សទ្ធម្មំ ភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ៥.១៥១). តេនេវាហ ‘‘សាធុកសវនមនសិការាយត្តា ហិ សាសនសម្បត្តី’’តិ. សាសនសម្បត្តិ នាម សីលាទិនិប្ផត្តិ.

បឋមំ ឧប្បន្នត្តា អធិគមវសេន. សត្ថុចរិយានុវិធាយកត្តា សីលាទិគុណានុដ្ឋានេន. តិណ្ណំ យានានំ វសេន អនុធម្មបដិបត្តិសព្ភាវតោ សកលសាសនបដិគ្គាហកត្តា. សន្តិកត្តាតិ សមីបភាវតោ. សន្តិកាវចរត្តាតិ សព្ពកាលំ សម្បយុត្តភាវតោ. យថានុសិដ្ឋន្តិ អនុសាសនិអនុរូបំ, អនុសាសនិំ អនវសេសតោ បដិគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូយេវ សន្ធាយាតិ យេ សុត្តបរិយោសានេ ‘‘តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុ’’ន្តិ វុត្តា បញ្ចសតា ព្រាហ្មណបព្ពជិតា, តេ សន្ធាយ.

បុព្ពេ សព្ពបរិសសាធារណត្តេបិ ភគវតោ ធម្មទេសនាយ ‘‘ជេដ្ឋសេដ្ឋា’’តិអាទិនា ភិក្ខូនំ ឯវ អាមន្តនេ ការណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វាវ ធម្មទេសនាយ បយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘កិមត្ថំ បន ភគវា’’តិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេសិ. តត្ថ អញ្ញំ ចិន្តេន្តាតិ អញ្ញវិហិតា. វិក្ខិត្តចិត្តាតិ អសមាហិតចិត្តា. ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តាតិ តទា ហិយ្យោ តតោ បរទិវសេសុ វា សុតធម្មំ បតិ បតិ មនសា អវេក្ខន្តា. ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ធម្មេ ទេសិយមានេ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទេសនំ សល្លក្ខេតុំ សក្កោន្តីតិ ឥមមេវត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘តេ អនាមន្តេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ភិក្ខវោតីតិ ច សន្ធិវសេន ឥ-ការលោបោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘ភិក្ខវោ ឥតី’’តិ. អយំ ហិ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុ-បរិសមាបនាទិបទត្ថវិបរិយាយ-បការាវធារណនិទស្សនាទិអនេកត្ថប្បភេទោ. តថា ហេស ‘‘រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘រូប’ន្តិ វុច្ចតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៧៩) ហេតុអត្ថេ ទិស្សតិ; ‘‘តស្មា តិហ មេ, ភិក្ខវេ, ធម្មទាយាទា ភវថ, មា អាមិសទាយាទា, អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា ‘កិន្តិ មេ សាវកា ធម្មទាយាទា ភវេយ្យុំ, នោ អាមិសទាយាទា’តិ’’អាទីសុ បរិសមាបនេ; ‘‘ឥតិ វា, ឥតិ ឯវរូបា នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៣) អាទិអត្ថេ; ‘‘មាគណ្ឋិយោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនមភិលាបោ’’តិអាទីសុ (មហានិ. ៧៣) បទត្ថវិបរិយាយេ; ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បដិភយោ ពាលោ, អប្បដិភយោ បណ្ឌិតោ, សឧបទ្ទវោ ពាលោ, អនុបទ្ទវោ បណ្ឌិតោ, សឧបសគ្គោ ពាលោ, អនុបសគ្គោ បណ្ឌិតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៤) បការេ; ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ បុដ្ឋេន សតា, អានន្ទ, អត្ថីតិស្ស វចនីយំ, កិំ បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ ចេ វទេយ្យ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៩៦) អវធារណេ; ‘‘សព្ពមត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយមេកោ អន្តោ, សព្ពំ នត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយំ ទុតិយោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥) និទស្សនេ. ឥធាបិ និទស្សនេវ ទដ្ឋព្ពោ. ភិក្ខវោតិ ហិ អាមន្តិតាការោ, តមេស ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សេតិ ‘‘ភិក្ខវោតិ អាមន្តេសី’’តិ. ឥមិនា នយេន ‘‘ភទ្ទន្តេ’’តិអាទីសុបិ យថារហំ ឥតិ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បុព្ពេ ‘‘ភគវា អាមន្តេសី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ភគវតោ បច្ចស្សោសុ’’ន្តិ ឥធ ‘‘ភគវតោ’’តិ សាមិវចនំ អាមន្តនមេវ សម្ពន្ធីអន្តរំ អបេក្ខតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘ភគវតោ អាមន្តនំ បដិអស្សោសុ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ភគវតោ’’តិ បន ឥទំ បដិស្សវសម្ពន្ធនេន សម្បទានវចនំ យថា ‘‘ទេវទត្តស្ស បដិស្សុណោតី’’តិ.

យំ និទានំ ភាសិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាហ – កិមត្ថំ បន ធម្មវិនយសង្គហេ ករិយមានេ និទានវចនំ, ននុ ភគវតា ភាសិតវចនស្សេវ សង្គហោ កាតព្ពោតិ? វុច្ចតេ – ទេសនាយ ឋិតិអសម្មោសសទ្ធេយ្យភាវសម្បាទនត្ថំ. កាលទេសទេសកនិមិត្តបរិសាបទេសេហិ ឧបនិពន្ធិត្វា ឋបិតា ហិ ទេសនា ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ អសម្មោសធម្មា សទ្ធេយ្យា ច, ទេសកាលកត្តុសោតុនិមិត្តេហិ ឧបនិពទ្ធោ វិយ វោហារវិនិច្ឆយោ. តេនេវ ច អាយស្មតា មហាកស្សបេន ‘‘មូលបរិយាយសុត្តំ អាវុសោ, អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិនា ទេសាទិបុច្ឆាសុ កតាសុ តាសំ វិស្សជ្ជនំ ករោន្តេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិនា ឥមស្ស សុត្តស្ស និទានំ ភាសិតំ. អបិច សត្ថុសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចនំ. តថាគតស្ស ហិ ភគវតោ បុព្ពរចនានុមានាគមតក្កាភាវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ. ន ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពរចនាទីហិ អត្ថោ អត្ថិ សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារតាយ ឯកប្បមាណត្តា ច ញេយ្យធម្មេសុ. តថា អាចរិយមុដ្ឋិធម្មមច្ឆរិយសាសនសាវកានុរោធាភាវតោ ខីណាសវភាវសិទ្ធិ. ន ហិ សព្ពសោ ខីណាសវស្ស តេ សម្ភវន្តីតិ សុវិសុទ្ធស្ស បរានុគ្គហប្បវត្តិ. ឯវំ ទេសកសំកិលេសភូតានំ ទិដ្ឋិសីលសម្បទាទូសកានំ អវិជ្ជាតណ្ហានំ អច្ចន្តាភាវសំសូចកេហិ ញាណសម្បទាបហានសម្បទាភិព្យញ្ជកេហិ ច សម្ពុទ្ធវិសុទ្ធភាវេហិ បុរិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធិ, តតោ ឯវ ច អន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មេសុ សម្មោហាភាវសិទ្ធិតោ បច្ឆិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធីតិ ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជសមន្នាគមោ អត្តហិតបរហិតបដិបត្តិ ច និទានវចនេន បកាសិតា ហោតិ តត្ថ តត្ថ សម្បត្តបរិយាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ ឋានុប្បត្តិកបដិភានេន ធម្មទេសនាទីបនតោ, ឥធ បន បថវីអាទីសុ វត្ថូសុ បុថុជ្ជនានំ បដិបត្តិវិភាគវវត្ថាបកទេសនាទីបនតោតិ យោជេតព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘សត្ថុសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចន’’ន្តិ.

តថា សាសនសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចនំ. ញាណករុណាបរិគ្គហិតសព្ពកិរិយស្ស ហិ ភគវតោ នត្ថិ និរត្ថិកា បដិបត្តិ, អត្តហិតត្ថា វា. តស្មា បរេសំ ឯវ អត្ថាយ បវត្តសព្ពកិរិយស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សកលម្បិ កាយវចីមនោកម្មំ យថាបវត្តំ វុច្ចមានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ សត្តានំ អនុសាសនដ្ឋេន សាសនំ, ន កព្យរចនា, តយិទំ សត្ថុចរិតំ កាលទេសទេសកបរិសាបទេសេហិ សទ្ធិំ តត្ថ តត្ថ និទានវចនេហិ យថារហំ បកាសីយតិ, ឥធ បន ‘‘បថវិយាទីសុ វត្ថូសូ’’តិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. តេន វុត្តំ ‘‘សាសនសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចន’’ន្តិ. អបិច សត្ថុនោ បមាណភាវប្បកាសនេន សាសនស្ស បមាណភាវទស្សនត្ថំ និទានវចនំ, តញ្ច ទេសកប្បមាណភាវទស្សនំ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេន ‘‘ភគវា’’តិ ច ឥមិនា បទេន វិភាវិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ភគវា’’តិ ឥមិនា តថាគតស្ស រាគទោសមោហាទិសព្ពកិលេសមលទុច្ចរិតាទិទោសប្បហានទីបនេន វចនេន អនញ្ញសាធារណសុបរិសុទ្ធញាណករុណាទិគុណវិសេសយោគបរិទីបនេន តតោ ឯវ សព្ពសត្តុត្តមភាវទីបនេន អយមត្ថោ សព្ពថា បកាសិតោ ហោតីតិ ឥទមេត្ថ និទានវចនប្បយោជនស្ស មុខមត្តទស្សនំ.

អព្ភន្តរនិទានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុត្តនិក្ខេបវណ្ណនា

និក្ខិត្តស្សាតិ ទេសិតស្ស. ទេសនាបិ ហិ ទេសេតព្ពស្ស សីលាទិអត្ថស្ស វិនេយ្យសន្តានេសុ និក្ខិបនតោ ‘‘និក្ខេបោ’’តិ វុច្ចតិ. សុត្តនិក្ខេបំ វិចារេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតីតិ សាមញ្ញតោ ភគវតោ ទេសនាសមុដ្ឋានស្ស វិភាគំ ទស្សេត្វា ‘‘ឯត្ថាយំ ទេសនា ឯវំសមុដ្ឋានា’’តិ ទេសនាយ សមុដ្ឋានេ ទស្សិតេ សុត្តស្ស សម្មទេវ និទានបរិជាននេន វណ្ណនាយ សុវិញ្ញេយ្យត្តា វុត្តំ. ឯវញ្ហិ ‘‘អស្សុតវា ភិក្ខវេ បុថុជ្ជនោ’’តិអាទិនា, ‘‘យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៨), ‘‘តថាគតោបិ ខោ, ភិក្ខវេ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១២) ច បវត្តទេសនា អនុសន្ធិទស្សនសុខតាយ សុវិញ្ញេយ្យា ហោតិ. តត្ថ យថា អនេកសតអនេកសហស្សភេទានិបិ សុត្តន្តានិ សំកិលេសភាគិយាទិបធាននយវសេន សោឡសវិធតំ នាតិវត្តន្តិ, ឯវំ អត្តជ្ឈាសយាទិសុត្តនិក្ខេបវសេន ចតុព្ពិធភាវន្តិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ហិ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ.

ឯត្ថ ច យថា អត្តជ្ឈាសយស្ស អដ្ឋុប្បត្តិយា ច បរជ្ឈាសយបុច្ឆាហិ សទ្ធិំ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ ‘‘អត្តជ្ឈាសយោ ច បរជ្ឈាសយោ ច, អត្តជ្ឈាសយោ ច បុច្ឆាវសិកោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បរជ្ឈាសយោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បុច្ឆាវសិកោ ចា’’តិ អជ្ឈាសយបុច្ឆានុសន្ធិសព្ភាវតោ, ឯវំ យទិបិ អដ្ឋុប្បត្តិយា អត្តជ្ឈាសយេនបិ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ, អត្តជ្ឈាសយាទីហិ បន បុរតោ ឋិតេហិ អដ្ឋុប្បត្តិយា សំសគ្គោ នត្ថីតិ នយិធ និរវសេសោ វិត្ថារនយោ សម្ភវតីតិ ‘‘ចត្តារោ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ វុត្តំ, តទន្តោគធត្តា វា សម្ភវន្តានំ សេសនិក្ខេបានំ មូលនិក្ខេបវសេន ចត្តារោវ ទស្សិតា. តថាទស្សនញ្ចេត្ថ អយំ សំសគ្គភេទោ គហេតព្ពោតិ.

តត្រាយំ វចនត្ថោ – និក្ខិបីយតីតិ និក្ខេបោ, សុត្តំ ឯវ និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ. អថ វា និក្ខិបនំ និក្ខេបោ, សុត្តស្ស និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ, សុត្តទេសនាតិ អត្ថោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ, សោ អស្ស អត្ថិ ការណភូតោតិ អត្តជ្ឈាសយោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ ឯតស្សាតិ វា អត្តជ្ឈាសយោ. បរជ្ឈាសយេបិ ឯសេវ នយោ. បុច្ឆាយ វសោ បុច្ឆាវសោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ បុច្ឆាវសិកោ. សុត្តទេសនាវត្ថុភូតស្ស អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថុប្បត្តិ, អត្ថុប្បត្តិយេវ អដ្ឋុប្បត្តិ ត្ថ-ការស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា. សា ឯតស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោ. អថ វា និក្ខិបីយតិ សុត្តំ ឯតេនាតិ សុត្តនិក្ខេបោ, អត្តជ្ឈាសយាទិ ឯវ. ឯតស្មិំ បន អត្តវិកប្បេ អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ. បរេសំ អជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោ. បុច្ឆីយតីតិ បុច្ឆា, បុច្ឆិតព្ពោ អត្ថោ. បុច្ឆនវសេន បវត្តំ ធម្មបដិគ្គាហកានំ វចនំ បុច្ឆាវសិកំ, តទេវ និក្ខេប-សទ្ទាបេក្ខាយ បុល្លិង្គវសេន ‘‘បុច្ឆាវសិកោ’’តិ វុត្តំ. តថា អដ្ឋុប្បត្តិ ឯវ អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អបិចេត្ថ បរេសំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកាទិការណនិរបេក្ខត្តា អត្តជ្ឈាសយស្ស វិសុំ សុត្តនិក្ខេបភាវោ យុត្តោ កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ ធម្មតន្តិឋបនត្ថំ បវត្តិតទេសនត្តា. បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ បន បរេសំ អជ្ឈាសយបុច្ឆានំ ទេសនាបវត្តិហេតុភូតានំ ឧប្បត្តិយំ បវត្តិតានំ កថមដ្ឋុប្បត្តិយំ អនវរោធោ, បុច្ឆាវសិកអដ្ឋុប្បត្តិកានំ វា បរជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តិកានំ កថំ បរជ្ឈាសយេ អនវរោធោតិ? ន ចោទេតព្ពមេតំ. បរេសញ្ហិ អភិនីហារបរិបុច្ឆាទិវិនិមុត្តស្សេវ សុត្តទេសនាការណុប្បាទស្ស អដ្ឋុប្បត្តិភាវេន គហិតត្តា បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ វិសុំ គហណំ. តថា ហិ ព្រហ្មជាល (ទី. និ. ១.១) ធម្មទាយាទសុត្តាទីនំ (ម. និ. ១.២៩) វណ្ណាវណ្ណអាមិសុប្បាទាទិទេសនានិមិត្តំ ‘‘អដ្ឋុប្បត្តី’’តិ វុច្ចតិ. បរេសំ បុច្ឆំ វិនា អជ្ឈាសយំ ឯវ និមិត្តំ កត្វា ទេសិតោ បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆាវសេន ទេសិតោ បុច្ឆាវសិកោតិ បាកដោយមត្ថោតិ.

អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ កថេសិ ធម្មតន្តិឋបនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សម្មប្បធានសុត្តន្តហារកោតិ អនុបុព្ពេន និក្ខិត្តានំ សំយុត្តកេ សម្មប្បធានបដិសំយុត្តានំ សុត្តានំ អាវឡិ. តថា ឥទ្ធិបាទហារកាទយោ.

វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា សទ្ធិន្ទ្រិយាទយោ. អជ្ឈាសយន្តិ អធិមុត្តិំ. ខន្តិន្តិ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិំ. មនន្តិ ចិត្តំ. អភិនិហារន្តិ បណិធានំ. ពុជ្ឈនភាវន្តិ ពុជ្ឈនសភាវំ, បដិវិជ្ឈនាការំ វា.

ឧប្បន្នេ មានេ និក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥត្ថិលិង្គាទីនិ តីណិ លិង្គានិ. នាមាទីនិ ចត្តារិ បទានិ. បឋមាទយោ សត្ត វិភត្តិយោ. មុញ្ចិត្វា ន កិញ្ចិ កថេតិ សភាវនិរុត្តិយា តថេវ បវត្តនតោ. គណ្ឋិភូតំ បទំ. យថា ហិ រុក្ខស្ស គណ្ឋិដ្ឋានំ ទុព្ពិនិព្ពេធំ ទុត្តច្ឆិតញ្ច ហោតិ, ឯវមេវំ យំ បទំ អត្ថតោ វិវរិតុំ ន សក្កា, តំ ‘‘គណ្ឋិបទ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អនុបហច្ចាតិ អនុទ្ធរិត្វា.

យេន យេន សម្ពន្ធំ គច្ឆតិ, តស្ស តស្ស អនវសេសតំ ទីបេតីតិ ឥមិនា ឥមស្ស សព្ព-សទ្ទស្ស សប្បទេសតំ ទស្សេតិ. សព្ព-សទ្ទោ ហិ សព្ពសព្ពំ បទេសសព្ពំ អាយតនសព្ពំ សក្កាយសព្ពន្តិ ចតូសុ វិសយេសុ ទិដ្ឋប្បយោគោ. តថា ហេស ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថមាគច្ឆន្តី’’តិអាទីសុ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៦) សព្ពសព្ពស្មិំ អាគតោ. ‘‘សព្ពេសំ វោ, សារិបុត្ត, សុភាសិតំ បរិយាយេនា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៤៥) បទេសសព្ពស្មិំ. ‘‘សព្ពំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ…បេ… ចក្ខុញ្ចេវ រូបា ច…បេ… មនោ ចេវ ធម្មា ចា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣) ឯត្ថ អាយតនសព្ពស្មិំ. ‘‘សព្ពំ សព្ពតោ សញ្ជានាតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៥) សក្កាយសព្ពស្មិំ. តត្ថ សព្ពសព្ពស្មិំ អាគតោ និប្បទេសោ, ឥតរេសុ តីសុបិ អាគតោ សប្បទេសោ, ឥធ បន សក្កាយសព្ពស្មិំ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សក្កាយបរិយាបន្នា បន តេភូមកធម្មាវ អនវសេសតោ វេទិតព្ពា’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១ សុត្តនិក្ខេបវណ្ណនា).

សច្ចេសូតិ អរិយសច្ចេសុ. ឯតេ ចតុរោ ធម្មាតិ ឥទានិ វុច្ចមានេ សច្ចាទិកេ ចត្តារោ ធម្មេ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ សច្ចន្តិ វចីសច្ចំ. ឋិតីតិ វីរិយំ, ‘‘ធិតី’’តិ វា បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. ចាគោតិ អលោភោ. ទិដ្ឋំ សោ អតិវត្តតីតិ យស្មិំ ឯតេ សច្ចាទយោ ធម្មា ឧបលព្ភន្តិ, សោ ទិដ្ឋំ អត្តនោ អមិត្តំ អតិក្កមតិ, ន តស្ស ហត្ថតំ គច្ឆតិ, អថ ខោ នំ អភិភវតិ ឯវាតិ អត្ថោ. សភាវេ វត្តតិ អសភាវធម្មស្ស ការណាសម្ភវតោ. ន ហិ និស្សភាវា ធម្មា កេនចិ និព្ពត្តីយន្តិ. អត្តនោ លក្ខណំ ធារេន្តីតិ យទិបិ លក្ខណវិនិមុត្តា ធម្មា នាម នត្ថិ, តថាបិ យថា ទិដ្ឋិតណ្ហាបរិកប្បិតាការមត្តា អត្តសុភសុខសស្សតាទយោ, បកតិយាទយោ, ទព្ពាទយោ, ជីវាទយោ, កាយាទយោ លោកវោហារមត្តសិទ្ធា គគណកុសុមាទយោវ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថតោ ន ឧបលព្ភន្តិ, ន ឯវមេតេ, ឯតេ បន សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថភូតា ឧបលព្ភន្តិ, តតោ ឯវ សត្តាទិវិសេសវិរហតោ ធម្មមត្តា សភាវវន្តោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អត្តនោ លក្ខណំ ធារេន្តី’’តិ វុត្តំ. ភវតិ ហិ ភេទាភាវេបិ សុខាវពោធនត្ថំ ឧបចារមត្តសិទ្ធេន ភេទេន និទ្ទេសោ យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ. ធារីយន្តិ វា យថាសភាវតោ អវធារីយន្តិ ញាយន្តីតិ ធម្មា, កក្ខឡផុសនាទយោ.

អសាធារណហេតុម្ហីតិ អសាធារណការណេ, សក្កាយធម្មេសុ តស្ស តស្ស អាវេណិកបច្ចយេតិ អត្ថោ. កិំ បន តន្តិ? តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ, អវិជ្ជាទយោបិ វា. យថេវ ហិ បថវីអាទីសុ មញ្ញនាវត្ថូសុ ឧប្បជ្ជមានា តណ្ហាទយោ មញ្ញនា តេសំ បវត្តិយា មូលការណំ, ឯវំ អវិជ្ជាទយោបិ. តថា ហិ ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិអាទិនា ‘‘អបរិញ្ញាតំ តស្សាតិ វទាមី’’តិ (ម. និ. ១.២) ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៣) ច អន្វយតោ, ‘‘ខយា រាគស្ស…បេ… វីតមោហត្តា’’តិ ព្យតិរេកតោ ច តេសំ មូលការណភាវោ វិភាវិតោ.

បរិយាយេតិ ទេសេតព្ពមត្ថំ អវគមេតិ ពោធយតីតិ បរិយាយោ, ទេសនា. បរិយាយតិ អត្តនោ ផលំ បរិគ្គហេត្វា វត្តតិ តស្ស វា ការណភាវំ គច្ឆតីតិ បរិយាយោ, ការណំ. បរិយាយតិ អបរាបរំ បរិវត្តតីតិ បរិយាយោ, វារោ. ឯវំ បរិយាយសទ្ទស្ស ទេសនាការណវារេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា. យថារុតវសេន អគ្គហេត្វា និទ្ធារេត្វា គហេតព្ពត្ថំ នេយ្យត្ថំ. តេភូមកា ធម្មាវ អនវសេសតោ វេទិតព្ពា មញ្ញនាវត្ថុភូតានំ សព្ពេសំ បថវីអាទិធម្មានំ អធិប្បេតត្តា.

ការណទេសនន្តិ ការណញាបនំ ទេសនំ. តំ អត្ថន្តិ តំ សព្ពធម្មានំ មូលការណសង្ខាតំ, ការណទេសនាសង្ខាតំ វា អត្ថំ. តេនេវាហ ‘‘តំ ការណំ តំ ទេសន’’ន្តិ. ឯកត្ថមេតន្តិ ឯតំ បទទ្វយំ ឯកត្ថំ. សាធុ-សទ្ទោ ឯវ ហិ ក-ការេន វឌ្ឍេត្វា ‘‘សាធុក’’ន្តិ វុត្តោ. តេនេវ ហិ សាធុសទ្ទស្ស អត្ថំ វទន្តេន អត្ថុទ្ធារវសេន សាធុកសទ្ទោ ឧទាហដោ. ធម្មរុចីតិ បុញ្ញកាមោ. បញ្ញាណវាតិ បញ្ញវា. អទ្ទុព្ភោតិ អទូសកោ, អនុបឃាតកោតិ អត្ថោ. ឥធាបីតិ ឥមស្មិំ មូលបរិយាយសុត្តេបិ. អយន្តិ សាធុកសទ្ទោ. ឯត្ថេវ ទឡ្ហីកម្មេតិ សក្កច្ចកិរិយាយំ. អាណត្តិយន្តិ អាណាបនេ. ‘‘សុណាថ សាធុកំ មនសិ ករោថា’’តិ ហិ វុត្តេ សាធុកសទ្ទេន សវនមនសិការានំ សក្កច្ចកិរិយា វិយ តទាណាបនម្បិ វុត្តំ ហោតិ. អាយាចនត្ថតា វិយ ចស្ស អាណាបនត្ថតា វេទិតព្ពា.

ឥទានេត្ថ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. សោតិន្ទ្រិយវិក្ខេបវារណំ សវនេ និយោជនវសេន កិរិយន្តរបដិសេធនភាវតោ, សោតំ ឱទហថាតិ អត្ថោ. មនិន្ទ្រិយវិក្ខេបនិវារណំ អញ្ញចិន្តាបដិសេធនតោ. បុរិមន្តិ ‘‘សុណាថា’’តិ បទំ. ឯត្ថាតិ សុណាថ, មនសិ ករោថា’’តិ បទទ្វយេ, ឯតស្មិំ វា អធិការេ. ព្យញ្ជនវិបល្លាសគ្គាហវារណំ សោតទ្វារេ វិក្ខេបបដិពាហកត្តា. ន ហិ យាថាវតោ សុណន្តស្ស សទ្ទតោ វិបល្លាសគ្គាហោ ហោតិ. អត្ថវិបល្លាសគ្គាហវារណំ មនិន្ទ្រិយវិក្ខេបបដិពាហកត្តា. ន ហិ សក្កច្ចំ ធម្មំ ឧបធារេន្តស្ស អត្ថតោ វិបល្លាសគ្គាហោ ហោតិ. ធម្មស្សវនេ និយោជេតិ សុណាថាតិ វិទហនតោ. ធារណូបបរិក្ខាសូតិ ឧបបរិក្ខគ្គហណេន តុលនតីរណាទិកេ ទិដ្ឋិយា ច សុប្បដិវេធំ សង្គណ្ហាតិ.

សព្យញ្ជនោតិ ឯត្ថ យថាធិប្បេតមត្ថំ ព្យញ្ជយតីតិ ព្យញ្ជនំ, សភាវនិរុត្តិ. សហ ព្យញ្ជនេនាតិ សព្យញ្ជនោ, ព្យញ្ជនសម្បន្នោតិ អត្ថោ. អរណីយតោ ឧបគន្ធព្ពតោ អនុដ្ឋាតព្ពតោ អត្ថោ, ចតុបារិសុទ្ធិសីលាទិកោ. សហ អត្ថេនាតិ សាត្ថោ, អត្ថសម្បន្នោតិ អត្ថោ. ធម្មគម្ភីរោតិអាទីសុ ធម្មោ នាម តន្តិ. ទេសនា នាម តស្សា មនសា វវត្ថាបិតាយ តន្តិយា ទេសនា. អត្ថោ នាម តន្តិយា អត្ថោ. បដិវេធោ នាម តន្តិយា តន្តិអត្ថស្ស ច យថាភូតាវពោធោ. យស្មា ចេតេ ធម្មទេសនាអត្ថបដិវេធា សសាទីហិ វិយ មហាសមុទ្ទោ មន្ទពុទ្ធីហិ ទុក្ខោគាឡ្ហា អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា ច, តស្មា គម្ភីរា. តេន វុត្តំ ‘‘យស្មា អយំ ធម្មោ…បេ… សាធុកំ មនសិ ករោថា’’តិ. ឯត្ថ ច បដិវេធស្ស ទុក្ករភាវតោ ធម្មត្ថានំ ទេសនាញាណស្ស ទុក្ករភាវតោ ទេសនាយ ទុក្ខោគាហតា, បដិវេធស្ស បន ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា តព្ពិសយញាណុប្បត្តិយា ច ទុក្ករភាវតោ ទុក្ខោគាហតា វេទិតព្ពា.

ទេសនំ នាម ឧទ្ទិសនំ. តស្ស និទ្ទិសនំ ភាសនន្តិ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘វិត្ថារតោបិ នំ ភាសិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. បរិព្យត្តំ កថនំ វា ភាសនំ. សាឡិកាយិវ និគ្ឃោសោតិ សាឡិកាយ អាលាបោ វិយ មធុរោ កណ្ណសុខោ បេមនីយោ. បដិភានន្តិ សទ្ទោ. ឧទីរយីតិ ឧច្ចារីយតិ, វុច្ចតិ វា.

ឯវំ វុត្តេ ឧស្សាហជាតាតិ ឯវំ ‘‘សុណាថ សាធុកំ មនសិ ករោថ ភាសិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ន កិរ សត្ថា សង្ខេបេនេវ ទេសេស្សតិ, វិត្ថារេនបិ ភាសិស្សតីតិ សញ្ជាតុស្សាហា ហដ្ឋតុដ្ឋា ហុត្វា. ឥធាតិ ឥមិនា វុច្ចមានអធិករណំ តស្ស បុគ្គលស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ទេសាបទេសេ និបាតោ’’តិ. លោកន្តិ ឱកាសលោកំ. ឥធ តថាគតោ លោកេតិ ហិ ជាតិខេត្តំ, តត្ថាបិ អយំ ចក្កវាឡោ អធិប្បេតោ. សមណោតិ សោតាបន្នោ. ទុតិយោ សមណោតិ សកទាគាមី. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សមណោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤១) ‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ សមណោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា រាគទោសមោហានំ តនុត្តា សកទាគាមី ហោតី’’តិ ច (អ. និ. ៤.២៤១). ឥធេវ តិដ្ឋមានស្សាតិ ឥមិស្សា ឯវ ឥន្ទសាលគុហាយំ តិដ្ឋមានស្ស.

២. អស្សុតវាតិ ឯត្ថ (អ. និ. ដី. ១.១.៥១) សុតន្តិ សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារិតំ, ឧបធារណំ វា, សុតំ អស្សត្ថីតិ សុតវា. វា-សទ្ទស្ស ហិ អត្ថោ អត្ថិតាមត្តាទិវសេន អនេកវិធោ. តថា ហិ ‘‘អន្តវា អយំ លោកោ បរិវដុមោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៥៤; បដិ. ម. ១.១៤០) អត្ថិតាមត្តំ អត្ថោ. ‘‘ធនវា ភោគវា, លាភី អន្នស្សា’’តិ ច អាទីសុ ពហុភាវោ. ‘‘រោគវា ហោតិ រោគាភិភូតោ’’តិអាទីសុ កាយាពាធោ. ‘‘កុដ្ឋី កុដ្ឋចីវរេនា’’តិអាទីសុ និន្ទា, ‘‘ឥស្សុកី មច្ឆរី សឋោ មាយាវិនោ កេដុភិនោ’’តិអាទីសុ អភិណ្ហយោគោ. ‘‘ទណ្ឌី ឆត្តី អលម្ពរី’’តិអាទីសុ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤២) សំសគ្គោ. ‘‘បណ្ឌិតោ វាបិ តេន សោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៦៣) ឧបមានំ, សទិសភាវោតិ អត្ថោ. ‘‘តំ វាបិ ធីរា មុនិំ វេទយន្តី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ២១៣) សមុច្ចយោ. ‘‘កេ វា ឥមេ កស្ស វា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៩៦) សំសយោ. ‘‘អយំ វា ឥមេសំ សមណព្រាហ្មណានំ សព្ពពាលោ សព្ពមូឡ្ហោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៨១) វិភាវនោ. ‘‘ន វាយំ កុមារោ មត្តមញ្ញាសី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥៤) បទបូរណំ. ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៧០) វិកប្បោ. ‘‘សក្យបុត្តស្ស សិរីមតោ (ទី. និ. ៣.២៧៧), សីលវតោ សីលសម្បត្តិយា កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៥០; ៣.៣១៦; អ. និ. ៥.២១៣; មហាវ. ២៨៥) ច អាទីសុ បសំសា. ‘‘បញ្ញវា ហោតិ ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣១៧, ៣៥៥) អតិសយោ. ឥធាបិ អតិសយោ, បសំសា វា អត្ថោ, តស្មា យស្ស បសំសិតំ, អតិសយេន វា សុតំ អត្ថិ, សោ សុតវាតិ សំកិលេសវិទ្ធំសនសមត្ថំ បរិយត្តិធម្មស្សវនំ, តំ សុត្វា តថត្តាយ បដិបត្តិ ច ‘‘សុតវា’’តិ ឥមិនា សទ្ទេន បកាសិតា. អថ វា សោតព្ពយុត្តំ សុត្វា កត្តព្ពនិប្ផត្តិវសេន សុណីតិ សុតវា, តប្បដិក្ខេបេន ន សុតវាតិ អស្សុតវា.

អយញ្ហិ អ-ការោ ‘‘អហេតុកា ធម្មា (ធ. ស. ២.ទុកមាតិកា), អភិក្ខុកោ អាវាសោ’’តិអាទីសុ (បាចិ. ១០៤៦, ១០៤៧) តំសហយោគនិវត្តិយំ ឥច្ឆិតោ. ‘‘អបច្ចយា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ៧.ទុកមាតិកា) តំសម្ពន្ធីភាវនិវត្តិយំ. បច្ចយុប្បន្នញ្ហិ បច្ចយសម្ពន្ធីតិ អប្បច្ចយុប្បន្នត្តា អតំសម្ពន្ធិតា ឯត្ថ ជោតិតា. ‘‘អនិទស្សនា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ៩.ទុកមាតិកា) តំសភាវនិវត្តិយំ. និទស្សនញ្ហិ ទដ្ឋព្ពតា. អថ វា បស្សតីតិ និទស្សនំ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តគ្គហេតព្ពភាវនិវត្តិយំ យថា ‘‘អនាសវា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ១៥.ទុកមាតិកា), ‘‘អប្បដិឃា ធម្មា (ធ. ស. ១០.ទុកមាតិកា), អនារម្មណា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ៥៥.ទុកមាតិកា) តំកិច្ចនិវត្តិយំ, ‘‘អរូបិនោ ធម្មា (ធ. ស. ១១.ទុកមាតិកា) អចេតសិកា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ៥៧.ទុកមាតិកា) តព្ភាវនិវត្តិយំ. តទញ្ញថា ហិ ឯត្ថ បកាសិតា. ‘‘អមនុស្សោ’’តិ តព្ភាវមត្តនិវត្តិយំ. មនុស្សមត្តំ នត្ថិ, អញ្ញំ សមានន្តិ. សទិសតា ហិ ឯត្ថ សូចិតា. ‘‘អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោ, អនរិយោ’’តិ (អ. និ. ៣.១៣) ច តំសម្ភាវនីយគុណនិវត្តិយំ. គរហា ហិ ឥធ ញាយតិ. ‘‘កច្ចិ ភោតោ អនាមយំ, អនុទរា កញ្ញា’’តិ (ជា. ២.២០.១២៩) តទនប្បភាវនិវត្តិយំ, ‘‘អនុប្បន្នា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ១៧.តិកមាតិកា) តំសទិសភាវនិវត្តិយំ. អតីតានញ្ហិ ឧប្បន្នបុព្ពត្តា ឧប្បាទិធម្មានញ្ច បច្ចយេកទេសនិប្ផត្តិយា អារទ្ធុប្បាទិភាវតោ កាលវិមុត្តស្ស ច វិជ្ជមានត្តា ឧប្បន្នានុកូលតា បគេវ បច្ចុប្បន្នានន្តិ តព្ពិទូរតាវ ឯត្ថ វិញ្ញាយតិ ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ១១.តិកមាតិកា) តទបរិយោសាននិវត្តិយំ. តន្និដ្ឋានញ្ហិ ឯត្ថ បកាសិតន្តិ. ឯវមនេកេសំ អត្ថានំ ជោតកោ. ឥធ បន ‘‘អរូបិនោ ធម្មា អចេតសិកា ធម្មា’’តិអាទីសុ វិយ តព្ភាវនិវត្តិយំ ទដ្ឋព្ពោ, អញ្ញត្ថេតិ អត្ថោ. ឯតេនស្ស សុតាទិញាណវិរហតំ ទស្សេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាគមាធិគមាភាវា ញេយ្យោ អស្សុតវា ឥតី’’តិ.

ឥទានិ តស្ស អត្ថំ វិវរន្តោ យស្មា ខន្ធធាត្វាទិកោសល្លេនបិ មញ្ញនាបដិសេធនសមត្ថំ ពាហុសច្ចំ ហោតិ. យថាហ ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ពហុស្សុតោ ហោតិ? យតោ ខោ ភិក្ខុ ខន្ធកុសលោ ហោតិ ធាតុ, អាយតន, បដិច្ចសមុប្បាទកុសលោ ហោតិ, ឯត្តាវតា ខោ ភិក្ខុ ពហុស្សុតោ ហោតី’’តិ, តស្មា ‘‘យស្ស ហិ ខន្ធធាតុអាយតនសច្ចបច្ចយាការសតិបដ្ឋានាទីសូតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ. អត្ថបរិបុច្ឆនំ បរិបុច្ឆា. កុសលេហិ សហ ចោទនាបរិហរណវសេន វិនិច្ឆយករណំ វិនិច្ឆយោ. មគ្គផលនិព្ពានានិ អធិគមោ.

ពហូនំ (ធ. ស. មូលដី. ១០០៧) នានប្បការានំ កិលេសសក្កាយទិដ្ឋីនំ អវិហតត្តា តា ជនេន្តិ, តាហិ វា ជនិតាតិ បុថុជ្ជនា. អវិឃាតមេវ វា ជន-សទ្ទោ វទតិ. បុថុ សត្ថារានំ មុខមុល្លោកិកាតិ ឯត្ថ បុថុ ជនា សត្ថុបដិញ្ញា ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនាតិ វចនត្ថោ. បុថុ សព្ពគតីហិ អវុដ្ឋិតាតិ ឯត្ថ ជនេតព្ពា, ជាយន្តិ វា ឯត្ថ សត្តាតិ ជនា, នានាគតិយោ, តា បុថូ ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនា. ឥតោ បរេ ជាយន្តិ ឯតេហីតិ ជនា, អភិសង្ខារាទយោ, តេ ឯតេសំ បុថូ វិជ្ជន្តីតិ បុថុជ្ជនា. អភិសង្ខរណាទិអត្ថោ ឯវ វា ជន-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. ឱឃា កាមោឃាទយោ. រាគគ្គិអាទយោ សន្តាបា. តេ ឯវ, សព្ពេបិ វា កិលេសា បរិឡាហា. បុថុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រត្តាតិ ឯត្ថ ជាយតីតិ ជនោ, រាគោ គេធោតិ ឯវមាទិកោ, បុថុ ជនោ ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនា. បុថូសុ វា ជនា ជាតា រត្តាតិ ឯវំ រាគាទិអត្ថោ ឯវ វា ជនសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. រត្តាតិ វត្ថំ វិយ រង្គជាតេន ចិត្តស្ស វិបរិណាមករេន ឆន្ទរាគេន រត្តា សារត្តា. គិទ្ធាតិ អភិកង្ខនសភាវេន អភិជ្ឈានេន គិទ្ធា គេធំ អាបន្នា. គធិតាតិ គន្ថិតា វិយ ទុម្មោចនីយភាវេន តត្ថ បដិពទ្ធា. មុច្ឆិតាតិ កិលេសវសេន វិសញ្ញីភូតា វិយ អនញ្ញកិច្ចា មុច្ឆំ មោហមាបន្នា. អជ្ឈោសន្នាតិ អនញ្ញសាធារណេ វិយ កត្វា គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា ឋិតា. លគ្គាតិ វង្កទណ្ឌកេ វិយ អាសត្តា មហាបលិបេ វា យាវ នាសិកគ្គា បលិបន្នបុរិសោ វិយ ឧទ្ធរិតុំ អសក្កុណេយ្យភាវេន និមុគ្គា, លគិតាតិ មក្កដាលេបេ អាលគ្គភាវេន បច្ចុឌ្ឌិតោ វិយ មក្កដោ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ វសេន អាលគ្គិតា. បលិពុទ្ធាតិ ពទ្ធា, ឧបទ្ទុតា វា. អាវុដាតិ អាវុនិតា, និវុតាតិ និវារិតា. ឱវុតាតិ បលិគុណ្ឋិតា, បរិយោនទ្ធា វា. បិហិតាតិ បិទហិតា, បដិច្ឆន្នាតិ បដិច្ឆាទិតា. បដិកុជ្ជិតាតិ ហេដ្ឋាមុខជាតា. បុថូនំ វា គណនបថមតីតានន្តិអាទិនា បុថុ ជនោ បុថុជ្ជនោតិ ទស្សេតិ.

‘‘អស្សុតវា’’តិ ឯតេន អវិជ្ជន្ធតា វុត្តាតិ អាហ ‘‘អន្ធបុថុជ្ជនោ វុត្តោ ហោតី’’តិ. អារកត្តា (សំ. និ. ដី. ២.៣.១) កិលេសេហិ មគ្គេន សមុច្ឆិន្នត្តា. អនយេតិ អវឌ្ឍិយំ, អនត្ថេតិ អត្ថោ. អនយេ វា អនុបាយេ. នឥរិយនតោ អវត្តនតោ. អយេតិ វឌ្ឍិយំ, អត្ថេ, ឧបាយេ វា. អរណីយតោតិ បយិរុបាសិតព្ពតោ. និរុត្តិនយេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា បុរិមេសុ អត្ថវិកប្បេសុ. បច្ឆិមេ បន សទ្ទសត្ថវសេនបិ. យទិបិ អរិយ-សទ្ទោ ‘‘យេ ហិ វោ អរិយា បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៥) វិសុទ្ធាសយបយោគេសុ បុថុជ្ជនេសុបិ វត្តតិ. ឥធ បន អរិយមគ្គាធិគមេន សព្ពលោកុត្តរភាវេន ច អរិយភាវោ អធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពុទ្ធា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធា តថាគតសាវកា ច សប្បុរិសា’’តិ ឥទំ អរិយា សប្បុរិសាតិ ឥធ វុត្តបទានំ អត្ថំ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ វុត្តំ. យស្មា បន និប្បរិយាយតោ អរិយសប្បុរិសភាវា អភិន្នសភាវា. តស្មា ‘‘សព្ពេវ វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯត្តាវតា ហិ ពុទ្ធសាវកោ វុត្តោ. តស្ស ហិ ឯកន្តេន កល្យាណមិត្តោ ឥច្ឆិតព្ពោ បរតោឃោសមន្តរេន បឋមមគ្គស្ស អនុប្បជ្ជនតោ. វិសេសតោ ចស្ស ភគវាវ កល្យាណមិត្តោ អធិប្បេតោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘មមញ្ហិ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.២). សោ ឯវ ច អវេច្ចបសាទាធិគមេន ទឡ្ហភត្តិ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘យំ មយា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តំ មម សាវកា ជីវិតហេតុបិ នាតិក្កមន្តី’’តិ (ឧទា. ៤៥). កតញ្ញុតាទីហិ បច្ចេកពុទ្ធា ពុទ្ធាតិ ឯត្ថ កតំ ជានាតីតិ កតញ្ញូ. កតំ វិទិតំ បាកដំ ករោតីតិ កតវេទី. អនេកេសុបិ ហិ កប្បសតសហស្សេសុ កតំ ឧបការំ ជានន្តិ បច្ចេកពុទ្ធា បាកដញ្ច ករោន្តិ សតិជននអាមិសបដិគ្គហណាទិនា, តថា សំសារទុក្ខទុក្ខិតស្ស សក្កច្ចំ ករោន្តិ កិច្ចំ, យំ អត្តនា កាតុំ សក្កា. សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន កប្បានំ អសង្ខ្យេយ្យសហស្សេសុបិ កតំ ឧបការំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយញ្ច ជានាតិ, បាកដញ្ច ករោតិ, សីហោ វិយ ច ឯវំ សព្ពត្ថ សក្កច្ចមេវ ធម្មទេសនំ ករោន្តោ ពុទ្ធកិច្ចំ ករោតិ. យាយ បដិបត្តិយា ទិដ្ឋា នាម ហោន្តិ, តស្សា អប្បដិបជ្ជនភាវោ, តត្ថ ច អាទរាភាវោ អរិយានំ អទស្សនសីលតា ច, ន ច ទស្សនេ សាធុការិតា ច វេទិតព្ពា. ចក្ខុនា អទស្សាវីតិ ឯត្ត ចក្ខុ នាម ន មំសចក្ខុ ឯវ, អថ ខោ ទិព្ពចក្ខុបីតិ អាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុនា វា’’តិ. អរិយភាវោតិ យេហិ យោគតោ ‘‘អរិយា’’តិ វុច្ចន្តិ. តេ មគ្គផលធម្មា ទដ្ឋព្ពា.

តត្រាតិ ញាណទស្សនស្សេវ ទស្សនភាវេ. វត្ថូតិ អធិប្បេតត្ថញាបនការណំ. ឯវំ វុត្តេបីតិ ឯវំ អញ្ញាបទេសេន អត្តូបនាយិកំ កត្វា វុត្តេបិ. ធម្មន្តិ លោកុត្តរធម្មំ, ចតុសច្ចធម្មំ វា. អរិយករធម្មា អនិច្ចានុបស្សនាទយោ វិបស្សិយមានា អនិច្ចាទយោ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ.

អវិនីតោតិ ន វិនីតោ, អធិសីលសិក្ខាទិវសេន ន សិក្ខិតោ. យេសំ សំវរវិនយាទីនំ អភាវេន អយំ អវិនីតោតិ វុច្ចតិ, តេ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘ទុវិធោ វិនយោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សីលសំវរោតិ បាតិមោក្ខសំវរោ វេទិតព្ពោ, សោ ច អត្ថតោ កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ. សតិសំវរោតិ ឥន្ទ្រិយរក្ខា, សា ច តថាបវត្តា សតិ ឯវ. ញាណសំវរោតិ ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូមី’’តិ (សុ. និ. ១០៤០) វត្វា ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ វចនតោ សោតសង្ខាតានំ តណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតអវិជ្ជាអវសិដ្ឋកិលេសានំ សំវរោ បិទហនំ សមុច្ឆេទញាណន្តិ វេទិតព្ពំ. ខន្តិសំវរោតិ អធិវាសនា, សា ច តថាបវត្តា ខន្ធា, អទោសោ វា. បញ្ញាតិ ឯកេ, តំ អដ្ឋកថាយ វិរុជ្ឈតិ. វីរិយសំវរោ កាមវិតក្កាទីនំ វិនោទនវសេន បវត្តំ វីរិយមេវ. តេន តេន គុណង្គេន តស្ស តស្ស អគុណង្គស្ស បហានំ តទង្គបហានំ. វិក្ខម្ភនេន បហានំ វិក្ខម្ភនបហានំ. សេសបទត្ថយេបិ ឯសេវ នយោ.

ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេនាតិអាទិ សីលសំវរាទីនំ វិវរណំ. តត្ថ សមុបេតោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិសត្ថោ. តេន ‘‘សហគតោ សមុបគតោ’’តិអាទិនា វិភង្គេ (វិភ. ៥១១) អាគតំ សំវរវិភង្គំ ទស្សេតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ អនន្តរសុត្តេ អាវិ ភវិស្សតិ.

កាយទុច្ចរិតាទីនន្តិ ទុស្សីល្យសង្ខាតានំ កាយវចីទុច្ចរិតាទីនំ មុដ្ឋស្សច្ចសង្ខាតស្ស បមាទស្ស អភិជ្ឈាទីនំ វា អក្ខន្តិអញ្ញាណកោសជ្ជានញ្ច. សំវរណតោតិ បិទហនតោ ថកនតោ. វិនយនតោតិ កាយវាចាចិត្តានំ វិរូបប្បវត្តិយា វិនយនតោ អបនយនតោ, កាយទុច្ចរិតាទីនំ វា វិនយនតោ, កាយាទីនំ វា ជិម្ហប្បវត្តិំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឧជុកំ នយនតោតិ អត្ថោ. បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនារហានំ កាយទុច្ចរិតាទីនំ តថា តថា អនុប្បាទនមេវ សំវរណំ វិនយនញ្ច វេទិតព្ពំ.

យំ បហានន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘នាមរូបបរិច្ឆេទាទីសុ វិបស្សនាញាណេសូ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ នាមរូបបរិច្ឆេទបច្ចយបរិគ្គហកង្ខាវិតរណានិ ន វិបស្សនាញាណានិ សម្មសនាការេន អប្បវត្តនតោ? សច្ចមេតំ. វិបស្សនាញាណស្ស បន អធិដ្ឋានភាវតោ ឯវំ វុត្តំ. ‘‘នាមរូបមត្តមិទំ, នត្ថិ ឯត្ថ អត្តា វា អត្តនិយំ វា’’តិ ឯវំ បវត្តញាណំ នាមរូបវវត្ថានំ. សតិ វិជ្ជមានេ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតេ កាយេ, សយំ វា សតី តស្មិំ កាយេ ទិដ្ឋីតិ សក្កាយទិដ្ឋិ. ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨១; ៤.៣៤៥) ឯវំ បវត្តា មិច្ឆាទិដ្ឋិ. តស្សេវ រូបារូបស្ស កម្មាវិជ្ជាទិបច្ចយបរិគ្គណ្ហនញាណំ បច្ចយបរិគ្គហោ. ‘‘នត្ថិ ហេតុ នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៨) អាទិនយប្បវត្តា អហេតុកទិដ្ឋិ. ‘‘ឥស្សរបុរិសបជាបតិបកតិអណុកាលាទីហិ លោកោ បវត្តតិ និវត្តតិ ចា’’តិ បវត្តា វិសមហេតុទិដ្ឋិ. តស្សេវាតិ បច្ចយបរិគ្គហស្សេវ. កង្ខាវិតរណេនាតិ យថា ឯតរហិ នាមរូបស្ស កម្មាទិបច្ចយតោ ឧប្បត្តិ, ឯវំ អតីតានាគតេសុបីតិ តីសុបិ កាលេសុ វិចិកិច្ឆាបនយនញាណេន. កថំកថីភាវស្សាតិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) អាទិនយប្បវត្តាយ សំសយប្បវត្តិយា. កលាបសម្មសនេនាតិ ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣៦១; ២.១១៣; ៣.៨៦, ៨៩) ខន្ធបញ្ចកំ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ បក្ខិបិត្វា សម្មសនវសេន បវត្តេន នយវិបស្សនាញាណេន. អហំ មមាតិ គាហស្សាតិ អត្តត្តនិយគហណស្ស. មគ្គាមគ្គវវត្ថានេនាតិ មគ្គាមគ្គញាណវិសុទ្ធិយា. អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយាតិ ឱភាសាទិកេ អមគ្គេ ‘‘មគ្គោ’’តិ ឧប្បន្នសញ្ញាយ.

យស្មា សម្មទេវ សង្ខារានំ ឧទយំ បស្សន្តោ ‘‘ឯវមេវ សង្ខារា អនុរូបការណតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន បន ឧច្ឆិជ្ជន្តី’’តិ គណ្ហាតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា’’តិ. យស្មា បន សង្ខារានំ វយំ បស្សន្តោ ‘‘យទិបិមេ សង្ខារា អវិច្ឆិន្នា វត្តន្តិ, ឧប្បន្នុប្បន្នា បន អប្បដិសន្ធិកា និរុជ្ឈន្តេ វា’’តិ បស្សតិ, តស្សេវំ បស្សតោ កុតោ សស្សតគ្គាហោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា’’តិ. ភយទស្សនេនាតិ ភយតុបដ្ឋានញាណេន. សភយេតិ សព្ពភយានំ អាករភាវតោ សកលទុក្ខវូបសមសង្ខាតស្ស បរមស្សាសស្ស បដិបក្ខភាវតោ ច សភយេ ខន្ធបញ្ចកេ. អភយសញ្ញាយាតិ ‘‘អភយំ ខេម’’ន្តិ ឧប្បន្នសញ្ញាយ. អស្សាទសញ្ញា នាម បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ អស្សាទវសេន បវត្តសញ្ញា, យា ‘‘អាលយាភិនិវេសោ’’តិបិ វុច្ចតិ. អភិរតិសញ្ញា តត្ថេវ អភិរតិវសេន បវត្តសញ្ញា, យា ‘‘នន្ទី’’តិបិ វុច្ចតិ. អមុច្ចិតុកម្យតា អាទានំ. អនុបេក្ខា សង្ខារេហិ អនិព្ពិន្ទនំ, សាលយតាតិ អត្ថោ. ធម្មដ្ឋិតិយំ បដិច្ចសមុប្បាទេ បដិលោមភាវោ សស្សតុច្ឆេទគ្គាហោ, បច្ចយាការបដិច្ឆាទកមោហោ វា, និព្ពានេ បដិលោមភាវោ សង្ខារេសុ រតិ, និព្ពានបដិច្ឆាទកមោហោ វា. សង្ខារនិមិត្តគ្គាហោតិ យាទិសស្ស កិលេសស្ស អប្បហីនត្តា វិបស្សនា សង្ខារនិមិត្តំ ន មុញ្ចតិ, សោ កិលេសោ, យោ ‘‘សំយោគាភិនិវេសោ’’តិបិ វុច្ចតិ. សង្ខារនិមិត្តគ្គហណស្ស អតិក្កមនមេវ វា បហានំ.

បវត្តិ ឯវ បវត្តិភាវោ, បរិយុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. នីវរណាទិធម្មានន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន នីវរណបក្ខិយា កិលេសា វិតក្កវិចារាទយោ ច គយ្ហន្តិ.

ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា អច្ចន្តំ អប្បវត្តិភាវេន យំ បហានន្តិ សម្ពន្ធោ. កេន បហានន្តិ? អរិយមគ្គេហេវាតិ វិញ្ញាយមានោយមត្ថោ តេសំ ភាវិតត្តា អប្បវត្តិវចនតោ. សមុទយបក្ខិកស្សាតិ ឯត្ថ ចត្តារោបិ មគ្គា ចតុសច្ចាភិសមយាតិ កត្វា តេហិ បហាតព្ពេន តេន តេន សមុទយេន សហ បហាតព្ពត្តា សមុទយសភាគត្តា, សច្ចវិភង្គេ ច សព្ពកិលេសានំ សមុទយភាវស្ស វុត្តត្តា ‘‘សមុទយបក្ខិកា’’តិ ទិដ្ឋិអាទយោ វុច្ចន្តិ. បដិប្បស្សទ្ធត្តំ វុបសន្តតា. សង្ខតនិស្សដតា សង្ខារសភាវាភាវោ. បហីនសព្ពសង្ខតន្តិ វិរហិតសព្ពសង្ខតំ, វិសង្ខារន្តិ អត្ថោ. បហានញ្ច តំ វិនយោ ចាតិ បហានវិនយោ បុរិមេន អត្ថេន, ទុតិយេន បន បហីយតីតិ បហានំ, តស្ស វិនយោតិ យោជេតព្ពំ.

ភិន្នសំវរត្តាតិ នដ្ឋសំវរត្តា, សំវរាភាវតោតិ អត្ថោ. តេន អសមាទិន្នសំវរោបិ សង្គហិតោ ហោតិ. សមាទានេន ហិ សម្បាទេតព្ពោ សំវរោ តទភាវេ ន ហោតីតិ. ឯវញ្ហិ លោកេ វត្តារោ ហោន្តិ ‘‘មហា វត នោ ភោគោ, សោ នដ្ឋោ តថា អកតត្តា’’តិ. អរិយេតិ អរិយោ. បច្ចត្តវចនញ្ហេតំ. ឯសេសេតិ ឯសោ សោ ឯវ, អត្ថតោ អនញ្ញោតិ អត្ថោ. តជ្ជាតេតិ អត្ថតោ តំសភាវោ, សប្បុរិសោ អរិយសភាវោ, អរិយោ ច សប្បុរិសសភាវោតិ អត្ថោ.

តំ អត្ថន្តិ ‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តមត្ថំ. កស្មា បនេត្ថ បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា កតាតិ? យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ‘‘យស្មា បុថុជ្ជនោ អបរិញ្ញាតវត្ថុកោ’’តិអាទិនា (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២) សយមេវ វក្ខតិ. ធម្មោ អធិដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ ធម្មាធិដ្ឋានា, សភាវធម្មេ និស្សាយ បវត្តិតទេសនា. ធម្មវសេនេវ បវត្តា បឋមា, បុគ្គលវសេន ឧដ្ឋហិត្វា បុគ្គលវសេនេវ គតា តតិយា, ឥតរា ធម្មបុគ្គលានំ វោមិស្សកវសេន. កស្មា បន ភគវា ឯវំ វិភាគេន ធម្មំ ទេសេតីតិ? វេនេយ្យជ្ឈាសយេន ទេសនាវិលាសេន ច. យេ ហិ វេនេយ្យា ធម្មាធិដ្ឋានាយ ធម្មទេសនាយ សុខេន អត្ថំ បដិវិជ្ឈន្តិ, តេសំ តថា ធម្មំ ទេសេតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. យស្សា ច ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា ទេសនាវិលាសប្បត្តោ ហោតិ, សាយំ សុប្បដិវិទ្ធា, តស្មា ទេសនាវិលាសប្បត្តោ ធម្មិស្សរោ ធម្មរាជា យថា យថា ឥច្ឆតិ, តថា តថា ធម្មំ ទេសេតីតិ ឯវំ ឥមិនា វេនេយ្យជ្ឈាសយេន ទេសនាវិលាសេន ច ឯវំ វិភាគេន ធម្មំ ទេសេតីតិ វេទិតព្ពោ.

ឆធាតុរោតិ បថវិធាតុ អាបោ-តេជោ-វាយោ-អាកាសធាតុ វិញ្ញាណធាតូតិ ឥមេសំ ឆន្នំ ធាតូនំ វសេន ឆធាតុរោ. ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា សោមនស្សដ្ឋានិយំ រូបំ ឧបវិចរតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣២៤) វុត្តានំ ឆន្នំ សោមនស្សូបវិចារានំ, ឆន្នំ ទោមនស្សឧបេក្ខូបវិចារានញ្ច វសេន អដ្ឋារសមនោបវិចារោ. សច្ចាធិដ្ឋានាទិវសេន ចតុរាធិដ្ឋានោ. បញ្ញាចក្ខុនា ទិដ្ឋធម្មិកស្ស សម្បរាយិកស្ស ច អត្ថស្ស អទស្សនតោ អន្ធោ, ទិដ្ឋធម្មិកស្សេវ ទស្សនតោ ឯកចក្ខុ, ទ្វិន្នម្បិ ទស្សនតោ ទ្វិចក្ខុ, វេទិតព្ពោ.

ស្វាយំ និទ្ទិសីតិ សម្ពន្ធោ. ស្វាយន្តិ ច សោ អយំ, យថាវុត្តទេសនាវិភាគកុសលោ ភគវាតិ អត្ថោ. អបរិញ្ញាតវត្ថុកោតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ អបរិញ្ញាតក្ខន្ធោ. ខន្ធា ហិ បរិញ្ញាតវត្ថុ. អបរិញ្ញាមូលិកាតិ បរិជាននាភាវនិមិត្តា តស្មិំ សតិ ភាវតោ. បរិញ្ញានញ្ហិ អវិជ្ជាទយោ កិលេសា បដិបក្ខា តម្មូលិកា ច សព្ពមញ្ញនាតិ. អរិយានំ អទស្សាវីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន ‘‘អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ’’តិអាទិកំ បុថុជនស្ស វិសេសនភាវេន បវត្តំ បាឡិសេសំ គណ្ហាតិ បុថុជ្ជននិទ្ទេសភាវតោ. តេនាហ ‘‘ឯវំ បុថុជ្ជនំ និទ្ទិសី’’តិ.

សុត្តនិក្ខេបវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បថវីវារវណ្ណនា

តស្សាតិ បុថុជ្ជនស្ស. វសតិ ឯត្ថ អារម្មណករណវសេនាតិ អារម្មណម្បិ វត្ថូតិ វុច្ចតិ បវត្តិដ្ឋានភាវតោតិ អាហ ‘‘បថវីអាទីសុ វត្ថូសូ’’តិ. សក្កាយធម្មានម្បិ អារម្មណាទិនា សតិបិ មញ្ញនាហេតុភាវេ មញ្ញនាហេតុកត្តេនេវ តេសំ និព្ពត្តិតោតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពសក្កាយធម្មជនិតំ មញ្ញន’’ន្តិ. ឯត្ថ ច បថវីធាតុ សេសធាតូនំ សសម្ភារាសម្ភារភាវា សតិបិ បមាណតោ សមភាវេ សាមត្ថិយតោ អធិកានធិកភាវេន វេទិតព្ពា. សម្ភារន្តីតិ សម្ភារា, បរិវារា. តំតំកលាបេហិ លក្ខណបថវិយា សេសធម្មា យថារហំ បច្ចយភាវេន បរិវារភាវេន ច បវត្តន្តិ. តេនាហ ‘‘សា ហិ វណ្ណាទីហិ សម្ភារេហិ សទ្ធិំ បថវីតិ សសម្ភារបថវី’’តិ. បថវិតោតិ ឯត្ថ បុថុលដ្ឋេន បុថុវី, បុថុវី ឯវ បថវី. សា ហិ សតិបិ បរិច្ឆិន្នវុត្តិយំ សព្ពេសំ សកលាបភាវានំ អាធារភាវេន បវត្តមានា បុថុលា បត្ថដា វិត្ថិណ្ណាតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, ន បន តំ អនុបវិសិត្វា បវត្តមានា អាបាទយោ. សសម្ភារបថវិយា បន បុថុលភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អារម្មណបថវិយំ វឌ្ឍនផរណដ្ឋេហិ បុថុលដ្ឋោ, ឥតរស្មិំ រុឡ្ហិយាវ ទដ្ឋព្ពោ. អារម្មណបថវីតិ ឈានស្ស អារម្មណភូតំ បថវីសង្ខាតំ បដិភាគនិមិត្តំ. តេនាហ ‘‘និមិត្តបថវីតិបិ វុច្ចតី’’តិ. អាគមនវសេនាតិ បថវីកសិណភាវនាគមនវសេន. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អាបោ ច ទេវា បថវី, តេជោ វាយោ តទាគមុ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៣៤០).

សព្ពាបីតិ ចតុព្ពិធា បថវីបិ. អនុស្សវាទិមត្តលទ្ធា មញ្ញនា វត្ថុ ហោតិយេវ. តថា ហិ ‘‘កក្ខឡំ ខរិគត’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ១៧៣) លក្ខណបថវីបិ ឧទ្ធរីយតិ. យំ បនេកេ វទន្តិ ‘‘លក្ខណេ ទិដ្ឋេ មញ្ញនា នត្ថិ, សញ្ជានាតីតិ វុត្តសញ្ញា ច ទិដ្ឋិគ្គាហស្ស មូលភូតា បិណ្ឌគ្គាហិតា, សា លក្ខណេ នក្ខមតិ, តស្មា លក្ខណបថវី ន គហេតព្ពា’’តិ, តទយុត្តំ លក្ខណបដិវេធស្ស ឥធ អនធិប្បេតត្តា. តេនាហ ‘‘លោកវោហារំ គហេត្វា’’តិ. ន ច សព្ពសញ្ញា បិណ្ឌគ្គាហិកា, នាបិ ទិដ្ឋិគ្គាហស្សេវ មូលភូតា, តស្មា លក្ខណបថវិយាបិ កាយទ្វារានុសារេន អញ្ញថា ច ឧបដ្ឋិតាយ មញ្ញនា បវត្តតេវ. តេនេវ ច ‘‘អនុស្សវាទិមត្តលទ្ធា’’តិ វុត្តំ. បថវិតោតិ បច្ចតេ និស្សក្កវចនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បថវីតិ សញ្ជានាតី’’តិ អាហ. យស្មា ចតុព្ពិធម្បិ បថវិំ ‘‘បថវី’តិ សញ្ជានន្តោ តេន តេន នយេន បថវីកោដ្ឋាសេនេវ សញ្ជានាតីតិ វុច្ចតិ, ន អាបាទិកោដ្ឋាសេន, តស្មា វុត្តំ ‘‘បថវិភាគេន សញ្ជានាតី’’តិ. លោកវោហារំ គហេត្វាតិ លោកសមញ្ញំ អវិជហិត្វា. ឯតេន លក្ខណបថវិយម្បិ វោហារមុខេនេវស្សា បវត្តីតិ ទស្សេតិ.

យទិ លោកវោហារេន តត្ថ បវត្តិ, កោ ឯត្ថ ទោសោ, ននុ អរិយាបិ ‘‘អយញ្ហិ ភន្តេ មហាបថវី’’តិអាទិនា លោកវោហារេន បវត្តន្តីតិ? ន ឯត្ថ វោហារមត្តេ អវដ្ឋានំ អធិប្បេតំ, អថ ខោ វោហារមុខេន មិច្ឆាភិនិវេសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សញ្ញាវិបល្លាសេន សញ្ជានាតី’’តិ អាហ. តស្សត្ថោ – អយោនិសោមនសិការសម្ភូតាយ ‘‘សុភ’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តាយ វិបរីតសញ្ញាយ សញ្ជានាតីតិ. ឯតេន ទុព្ពលា តណ្ហាមានទិដ្ឋិមញ្ញនា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ឯវំ កស្មា សញ្ញា គហិតាតិ? បាកដភាវតោ. យថា នាម អគ្គិម្ហិ មថិយមានេ យទា ធូមោ ឧបលព្ភតិ, កិញ្ចាបិ តទា វិជ្ជតេវ បាវកោ អវិនាភាវតោ, បាកដភាវតោ បន ធូមោ ជាតោតិ វុច្ចតិ, ន អគ្គិ ជាតោតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. យទិបិ តត្ថ មញ្ញនាកិច្ចំ អត្ថិ, ន បន វិភូតំ អបាកដភាវតោ សញ្ញាកិច្ចមេវ វិភូតំ, តំ បន មញ្ញនានុកូលំ មញ្ញនាសហិតំ ចាតិ អាហ ‘‘សញ្ញាវិបល្លាសេន សញ្ជានាតី’’តិ. ឯវំ បថវីភាគំ អមុញ្ចន្តោយេវ វា សញ្ជានាតីតិ សម្ពន្ធោ. យោ ហិ វុត្តប្បភេទាយ បថវិយា បថវិភាគំ អមុញ្ចន្តោយេវ អវិជហន្តោយេវ សីសបិណ្ឌេ សុវណ្ណសញ្ញី វិយ អនត្តាទិសភាវំយេវ តំ អត្តាទិវសេន សញ្ជានាតិ, តស្ស វសេន វុត្តំ ‘‘បថវី’’តិអាទិ. ន វត្តព្ពំ បុថុជ្ជនគ្គាហស្ស យុត្តិមគ្គននិវារណតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧម្មត្តកោ វិយ…បេ… គណ្ហាតី’’តិ. អរិយានំ អទស្សាវិតាទិភេទន្តិ អរិយានំ អទស្សាវិតាទិវិសេសំ វទន្តេន ភគវតាវ ឯត្ថ យថាវុត្តសញ្ជាននេ ការណំ វុត្តន្តិ យោជនា.

ឯវន្តិ ‘‘បថវិភាគេន សញ្ជានាតី’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេន. សញ្ជានិត្វាតិ បុព្ពកាលកិរិយានិទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘អបរភាគេ…បេ… គណ្ហាតី’’តិ. បបញ្ចសង្ខាតិ បបញ្ចកោដ្ឋាសា. បបញ្ចន្តិ សត្តា សំសារេ ចិរាយន្តិ ឯតេហីតិ បបញ្ចា, មញ្ញន្តិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា បរិកប្បេន្តិ ឯតាហីតិ មញ្ញនាតិ ទ្វីហិបិ បរិយាយេហិ តណ្ហាទយោវ វុត្តាតិ អាហ ‘‘តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចេហិ ឥធ មញ្ញនានាមេន វុត្តេហី’’តិ. អជញ្ញស្ស ជញ្ញតោ, អសេយ្យាទិកស្ស សេយ្យាទិតោ គហណតោ ទិដ្ឋិមញ្ញនា វិយ តណ្ហាមានមញ្ញនាបិ អញ្ញថា គាហោ ឯវាតិ អាហ ‘‘អញ្ញថា គណ្ហាតី’’តិ. អារម្មណាភិនិរោបនាទិនា ភិន្នសភាវានម្បិ វិតក្កាទីនំ សាធារណោ ឧបនិជ្ឈាយនសភាវោ វិយ អនុគិជ្ឈនុណ្ណតិបរាមសនសភាវានម្បិ តណ្ហាទីនំ សាធារណេន អារម្មណបរិកប្បនាការេន បវត្តិ មញ្ញនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘តីហិ មញ្ញនាហិ មញ្ញតី’’តិអាទិ. អស្សាតិ បុថុជ្ជនស្ស, ឧទយព្ពយានុបស្សនាទីសុ វិយ សុខុមនយេនបិ មញ្ញនាបវត្តិ អត្ថីតិ វិភាវនសុខតាយ ថូលំយេវ តំ ទស្សេតុកាមោ ‘‘ឱឡារិកនយេនា’’តិអាហ. ឱឡារិកេ ហិ វិភាគេ ទស្សិតេ សុខុមវិភាវនា សុករាតិ ទស្សេតុំ អយមត្ថយោជនា វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. អជ្ឈត្តិកាតិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធា សត្តសន្តានបរិយាបន្នា និយកជ្ឈត្តា វុត្តា វិភង្គេ បដិសម្ភិទាមគ្គេ ច.

វិភង្គេតិ ធាតុវិភង្គេ (វិភ. ១៧៣). ពាហិរាតិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធា សង្ខារសន្តានបរិយាបន្នា. កក្ខឡន្តិ ថទ្ធំ. ខរិគតន្តិ ផរុសំ. កក្ខឡភាវោ កក្ខឡត្តំ. កក្ខឡភាវោតិ កក្ខឡសភាវោ. ពហិទ្ធាតិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធតោ ពហិទ្ធាភូតំ. អនុបាទិន្នន្តិ ន ឧបាទិន្នំ. អយោតិ កាឡលោហំ. លោហន្តិ ជាតិលោហំ វិជាតិលោហំ កិត្តិមលោហំ បិសាចលោហន្តិ ចតុព្ពិធំ. តត្ថ អយោ សជ្ឈុ សុវណ្ណំ តិបុ សីសំ តម្ពលោហំ វេកន្តកលោហន្តិ ឥមានិ សត្ត ជាតិលោហានិ នាម. នាគនាសិកាលោហំ វិជាតិលោហំ នាម. កំសលោហំ វដ្ដលោហំ អារកុដន្តិ តីណិ កិត្តិមលោហានិ នាម. មោរក្ខកំ បុថុកំ មលិនកំ ចបលកំ សលកំ អាដលំ ភត្តកំ ទុសិលោហន្តិ អដ្ឋ បិសាចលោហានិ នាម. តេសុ វេកន្តកលោហំ នាម សព្ពលោហច្ឆេទនសមត្ថា ឯកា លោហជាតិ. តថា ហិ តំ វិកន្តតិ ឆិន្ទតីតិ វិកន្តកន្តិ វុច្ចតិ. វិកន្តកមេវ វេកន្តកំ. នាគនាសិកាលោហំ លោហសទិសំ លោហវិជាតិ ហលិទ្ទាទិវិជាតិ វិយ. តថា ហិ តំ លោហាការំ លោហមលំ វិយ ឃនសំហតំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, តាបេត្វា តាឡិតំ បន ភិន្នំ ភិន្នំ ហុត្វា វិសរតិ មុទុ មដ្ឋំ កម្មនិយំ វា ន ហោតិ. តិបុតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ កំសលោហំ. សីសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ វដ្ដលោហំ. ជសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ អារកុដំ. តេនេវ តំ ករណេន និព្ពត្តត្តា កិត្តិមលោហន្តិ វុច្ចតិ. យំ បន កេវលំ រសកធាតុ វិនិគ្គតំ, តំ ‘‘បិត្តល’’ន្តិបិ វទន្តិ. តំ ឥធ នាធិប្បេតំ, យថាវុត្តំ មិស្សកមេវ កត្វា យោជិតំ កិត្តិមន្តិ វុត្តំ. មោរក្ខកាទីនិ ឯវំនាមានេវេតានិ. តេសុ យស្មា បញ្ច ជាតិលោហានិ បាឡិយំ វិសុំ វុត្តានេវ, តស្មា វេកន្តកលោហេន សទ្ធិំ វុត្តាវសេសំ សព្ពំ ឥធ លោហន្តិ វេទិតព្ពំ.

តិបូតិ សេតតិបុ. សីសន្តិ កាឡតិបុ. សជ្ឈន្តិ រជតំ. មុត្តាតិ ហត្ថិកុម្ភជាទិកា អដ្ឋវិធាបិ មុត្តា. តថា ហិ ហត្ថិកុម្ភំ វរាហទាឋា ភូជង្គសីសំ វលាហកូដំ វេឡូ មច្ឆសីរោ សង្ខោ សិប្បីតិ អដ្ឋ មុត្តាយោនិយោ. តត្ថ ហត្ថិកុម្ភជា បីតវណ្ណា បភាហីនា. វរាហទាឋា វរាហទាឋវណ្ណាវ. ភុជង្គសីសជា នីលាទិវណ្ណា សុវិសុទ្ធា វដ្ដលា ច. វលាហកជា ភាសុរា ទុព្ពិភាគរូបា រត្តិភាគេ អន្ធការំ វិធមន្តិយោ តិដ្ឋន្តិ, ទេវូបភោគា ឯវ ច ហោន្តិ. វេឡុជា ករកុបលសមានវណ្ណា ន ភាសុរា, តេ ច វេឡូ អមនុស្សគោចរេ ឯវ បទេសេ ជាយន្តិ. មច្ឆសីរជា បាឋីនបិដ្ឋិសមានវណ្ណា វដ្ដលា លឃវោ ច ហោន្តិ បភាវិហីនា, តេ ច មច្ឆា សមុទ្ទមជ្ឈេ ឯវ ជាយន្តិ. សង្ខជា សង្ខោទរច្ឆវិវណ្ណា កោលប្បមាណាបិ ហោន្តិ បភាវិហីនាវ. សិប្បិជា បភាវិសេសយុត្តា ហោន្តិ នានាសណ្ឋានា. ឯវំ ជាតិតោ អដ្ឋវិធាសុបិ មុត្តាសុ យា មច្ឆសង្ខសិប្បិជា, តា សាមុទ្ទិកា ហោន្តិ, ភុជង្គជាបិ កាចិ សាមុទ្ទិកា ហោន្តិ, ឥតរា អសាមុទ្ទិកា. យស្មា ពហុលំ សាមុទ្ទិកាវ មុត្តា លោកេ ទិស្សន្តិ, តត្ថាបិ សិប្បិជាវ, ឥតរា កាទាចិកា. តស្មា សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ១៧៣) ‘‘មុត្តាតិ សាមុទ្ទិកា មុត្តា’’តិ វុត្តំ.

មណីតិ ឋបេត្វា បាឡិអាគតេ វេឡុរិយាទិកេ សេសោ ជោតិរសាទិភេទោ សព្ពោបិ មណិ. វេឡុរិយន្តិ វំសវណ្ណមណិ. សង្ខោតិ សាមុទ្ទិកសង្ខោ. សិលាតិ កាឡសិលា បណ្ឌុសិលា សេតសិលាទិភេទា អដ្ឋបិ សិលា. រជតន្តិ កហាបណាទិកំ វុត្តាវសេសំ រជតសម្មតំ. ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណំ. លោហិតង្គោតិ រត្តមណិ. មសារគល្លន្តិ កពរមណិ តិណាទីសុ ពហិភារា តាលនាឡិកេរាទយោបិ តិណំ នាម. អន្តោសារំ ខទិរាទិ អន្តមសោ ទារុខណ្ឌម្បិ កដ្ឋំ នាម. មុគ្គមត្តតោ យាវ មុដ្ឋិប្បមាណា មរុម្ពា សក្ខរា នាម. មុគ្គមត្តតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា វាលិកា នាម. កឋលន្តិ កបាលខណ្ឌំ. ភូមីតិ សសម្ភារបថវី. បាសាណោតិ អន្តោមុដ្ឋិយំ អសណ្ឋហនតោ បដ្ឋាយ យាវ ហត្ថិប្បមាណំ បាសាណំ, ហត្ថិប្បមាណតោ បន បដ្ឋាយ ឧបរិ បព្ពតោតិ. អយំ អយោអាទីសុ វិភាគនិទ្ទេសោ. និមិត្តបថវីតិ បដិភាគនិមិត្តភូតំ បថវិកសិណំ. តម្បិ ហិ ‘‘រូបាវចរតិកចតុក្កជ្ឈានំ កុសលតោ ច វិបាកតោ ច កិរិយតោ ច ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស វិបាកោ ឥមេ ធម្មា ពហិទ្ធារម្មណា’’តិ វចនតោ ‘‘ពាហិរា បថវី’’តិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យា ច អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកេ និមិត្តបថវី, តំ គហេត្វា’’តិ. ឧគ្គហនិមិត្តញ្ចេត្ថ តំគតិកមេវ ទដ្ឋព្ពំ, និមិត្តុប្បត្តិតោ បន បុព្ពេ ភូមិគ្គហណេនេវ គហិតន្តិ.

តីហិ មញ្ញនាហីតិ វុត្តំ មញ្ញនាត្តយំ សបរសន្តានេសុ សង្ខេបតោ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អហំ បថវី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អហំ បថវីតិអាទីនា អជ្ឈត្តវិសយំ ទិដ្ឋិមញ្ញនំ មានមញ្ញនញ្ច ទស្សេតិ អត្តាភិនិវេសាហំការទីបនតោ. មម បថវីតិ ឥមិនា តណ្ហាមញ្ញនំ មានមញ្ញនម្បិ វា បរិគ្គហភូតាយបិ បថវិយា សេយ្យាទិតោ មានជប្បនតោ. សេសបទទ្វយេបិ ឥមិនានយេន មញ្ញនាវិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ បថវិកសិណជ្ឈានលាភី ឈានចក្ខុនា គហិតឈានារម្មណំ ‘‘អត្តា’’តិ អភិនិវិសន្តោ តញ្ច សេយ្យាទិតោ ទហន្តោ អត្ថតោ ‘‘អហំ បថវី’’តិ មញ្ញតិ នាម, តមេវ ‘‘អយំ មយ្ហំ អត្តា’’តិ គហណេ បន ‘‘មម បថវី’’តិ មញ្ញតិ នាម. តថា តំ ‘‘បរបុរិសោ’’តិ វា ‘‘ទេវោ’’តិ វា វាទវសេន ‘‘អយមេវ បរេសំ អត្តា’’តិ វា អភិនិវិសន្តោ ‘‘បរោ បថវី, បរស្ស បថវី’’តិ មញ្ញតិ នាម. ឥមិនា នយេន សេសបថវីសុបិ យថារហំ ចតុក្កំ និទ្ធារេតព្ពំ.

ឯវំ ‘‘បថវិំ មញ្ញតី’’តិ ឯត្ថ ចតុក្កវសេន មញ្ញនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ មញ្ញនាវត្ថុំ មញ្ញនាយោ ច វិភជិត្វា អនេកវិហិតំ តស្ស មញ្ញនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អយន្តិ យថាវុត្តោ បុថុជ្ជនោ. ឆន្ទរាគន្តិ ពហលរាគំ. អស្សាទេតីតិ និកាមេតិ, ‘‘ឥមេ កេសា មុទុសិនិទ្ធកុញ្ចិតនីលោភាសា’’តិអាទិនា តត្ថ រសំ វិន្ទតិ. អភិនន្ទតីតិ សប្បីតិកាយ តណ្ហាយ អភិមុខោ នន្ទតិ បមោទតិ. អភិវទតីតិ ឧប្បន្នំ តណ្ហាភិនន្ទនាវេគំ ហទយេន សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អហោ មេ កេសា’’តិ វាចំ និច្ឆារេតិ. អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតីតិ ពលវតណ្ហាភិនិវេសេន គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វា តិដ្ឋតិ. អញ្ញតរំ វា បន រជ្ជនីយវត្ថុន្តិ កេសាទិតោ អញ្ញតរំ វា ករចរណាទិប្បភេទំ និយកជ្ឈត្តបរិយាបន្នំ រាគុប្បត្តិហេតុភូតំ វត្ថុំ. ឥតីតិ ឥមិនា សិនិទ្ធាទិប្បការេនាតិ បត្ថយិតព្ពាការំ បរាមសតិ. តត្ថ នន្ទិំ សមន្នានេតីតិ តេសុ ភាវីសុ កេសាទីសុ សិទ្ធំ វិយ កត្វា នន្ទិំ តណ្ហំ សមន្នាហរតិ សមុបចារេតិ. បណិទហតីតិ បត្ថនំ ឋបេតិ.

សម្បត្តិំ និស្សាយ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ, វិបត្តិំ និស្សាយ ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានំ ជនេតីតិ យោជនា. បថវីកោដ្ឋាសភូតានំ កេសាទីនំ សម្បត្តិវិបត្តីហិ មានជប្បនា បថវិយា មញ្ញនា ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ អជ្ឈត្តិកំ បថវិំ មានមញ្ញនាយ មញ្ញតី’’តិ. អវយវព្យតិរេកេន សមុទាយស្ស អភាវតោ សមុទាយោ ជីវាភិនិវេសោ អវយវេបិ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ អាគតនយេន បន កេសំ ‘ជីវោ’តិ អភិនិវិសតី’’តិ អាហ. ‘‘កេសា នាមេតេ ឥស្សរវិហិតា បជាបតិនិស្សិតា អណុសញ្ចយោ បកតិបរិណាមោ’’តិអាទិនា នយេនបេត្ថ ទិដ្ឋិមញ្ញនា វេទិតព្ពា.

ឥមិស្សា បវត្តិយាតិ និកន្តិមានទិដ្ឋីនំ បរិយាទានសមុគ្ឃាដប្បវត្តិយា. ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា យទិបិ តិស្សន្នម្បិ មញ្ញនានំ សម្ភវោ ទស្សិតោ. តណ្ហាមានមញ្ញនានំ បន ហេដ្ឋា ទស្សិតត្តា ទិដ្ឋិមញ្ញនា ឯវេត្ថ វិសេសតោ ឧទ្ធដាតិ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឯវម្បិ អជ្ឈត្តិកំ បថវិំ ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ មញ្ញតី’’តិ.

ពាហិរម្បិ បថវិំ តីហិ មញ្ញនាហិ មញ្ញតីតិ យោជនា. តំ បន មញ្ញនាវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិ អាហ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

អយំ ជីវោតិ អយំ កាឡលោហំ ‘‘ជីវោ អត្តា’’តិ អភិនិវិសតិ ឯកច្ចេ និគណ្ឋា វិយ. ឯវំ ពាហិរំ បថវិំ ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ មញ្ញតីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘យា ចេវ ខោ បន អជ្ឈត្តិកា បថវីធាតុ, យា ច ពាហិរា បថវីធាតូ’’តិអាទិនា នយេន អានេត្វា វត្តព្ពោ.

បថវីកសិណំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អយម្បិ ច នយោ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឯត្ថេវ អន្តោគធោតិ ទដ្ឋព្ពោ កសិណានម្បិ រូបសមញ្ញាសម្ភាវតោ. បថវិំ មញ្ញតីតិ ឯត្ថ យាទិសោ មញ្ញនាវត្ថុមញ្ញនានំ វិត្ថារនយោ វុត្តោ, តាទិសោ ឥតោ បរំ វុត្តនយោវាតិ អាហ ‘‘ឥតោ បរំ សង្ខេបេនេវ កថយិស្សាមា’’តិ, អតាទិសោ បន វិត្ថារតោបិ កថយិស្សតីតិ អត្ថោ.

តស្មាតិ យស្មា ‘‘បថវិយា’’តិ ឥទំ ភុម្មវចនំ, តស្មា, សោ អត្តបរត្តទុបករណានំ អាធារភាវេន តំ មញ្ញនាវត្ថុំ កប្បេតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អហំ បថវិយា’’តិអាទិ. ននុ ច ឥន្ទ្រិយពទ្ធានិន្ទ្រិយពទ្ធបភេទស្ស ធម្មប្បពន្ធស្ស សសម្ភារបថវី ច អាធារនិស្សយោ, ឥតរា អារម្មណនិស្សយោ តទារម្មណស្សាតិ ឯត្ថ និព្ពិរោធោតិ? ន, មញ្ញនាវត្ថុំ និស្សយភាវេន បរិកប្បនតោ. អយញ្ហិ ‘‘អហ’’ន្តិ ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ មានមញ្ញនាយ ច វត្ថុភូតស្ស អត្តនោ បថវិសន្និស្សយំ កត្វា ‘‘អហំ បថវិយា’’តិ មញ្ញតិ, តណ្ហាមញ្ញនាយ វត្ថុភូតស្ស ឧបករណស្ស បថវិំ សន្និស្សយំ កត្វា ‘‘មយ្ហំ កិញ្ចនំ បលិពោធោ បថវិយា’’តិ មញ្ញតិ. បរោតិអាទីសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

យ្វាយំ អត្ថនយោតិ សម្ពន្ធោ. វុត្តោ បដិសម្ភិទាមគ្គេ. ឯតេនេវ នយេនាតិ យ្វាយំ ‘‘សោ ខោ បន មេ អត្តា ឥមស្មិំ រូបេ’’តិ សមុទាយស្ស អាធារភាវទីបនោ អត្ថនយោ វុត្តោ, ឯតេនេវ នយេន. ន ហិ អវយវព្យតិរេកេន សមុទាយោ លព្ភតិ, តស្មា សមុទាយេ វុត្តវិធិ អវយវេបិ លព្ភតីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ សោ ខោ បន មេ អយំ អត្តា ឥមិស្សា បថវិយាតិ មញ្ញន្តោតិ. តស្មិំយេវ បនស្ស អត្តនីតិ ឯត្ថ អស្សាតិ បុថុជ្ជនស្ស. តស្មិំយេវ អត្តនីតិ អជ្ឈត្តិកពាហិរបថវីសន្និស្សយេ អត្តនិ. ‘‘បថវិយា មញ្ញតី’’តិ បទស្សាយំ វណ្ណនា. ឯវំ ‘‘បថវិយា មញ្ញតី’’តិ ឯត្ថ អត្តវសេន ទិដ្ឋិមានតណ្ហាមញ្ញនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បរវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យទា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អស្សាតិ បរស្ស. តទាតិ បរវសេន មញ្ញនាយំ. ទិដ្ឋិមញ្ញនា ឯវ យុជ្ជតិ តត្ថ និច្ចាភិនិវេសាទយោ សម្ភវន្តីតិ កត្វា. អវធារណេន មានតណ្ហាមញ្ញនា និវត្តេតិ. ន ហិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា, ‘‘មយ្ហ’’ន្តិ ច បវត្តលក្ខណា មានតណ្ហា បរស្មិំ បរស្ស សន្តកភាវេន គហិតេ ច បវត្តន្តីតិ អធិប្បាយោ. ឥតរាយោបីតិ មានតណ្ហាមញ្ញនាយោបិ. ឥច្ឆន្តិ អដ្ឋកថាចរិយា. បរស្សបិ ហិ បថវីសន្និស្សយេន សម្បត្តិឥស្សរិយាទិកស្ស វសេន អត្តនិ សេយ្យាទិភាវំ ទហតោ បណិទហតោ ច ចិត្តំ តថាភាវាយ មានតណ្ហាមញ្ញនា សម្ភវន្តីតិ អាចរិយានំ អធិប្បាយោ. ‘‘បរោ បថវី បរស្ស បថវី’’តិ ឯត្ថាបិ ឥមេ ទ្វេ បការា សាធិប្បាយា និទ្ធារេតព្ពា.

‘‘បថវិតោ សញ្ជានាតី’’តិ, ‘‘អាទិតោ’’តិ ច អាទីសុ អនិស្សក្កវចនេបិ តោ-សទ្ទោ ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘បថវិតោតិ និស្សក្កវចន’’ន្តិ. សឧបករណស្សាតិ ហិរញ្ញសុវណ្ណគតស្ស ទាសបោរិសាទិនា វិត្តុបករណេន សឧបករណស្ស, អត្តនោ វា បរស្ស វា តេសំ ឧបករណស្ស វាតិ អត្ថោ. យថាវុត្តប្បភេទតោតិ លក្ខណាទិអជ្ឈត្តិកាទិវុត្តប្បការវិភាគតោ. ឧប្បត្តិំ វា និគ្គមនំ វាតិ ‘‘តំ អណ្ឌំ អហោសិ ហេមមយំ, តស្មិំ សយំ ព្រហ្មា ឧប្បន្នោ’’តិ ព្រហ្មណ្ឌវាទវសេន វា ‘‘ទ្វីហិ អណូហិ ទ្វិអណុក’’ន្តិ ឯវំ បវត្តអណុកវាទវសេន វា បថវិតោ ឧប្បត្តិំ វា ‘‘សព្ពោយំ លោកោ ឥស្សរតោ វិនិគ្គតោ’’តិ ឥស្សរវាទវសេន ឥស្សរកុត្តតោ បថវិតោ និគ្គមនំ វា មញ្ញមានោតិ យោជនា. បថវិតោ វា អញ្ញោ អាបាទិកោ អត្តាតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច បុរិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ ការកលក្ខណំ និស្សក្កវចនំ, ទុតិយស្មិំ ឧបបទលក្ខណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អត្តនោ បរិគ្គហភូតបថវិតោ សុខប្បត្តិំ តតោ ឯវ ច បរេហិ សេយ្យាទិភាវំ កប្បេន្តស្ស វសេនបេត្ថ តណ្ហាមានមញ្ញនា វេទិតព្ពា. អបរេតិ សារសមាសាចរិយា. តតោ អញ្ញំ អប្បមាណំ អត្តានំ គហេត្វាតិ បុព្ពេ ភាវិតអាបាទិអប្បមាណកសិណវសេន វា កាបិលកាណាទទិដ្ឋិវសេន វា អប្បមាណំ ព្យាបិនំ អត្តានំ គហេត្វា. បថវិតោតិ បច្ឆា អភាវិតអវឌ្ឍិតបថវីកសិណសង្ខាតបថវិតោ. ពហិទ្ធាបិ មេ អត្តាតិ ឥតោ បថវិតោ ពហិបិ មេ អត្តាតិ អធិប្បាយោ.

កេវលន្តិ អនវសេសំ. មហាបថវិំ តណ្ហាវសេន មមាយតិ, អយញ្ច នយោ ចតុទីបិស្សរិយេ ឋិតស្ស ទីបចក្កវត្តិនោ ច លព្ភេយ្យ, មណ្ឌលិករាជមហាមត្តកុដុម្ពិកានម្បិ វសេន លព្ភតេវ តេសម្បិ យថាបរិគ្គហំ អនវសេសេត្វា មញ្ញនាយ សម្ភវតោ. ‘‘ឯវំ មមា’’តិ គាហស្ស ‘‘ឯសោហមស្មិំ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ គាហវិធូរតាយ វុត្តំ ‘‘ឯកា តណ្ហាមញ្ញនា ឯវ លព្ភតី’’តិ. ឥមិនា នយេនាតិ វុត្តមតិទេសំ វិភាវេតុំ ‘‘សា ចាយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សា ចាយន្តិ សា ច អយំ តណ្ហាមញ្ញនា យោជេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. យថា បន ទិដ្ឋិមញ្ញនាមញ្ញិតេ វត្ថុស្មិំ សិនេហំ មានញ្ច ឧប្បាទយតោ តណ្ហាមានមញ្ញនា សម្ភវន្តិ, ឯវំ តណ្ហាមញ្ញនាមញ្ញិតេន វត្ថុនា អត្តានំ សេយ្យាទិតោ ទហតោ តញ្ច អត្តនិយំ និច្ចំ តថា តំសាមិភូតំ អត្តានញ្ច បរិកប្បេន្តស្ស ឥតរមញ្ញនាបិ សម្ភវន្តីតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. ‘‘មេ’’តិ ហិ ឥមិនា អត្ថគ្គហណមុខេនេវ អត្តនិយសម្ពន្ធោ បកាសីយតីតិ.

អភិនន្ទតីតិ ឥមិនា តណ្ហាទិដ្ឋាភិនិវេសានំ សង្គហិតត្តា តេ ទស្សេន្តោ ‘‘អស្សាទេតិ បរាមសតិ ចា’’តិ អាហ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្តុប្បាទវសេន ចេតស្ស ទ្វយស្ស អសង្ករតោ បវត្តិ វេទិតព្ពា, ឯកចិត្តុប្បាទេបិ វា អធិបតិធម្មានំ វិយ បុព្ពាភិសង្ខារវសេន តស្ស តស្ស ពលវភាវេន បវត្តិ. ឯតស្មិំ អត្ថេតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន អភិនន្ទនត្ថេ. ឯតន្តិ ‘‘បថវិំ អភិនន្ទតី’’តិ ឯតំ បទំ. យេសំ វិនេយ្យានំ យេហិ បការវិសេសេហិ ធម្មានំ វិភាវនេ កតេ វិសេសាធិគមោ ហោតិ, តេសំ តេហិ បការវិសេសេហិ ធម្មវិភាវនំ. យេសំ បន យេន ឯកេនេវ បការេន ធម្មវិភាវនេ កតេ វិសេសាធិគមោ ហោតិ, តេសម្បិ តំ វត្វា ធម្មិស្សរតាយ តទញ្ញនិរវសេសប្បការវិភាវនញ្ច ទេសនាវិលាសោ. តេនាហ ‘‘បុព្ពេ មញ្ញនាវសេន កិលេសុប្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អភិនន្ទនាវសេន ទស្សេន្តោ’’តិ. ធម្មធាតុយាតិ សម្មាសម្ពោធិយា. សា ហិ សព្ពញេយ្យធម្មំ យថាសភាវតោ ធារេតិ ឧបធារេតិ, សកលញ្ច វិនេយ្យសត្តសង្ខាតធម្មប្បពន្ធំ អបាយទុក្ខសំសារទុក្ខបតនតោ ធារេតិ, សយញ្ច អវិបរីតបវត្តិអាការា ធាតូតិ ធម្មធាតូតិ ឥធាធិប្បេតា. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានញ្ហិ មគ្គញាណំ, មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សម្មាសម្ពោធីតិ. សុប្បដិវិទ្ធត្តាតិ សុដ្ឋុ បដិវិទ្ធភាវតោ, សម្មា អធិគតត្តាតិ អត្ថោ. អភិកង្ខនសម្បគ្គហបរាមសនានំ វសេន អារម្មណេ បរិកប្បនាបវត្តិ មញ្ញនា. តត្ថ ‘‘មមំ, អហ’’ន្តិ ច អភិនិវេសនំ បរិកប្បនំ. យេន អជ្ឈោសានំ ហោតិ, អយំ អភិនន្ទនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. សុត្តាទិអវិរុទ្ធាយេវ អត្តនោមតិ ឥច្ឆិតព្ពា, ន ឥតរាតិ សុត្តេន តស្សា សង្គហំ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តញ្ចេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ទេសនាវិលាសវិភាវនស្ស បន សហេតុកហេតុសម្បយុត្តទុកាទិទេសនាយ និពទ្ធតា និទ្ធារេតព្ពា.

តស្សាតិ តេន. ញាតសទ្ទសម្ពន្ធេន ហេតំ កត្តរិ សាមិវចនំ. តស្មាតិ អបរិញ្ញាតត្តា. ‘‘អបរិញ្ញាត’’ន្តិ បដិក្ខេបមុខេន យំ បរិជាននំ វុត្តំ, តំ អត្ថតោ តិវិធា បរិញ្ញា ហោតីតិ តំ សរូបតោ បវត្តិអាការតោ ច វិភាវេន្តោ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យាយ បញ្ញាយ វិបស្សនាភូមិំ បរិជានាតិ បរិច្ឆិន្ទតិ, សា បរិជាននបញ្ញា ញាតបរិញ្ញា. សា ហិ តេភូមកធម្មជាតំ ‘‘អយំ វិបស្សនាភូមី’’តិ ញាតំ វិទិតំ បាកដំ ករោន្តីយេវ លក្ខណរសាទិតោ អជ្ឈត្តិកាទិវិភាគតោ ច បរិច្ឆិជ្ជ ជានាតិ. ឥធ បន បថវីធាតុវសេន វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ ‘‘បថវីធាតុំ បរិជានាតី’’តិអាទិ. តីរណបរិញ្ញាតិ កីរណវសេន បរិជាននកបញ្ញា. សា ហិ បរិវារេហិ អនិច្ចតាទិអាការេហិ អនិច្ចតាទិសភាវស្ស ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកស្ស តីរណវសេន សម្មសនវសេន តំ បរិច្ឆិជ្ជ ជានាតិ. អគ្គមគ្គេនាតិ អរហត្តមគ្គេន. សោ ហិ អនវសេសតោ ឆន្ទរាគំ បជហតិ. អគ្គមគ្គេនាតិ វា អគ្គភូតេន មគ្គេន, លោកុត្តរមគ្គេនាតិ អត្ថោ. ឧភយថាបិ ហិ សមុច្ឆេទបហានការី ឯវ បញ្ញា និប្បរិយាយេន បហានបរិញ្ញាតិ ទស្សេតិ.

នាមរូបវវត្ថានន្តិ ឯតេន បច្ចយបរិគ្គហោបិ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ នាមរូបស្ស ហេតុវវត្ថានភាវតោ. សោបិ ហិ ហេតុបច្ចយមុខេន នាមរូបស្ស វវត្ថានមេវាតិ. កលាបសម្មសនាទិវសេន តីរណបរិញ្ញា អនិច្ចាទិវសេន សម្មសនភាវតោ. តស្មាតិ យស្មា តា បរិញ្ញាយោ នត្ថិ, តស្មា. អថ វា តស្មា អបរិញ្ញាតត្តាតិ យស្មា អបរិញ្ញាតា បថវី, តស្មា អបរិញ្ញាតត្តា បថវិយា តំ បថវិំ មញ្ញតិ ច អភិនន្ទតិ ចាតិ.

បថវីវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាបោវារាទិវណ្ណនា