សេខិយកណ្ឌំ

១. បរិមណ្ឌលសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘អន្តរឃរេ’’តិ វិសេសេត្វា ន វុត្តត្តា ‘‘អារាមេបិ អន្តរឃរេបិ សព្ពត្ថា’’តិ វុត្តំ. អារាមេបីតិ ពុទ្ធូបដ្ឋានាទិកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ. យថា ‘‘តត្រិមេ ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា ឧទ្ទេសំ អាគច្ឆន្តី’’តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ បរិច្ឆេទោ កតោ, ឯវមេត្ថាបិ ‘‘តត្រិមេ បញ្ចសត្តតិ សេខិយា ធម្មា ឧទ្ទេសំ អាគច្ឆន្តី’’តិ កស្មា បរិច្ឆេទោ ន កតោតិ អាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ. វត្តក្ខន្ធកេ វុត្តវត្តានិបីតិ អាគន្តុកាវាសិកគមិកានុមោទនភត្តគ្គបិណ្ឌចារិការញ្ញសេនាសនជន្តាឃរវច្ចកុដិឧបជ្ឈាចរិយសទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកវត្តានិ. ឥទញ្ច និទស្សនមត្តំ អញ្ញេសម្បិ ខន្ធកវត្តានំ ឯត្ថេវ សង្គហស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – សេខិយគ្គហណេន ចេត្ថ វត្តក្ខន្ធកាទីសុ (ចូឡវ. ៣៥៦ អាទយោ) អាគតវត្តាទីនម្បិ គហណំ. តេបិ ហិ សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន ‘‘សេខិយា’’តិ ឥច្ឆិតា. តស្មា មាតិកាយំ បារាជិកាទីនំ វិយ សេខិយានំ បរិច្ឆេទោ ន កតោតិ. ន កេវលំ វត្តក្ខន្ធកាទីសុ (ចូឡវ. ៣៥៦ អាទយោ) អាគតវត្តាទីនំ គហណត្ថមេវាតិ អាហ ‘‘ចារិត្តវិនយទស្សនត្ថញ្ចា’’តិ. ឯត្ថាបិ បរិច្ឆេទោ ន កតោតិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. មាតិកាយ ‘‘ទុក្កដ’’ន្តិ អវុត្តេ កថំ បនេត្ថ ទុក្កដន្តិ វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ.

អដ្ឋង្គុលមត្តន្តិ បកតង្គុលេន អដ្ឋង្គុលមត្តំ. យោ បន សុក្ខជង្ឃោ វា មហាបិណ្ឌិកមំសោ វា ហោតិ, តស្ស សារុប្បត្ថាយ អដ្ឋង្គុលាធិកម្បិ ឱតារេត្វា និវាសេតុំ វដ្ដតិ.

បាសន្តន្តិ បាសស្ស អន្តំ, ទសាមូលន្តិ អត្ថោ.

អបរិមណ្ឌលំ និវាសេស្សាមីតិ ‘‘បុរតោ វា បច្ឆតោ វា ឱលម្ពេត្វា និវាសេស្សាមី’’តិ ឯវំ អសញ្ចិច្ច. កិញ្ចាបិ បរិមណ្ឌលំ និវាសេតុំ អជានន្តស្ស អនាបត្តិ, តថាបិ និវាសនវត្តំ សាធុកំ ឧគ្គហេតព្ពមេវ. សញ្ចិច្ច អនុគ្គហណញ្ហិ អនាទរិយំ សិយាតិ អាហ ‘‘អបិច និវាសនវត្តំ ឧគ្គហេតព្ព’’ន្តិ.

បរិមណ្ឌលសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយបរិមណ្ឌលសិក្ខាបទវណ្ណនា

បដិក្ខិត្តំ គិហិបារុតន្តិ ខុទ្ទកវត្ថុខន្ធកេ បដិក្ខិត្តំ គិហិបារុតំ. ឥទានិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា (ចូឡវ. ២៨០-២៨១) សង្ខេបេន វុត្តមត្ថមេវ វិត្ថារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. យំ កិញ្ចិ អញ្ញថា បារុតន្តិ សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ យស្មា សេតបដបារុតាទិ គិហិបារុតំ នាម, តស្មា. សេតបដាតិ ឯតស្សេវ វិវរណំ. អឌ្ឍបាលកនិគណ្ឋាតិ អឌ្ឍំ បាលេន្តីតិ អឌ្ឍបាលកា, អឌ្ឍបាលកា ច តេ និគណ្ឋា ចាតិ អឌ្ឍបាលកនិគណ្ឋា. តេ ហិ ឧបរិ ឯកមេវ សេតវត្ថំ ឧបកច្ឆកេ បវេសេត្វា បរិទហន្តិ, ហេដ្ឋា នគ្គាបិ អឌ្ឍមេវ បាលេន្តិ. បរិព្ពាជកាតិ គិហិពន្ធនំ បហាយ បព្ពជ្ជូបគតា. ឧរំ វិវរិត្វាតិ ហទយមជ្ឈំ វិវរិត្វា. អក្ខិតារកាមត្តន្តិ អក្ខិមត្តំ. អារាមេ វាតិ ពុទ្ធូបដ្ឋានាទិកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ. អន្តរឃរេ វាតិ អន្តរេ ឃរានិ ឯត្ថ, ឯតស្សាតិ វា ‘‘អន្តរឃរ’’ន្តិ លទ្ធនាមេ គាមេ.

ទុតិយបរិមណ្ឌលសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. សុប្បដិច្ឆន្នសិក្ខាបទវណ្ណនា

សុដ្ឋុ បដិច្ឆន្នោតិ ជត្តុម្បិ ឧរម្បិ អវិវរិត្វា បដិច្ឆាទេតព្ពដ្ឋានេ បដិច្ឆាទនេន បដិច្ឆន្នោ, ន សីសបារុតោ. តេនាហ ‘‘គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វា’’តិអាទិ. តត្ថ គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វាតិ គណ្ឋិកំ បាសកេ បដិមុញ្ចិត្វា. អន្តរឃរេ វាតិ គោចរគាមេ. ឯកទិវសម្បិ វាសូបគតស្ស សន្តិកំ យថាសុខំ គន្តុំ វដ្ដតិ, កោ បន វាទោ ចតុប្បញ្ចាហំ វាសមធិដ្ឋាយ វសិតភិក្ខូនំ សន្តិកន្តិ គណ្ឋិបទេ លិខិតំ.

វាសូបគតស្សាតិ រត្តិវាសត្ថាយ ឧបគតស្ស រត្តិភាគេ វា ទិវសភាគេ វា កាយំ វិវរិត្វា និសីទតោ អនាបត្តិ.

សុប្បដិច្ឆន្នសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. សុសំវុតសិក្ខាបទវណ្ណនា

សុសំវុតោតិ សុសំយតោ. យថា បនេត្ថ សុសំវុតោ នាម ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ហត្ថំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

សុសំវុតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-៨. ឱក្ខិត្តចក្ខុសិក្ខាបទវណ្ណនា

កិត្តកេន បន ឱក្ខិត្តចក្ខុ ហោតីតិ អាហ ‘‘យុគមត្តំ ភូមិភាគំ បេក្ខមានោ’’តិ. យុគយុត្តកោ ហិ ទន្តោ អាជានេយ្យោ យុគមត្តំ បេក្ខតិ, បុរតោ ចតុហត្ថប្បមាណំ ភូមិភាគំ, ឥមិនាបិ ឯត្តកំ បេក្ខន្តេន គន្តព្ពំ. យោ អនាទរិយំ បដិច្ច តំ តំ ទិសាភាគំ បាសាទំ កូដាគារំ វីថិំ ឱលោកេន្តោ គច្ឆតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ហត្ថិអស្សាទិបរិស្សយាភាវន្តិ បរិស្សយនដ្ឋេន, អភិភវនដ្ឋេន, វិហេឋនដ្ឋេន វា បរិស្សយោ, ហត្ថិអស្សាទិយេវ បរិស្សយោ ហត្ថិអស្សាទិបរិស្សយោ, តស្សាភាវំ, ហត្ថិអស្សាទិ ឧបទ្ទវាភាវន្តិ អត្ថោ. ‘‘យថា ច ឯកស្មិំ ឋានេ ឋត្វា, ឯវំ គច្ឆន្តោបិ បរិស្សយាភាវំ ឱលោកេតុំ លភតិយេវ, តថា គាមេ បូជ’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៥៨២) វទន្តិ.

ឱក្ខិត្តចក្ខុសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. ឧក្ខិត្តកាយសិក្ខាបទវណ្ណនា

អន្តោឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយាតិ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស អន្តោឧម្មារតោ បដ្ឋាយ, អបរិក្ខិត្តស្ស បន ទុតិយលេឌ្ឌុបាតតោ បដ្ឋាយ ន ឯវំ គន្តព្ពំ.

ឧក្ខិត្តកាយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១-១២. ឧជ្ជគ្ឃិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ហសនីយស្មិំ វត្ថុស្មិន្តិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, ហសិតព្ពវត្ថុការណាតិ អត្ថោ.

ឧជ្ជគ្ឃិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣-១៤. ឧច្ចសទ្ទសិក្ខាបទវណ្ណនា

កិត្តាវតា អប្បសទ្ទោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អយំ បនេត្ថា’’តិអាទិ. សទ្ទមេវ សុណាតីតិ អបរិព្យត្តក្ខរំ សទ្ទមត្តមេវ សុណាតិ. តេនាហ ‘‘កថំ ន វវត្ថបេតី’’តិ.

ឧច្ចសទ្ទសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៥-២០. កាយប្បចាលកាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘កាយាទីនិ បគ្គហេត្វា’’តិ ឯតស្សេវ វិវរណំ ‘‘និច្ចលានិ ឧជុកានិ ឋបេត្វា’’តិ គន្តព្ពញ្ចេវ និសីទិតព្ពញ្ចាតិ សមេន ឥរិយាបថេន គន្តព្ពញ្ចេវ និសីទិតព្ពញ្ច. កាយប្បចាលកាទិយុត្តំ ឆក្កំ.

កាយប្បចាលកាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២៦. បល្លត្ថិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

ទុស្សបល្លត្ថិកាយាតិ ឯត្ថ អាយោគបល្លត្ថិកាបិ ទុស្សបល្លត្ថិកាយេវ.

បល្លត្ថិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឆព្ពីសតិសារុប្បសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២៧. សក្កច្ចបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា

សតិំ ឧបដ្ឋាបេត្វាតិ ឆឌ្ឌេតុកាមោ វិយ អហុត្វា បិណ្ឌបាតេ សតិំ ឧបដ្ឋាបេត្វា, ‘‘បិណ្ឌបាតំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ សតិំ ឧបដ្ឋាបេត្វា.

សក្កច្ចបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២៨. បត្តសញ្ញីបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឧបនិពទ្ធសញ្ញី ហុត្វាតិ បិណ្ឌបាតំ ទេន្តេ អនាទរិយំ បដិច្ច តហំ តហំ អនោលោកេត្វា បត្តេ អាភោគសញ្ញី ហុត្វា.

បត្តសញ្ញីបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២៩. សមសូបកបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា

សមសូបកន្តិ បមាណយុត្តំ សូបវន្តំ កត្វា, ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ ចាយំ. ព្យញ្ជនំ បន អនាទិយិត្វា អត្ថមត្តមេវ ទស្សេតុំ ‘‘សមសូបកោ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. សព្ពាបិ សូបេយ្យព្យញ្ជនវិកតីតិ ឱលោណិសាកសូបេយ្យមច្ឆមំសរសាទិកា សព្ពាបិ សូបេយ្យព្យញ្ជនវិកតិ.

សមសូបកបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣០-៣២. សមតិត្តិកាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា

សមតិត្តិកន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, សមតិត្តិកំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឯវមញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សមបុណ្ណន្តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៦០៥) បត្តស្ស អន្តោមុខវដ្ដិលេខាសមបុណ្ណំ. សមភរិតន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តញ្ច ខោ អធិដ្ឋានុបគបត្តស្សេវ, នេតរស្ស. តេនាហ ‘‘អធិដ្ឋានុបគបត្តស្សា’’តិអាទិ. រចិតន្តិ កតំ, បក្ខិត្តំ បូរិតន្តិ អត្ថោ. យំ កិញ្ចិ យាវកាលិកន្តិ យាគុភត្តផលាផលាទិំ យំ កិញ្ចិ អាមិសជាតិកំ. យត្ថ កត្ថចីតិ អធិដ្ឋានុបគោ វា ហោតុ, អនធិដ្ឋានុបគោ វា យត្ថ កត្ថចិ បត្តេ. ថូបីកតានីតិ ថូបំ វិយ កតានិ, អធិដ្ឋានុបគស្ស បត្តស្ស អន្តោមុខវដ្ដិលេខំ អតិក្កមិត្វា កតានីតិ អត្ថោ. ឥទញ្ច ‘‘យាមកាលិកាទីនី’’តិ ឥមស្ស វសេន វុត្តំ, ‘‘យាវកាលិក’’ន្តិ ឥមស្ស បន វសេន វចនព្យត្តយំ កត្វា ‘‘ថូបីកតម្បិ វដ្ដតី’’តិ យោជេតព្ពំ. បិ-សទ្ទេន អថូបីកតានិ វដ្ដន្តីតិ ឯត្ថ កថាវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ហេដ្ឋា ឱរោហតីតិ សមន្តា ឱកាសសព្ភាវតោ ចាលិយមានំ ហេដ្ឋា ភស្សតិ. តក្កោលវដំសកាទយោតិ ឯត្ថ មត្ថកេ ឋបិតតក្កោលមេវ វដំសកសទិសត្តា តក្កោលវដំសកំ. អាទិសទ្ទេន បុប្ផវដំសកកដុកផលាទិវដំសកានំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦០៥) គហណំ, ន តំ ថូបីកតំ នាម ហោតិ បាដេក្កំ ភាជនត្តា បណ្ណាទីនំ.

សមតិត្តិកាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣៣-៣៤. សបទានសិក្ខាបទវណ្ណនា

សបទានន្តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៦០៨) ឯត្ថ ទានំ វុច្ចតិ អវខណ្ឌនំ, អបេតំ ទានតោ អបទានំ, អនវខណ្ឌន្តិ អត្ថោ, សហ អបទានេន សបទានំ, អវខណ្ឌនវិរហិតំ, អនុបដិបាដិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តត្ថ តត្ថ ឱធិំ អកត្វា អនុបដិបាដិយា’’តិ.

សបទានសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣៦. ឱទនប្បដិច្ឆាទនសិក្ខាបទវណ្ណនា

មាឃាតសមយាទីសូតិ ឯត្ថ យស្មិំ សមយេ ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ’’តិ រាជានោ ភេរិំ ចរាបេន្តិ, អយំ មាឃាតសមយោ នាម. ព្យញ្ជនំ បដិច្ឆាទេត្វា ទេន្តីតិ ព្យញ្ជនំ ឆន្នំ កត្វា ទេន្តិ.

ឱទនប្បដិច្ឆាទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣៧. សូបោទនវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឯកាទសមេតិ សូបោទនវិញ្ញត្តិយំ. ឯត្ថ បន យស្ស មុខេ បក្ខិបិត្វា វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ បុន ឧគ្គិរិតុកាមស្សាបិ សចេ សហសា បវិសតិ, អយំ អសញ្ចិច្ច បរិភុញ្ជតិ នាម. យោ បន វិញ្ញត្តម្បិ អវិញ្ញត្តម្បិ ឯកស្មិំ ឋានេ ឋិតំ សហសា អនុបធារេត្វា គហេត្វា ភុញ្ជតិ, អយំ អសតិយា ភុញ្ជតិ នាម.

សូបោទនវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣៨. ឧជ្ឈានសញ្ញីសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឧជ្ឈាយតិ ឯតេនាតិ ឧជ្ឈានំ, ចិត្តំ, តស្មិំ សញ្ញា ឧជ្ឈានសញ្ញាតិ អាហ ‘‘ឧជ្ឈានសញ្ញី’’តិអាទិ. ឱលោកេន្តស្សាតិ បរេសំ បត្តំ ឱលោកេន្តស្ស.

ឧជ្ឈានសញ្ញីសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣៩. កពឡសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘មយូរណ្ឌំ អតិមហន្ត’’ន្តិ វចនតោ មយូរណ្ឌប្បមាណោបិ កពឡោ ន វដ្ដតិ. កេចិ បន ‘‘មយូរណ្ឌតោ មហន្តោវ ន វដ្ដតិ, ន មយូរណ្ឌប្បមាណោ’’តិបិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. កុក្កុដណ្ឌំ អតិខុទ្ទកន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ, គិលានស្ស បន អតិខុទ្ទកំ កពឡំ ករោតោបិ អនាបត្តិ.

កពឡសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤១-៤២. អនាហដសិក្ខាបទវណ្ណនា

សកលំ ហត្ថន្តិ សកលា អង្គុលិយោ. ហត្ថសទ្ទោ ចេត្ថ តទេកទេសេសុ អង្គុលីសុ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘ហត្ថមុទ្ទា’’តិអាទីសុ វិយ. ឯវញ្ច កត្វា សព្ពគ្គហណំ សមត្ថិតំ ហោតិ. អញ្ញថា សកលំ ហត្ថំ មុខេ បវេសេតុមសក្កុណេយ្យត្តា សព្ពគ្គហណមសមត្ថិតមេវ សិយា. សមុទាយេ បវត្តស្ស ច វោហារស្ស អវយវេបិ បវត្តនតោ ឯកង្គុលិម្បិ តតោ ឯកទេសម្បិ មុខេ បក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ.

អនាហដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤៣. សកពឡសិក្ខាបទវណ្ណនា

តត្តកេ សតិ វដ្ដតីតិ តត្តកេ មុខម្ហិ សតិ កថេតុំ វដ្ដតិ.

សកពឡសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥០-៥១. ចបុចបុការកសិក្ខាបទវណ្ណនា

‘‘ចបុ ចបូ’’តិ ឯវំ សទ្ទំ កត្វាតិ ‘‘ចបុ ចបូ’’តិ ឯវំ អនុករណសទ្ទំ កត្វា. ‘‘បញ្ចវីសតិមេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា ‘‘សុរុសុរុការកន្តិ ‘សុរូ សុរូ’តិ ឯវំ សទ្ទំ កត្វា’’តិ ឥមមត្ថមតិទិសតិ.

ចបុចបុការកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តិំសភោជនប្បដិសំយុត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៧. ឆត្តបាណិសិក្ខាបទវណ្ណនា

យំ កិញ្ចិ ឆត្តន្តិ សេតច្ឆត្តកិលញ្ជច្ឆត្តបណ្ណច្ឆត្តេសុ យំ កិញ្ចិ ឆត្តំ. យម្បិ តត្ថជាតកទណ្ឌកេន កតំ ឯកបណ្ណច្ឆត្តំ ហោតិ, តម្បិ ឆត្តមេវ. យត្ថ កត្ថចិ សរីរាវយវេតិ អំសឩរុអាទិកេ យត្ថ កត្ថចិ សរីរាវយវេតិ.

ឆត្តបាណិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦០. អាវុធបាណិសិក្ខាបទវណ្ណនា

សព្ពាបិ ធនុវិកតីតិ ចាបកោទណ្ឌាទិភេទា សព្ពាបិ ធនុវិកតិ. ចាបោតិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៦៣៧) មជ្ឈេ វង្កា កាជទណ្ឌសទិសា ធនុវិកតិ. កោទណ្ឌោតិ វដ្ដលទណ្ឌា ធនុវិកតិ. បដិមុក្កន្តិ បវេសិតំ លគ្គិតំ. យាវ ន គណ្ហាតីតិ យាវ ហត្ថេន ន គណ្ហាតិ, អយមេវ វា បាឋោ. តាវ វដ្ដតីតិ តាវ ធម្មំ ទេសេតុំ វដ្ដតិ.

អាវុធបាណិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦១-៦២. បាទុកសិក្ខាបទវណ្ណនា

កេវលំ អក្កន្តស្សាតិ កេវលំ បាទុកំ អក្កមិត្វា ឋិតស្ស. បដិមុក្កស្សាតិ បដិមុញ្ចិត្វា ឋិតស្ស. តេនាហ ‘‘បវេសេត្វា ឋានវសេនា’’តិ.

បាទុកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦៣. យានសិក្ខាបទវណ្ណនា

យានគតស្សាតិ ‘‘យានំ នាម វយ្ហំ, រថោ, សកដំ, សន្ធមានិកា, សិវិកា, បាដង្កី’’តិ (បាចិ. ៦៤០, ១១៨៧) វុត្តំ យានំ ឧបាទាយ អន្តមសោ ហត្ថសង្ឃាដម្ហិ គតស្ស. តេនាហ ‘‘សចេបិ ទ្វីហិ ជនេហី’’តិអាទិ. វយ្ហាទិកេតិ ឯត្ថ វយ្ហន្តិ ឧបរិ មណ្ឌបសទិសំ បទរច្ឆទនំ, សព្ពបាលិគុណ្ឋិមំ វា ឆាទេត្វា កតំ សកដវិសេសំ ‘‘វយ្ហ’’ន្តិ វទន្តិ. អាទិសទ្ទេន រថាទីនំ គហណំ.

យានសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧៥. ឧទកេឧច្ចារសិក្ខាបទវណ្ណនា

បកិណ្ណកន្តិ វោមិស្សកនយំ. សចិត្តកន្តិ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៥៧៦) វត្ថុវិជាននចិត្តេន, បណ្ណត្តិវិជាននចិត្តេន ច សចិត្តកំ. ‘‘អនាទរិយំ បដិច្ចា’’តិ (បាចិ. ៦៥៤) វុត្តត្តា យស្មា អនាទរិយវសេនេវ អាបជ្ជិតព្ពតោ ឥទំ សព្ពំ កេវលំ អកុសលមេវ, តញ្ច បកតិយា វជ្ជំ, សញ្ចិច្ច វីតិក្កមនញ្ច ទោមនស្សិកស្សេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘លោកវជ្ជំ អកុសលចិត្តំ ទុក្ខវេទន’’ន្តិ វុត្តំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឯកូនវីសតិធម្មទេសនាបដិសំយុត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

វិនយត្ថមញ្ជូសាយំ លីនត្ថប្បកាសនិយំ

សេខិយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អធិករណសមថវណ្ណនា

គណនបរិច្ឆេទោតិ សង្ខ្យាបរិច្ឆេទោ. អធិករីយន្តិ ឯត្ថាតិ អធិករណានិ. កេ អធិករីយន្តិ? សមថា. កថំ អធិករីយន្តិ? សមនវសេន. តស្មា តេ តេសំ សមនវសេន បវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘អធិករណានិ សមេន្តី’’តិអាទិ. ឧប្បន្នានំ ឧប្បន្នានន្តិ ឧដ្ឋិតានំ ឧដ្ឋិតានំ. កិញ្ចាបិ អធិករណដ្ឋេន ឯកវិធំ, តថាបិ វត្ថុវសេន នានា ហោតីតិ ‘‘អធិករណាន’’ន្តិ ពហុវចនំ កតំ. ឥទានិ តស្ស នានាត្តំ ទស្សេត្វា វិវរិតុំ ‘‘វិវាទាធិករណ’’ន្តិអាទិមាហ. វិវាទោយេវ អធិករណំ វិវាទាធិករណំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សមថត្ថន្តិ សមនត្ថំ.

អធិករណស្ស សម្មុខា វិនយនតោ សម្មុខាវិនយោ. ទព្ពមល្លបុត្តត្ថេរសទិសស្ស សតិវេបុល្លប្បត្តស្ស ខីណាសវស្សេវ ទាតព្ពោ វិនយោ សតិវិនយោ. សម្មូឡ្ហស្ស គគ្គភិក្ខុសទិសស្ស ឧម្មត្តកស្ស ទាតព្ពោ វិនយោ អមូឡ្ហវិនយោ. បដិញ្ញាតេន ករណភូតេន ករណំ បដិញ្ញាតករណំ. អថ វា បដិញ្ញាតេ អាបន្នភាវាទិកេ ករណំ កិរិយា, ‘‘អាយតិំ សំវរេយ្យាសី’’តិ បរិវាសទានាទិវសេន ច បវត្តំ វចីកម្មំ បដិញ្ញាតករណំ. យស្សា កិរិយាយ ធម្មវាទិនោ ពហុតរា, ឯសា យេភុយ្យសិកា នាម. យោ បាបុស្សន្នតាយ បាបិយោ, បុគ្គលោ, តស្ស ឧបវាឡភិក្ខុសទិសស្ស កត្តព្ពតោ តស្សបាបិយសិកា, អលុត្តសមាសោយំ. តិណវត្ថារកសទិសត្តា តិណវត្ថារកោ. យថា (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២១២) ហិ គូថំ វា មុត្តំ វា ឃដ្ដិយមានំ ទុគ្គន្ធតាយ ពាធតិ, តិណេហិ អវត្ថរិត្វា សុប្បដិច្ឆាទិតស្ស បនស្ស គន្ធោ ន ពាធតិ, ឯវមេវ យំ អធិករណំ មូលានុមូលំ គន្ត្វា វូបសមិយមានំ កក្ខឡត្តាយ វាឡត្តាយ ភេទាយ សំវត្តតិ, តំ ឥមិនា កម្មេន វូបសន្តំ គូថំ វិយ តិណវត្ថារកេន បដិច្ឆន្នំ សុវូបសន្តំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តិណវត្ថារកសទិសត្តា តិណវត្ថារកោ’’តិ.

តត្រាតិ តេសុ សត្តសុ អធិករណសមថេសុ. ‘‘អដ្ឋារសហិ វត្ថូហី’’តិ លក្ខណវចនមេតំ ‘‘យទិ មេ ព្យាធិកា ភវេយ្យុំ, ទាតព្ពមិទមោសធ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ដី. ២.៣.៣៩-៤២) វិយ. តស្មា តេសុ អញ្ញតរេន វិវទន្តា អដ្ឋារសហិ វត្ថូហិ វិវទន្តីតិ វុច្ចតិ. វិវាទោតិ វិបច្ចនីកវាទោ. ឧបវទនាតិ អក្កោសោ. ចោទនាតិ អនុយោគោ. ទ្វេតិ ថុល្លច្ចយទុព្ភាសិតាបត្តិយោ ទ្វេ. ចតុន្នំ កម្មានំ ករណន្តិ ចតុន្នំ កម្មានំ អន្តរេ យស្ស កស្សចិ កម្មស្ស ករណំ.

ឯវំ អធិករណានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសុ ឥទំ អធិករណំ ឯត្តកេហិ សមថេហិ សម្មតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មិំ វិហារេ ឧប្បន្នំ, តស្មិំយេវ វា សម្មតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សេសេសុបិ. តត្ថ យស្មិំ វិហារេ ឧប្បន្នន្តិ ‘‘យស្មិំ វិហារេ មយ្ហំ ឥមិនា បត្តោ គហិតោ, ចីវរំ គហិត’’ន្តិអាទិនា (បរិ. អដ្ឋ. ៣៤១) នយេន បត្តចីវរាទីនំ អត្ថាយ វិវាទាធិករណំ ឧប្បន្នំ ហោតិ. តស្មិំយេវ វា សម្មតីតិ តស្មិំ វិហារេយេវ អាវាសិកេហិ សន្និបតិត្វា ‘‘អលំ, អាវុសោ’’តិ អត្ថបច្ចត្ថិកេ សញ្ញាបេត្វា បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយេនេវ វូបសមេន្តេហិ សម្មតិ. សចេ បន តំ អធិករណំ នេវាសិកា វូបសមេតុំ ន សក្កោន្តិ, អថញ្ញោ វិនយធរោ អាគន្ត្វា ‘‘កិំ, អាវុសោ, ឥមស្មិំ វិហារេ ឧបោសថោ វា បវារណា វា ឋិតា’’តិ បុច្ឆតិ, តេហិ ច តស្មិំ ការណេ កថិតេ តំ អធិករណំ ខន្ធកតោ ច បរិវារតោ ច សុត្តេន វិនិច្ឆិនិត្វា វូបសមេតិ. ឯវម្បិ ឯតស្មិំយេវ សម្មតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អញ្ញត្ថ វូបសមេតុំ គច្ឆន្តានំ អន្តរាមគ្គេ វា សម្មតីតិ ‘‘ន មយំ ឯតស្ស វិនិច្ឆយេ តិដ្ឋាម, នាយំ វិនយេ កុសលោ, អមុកស្មិំ នាម គាមេ វិនយធរា ថេរា វសន្តិ, តត្ថ គន្ត្វា វិនិច្ឆិនិស្សាមា’’តិ គច្ឆន្តានំ អន្តរាមគ្គេ វា ការណំ សល្លក្ខេត្វា អញ្ញមញ្ញំ សញ្ញាបេន្តេហិ, អញ្ញេហិ វា តេ ភិក្ខូ និជ្ឈាបេន្តេហិ សម្មតិ. ន ហេវ ខោ បន អញ្ញមញ្ញសញ្ញត្តិយា វា សភាគភិក្ខុនិជ្ឈាបនេន វា វូបសន្តំ ហោតិ, អបិច ខោ បដិបថំ អាគច្ឆន្តោ ឯកោ វិនយធរោ ទិស្វា ‘‘កត្ថាវុសោ, គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អមុកំ នាម គាមំ ឥមិនា នាម ករណេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘អលំ, អាវុសោ, កិំ តត្ថ គតេនា’’តិ តត្ថេវ ធម្មេន វិនយេន តំ អធិករណំ វូបសមេតិ. ឯវម្បិ អន្តរាមគ្គេ វូបសម្មតិ នាម.

យត្ថ គន្ត្វា សង្ឃស្ស និយ្យាតិតំ, តត្ថ សង្ឃេន វាតិ សចេ បន ‘‘អលំ, អាវុសោ, កិំ តត្ថ គតេនា’’តិ វុច្ចមានាបិ ‘‘មយំ តត្ថេវ គន្ត្វា វិនិច្ឆយំ បាបេស្សាមា’’តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣៤១) វិនយធរស្ស វចនំ អនាទិយិត្វា យត្ថ គន្ត្វា សភាគភិក្ខុសង្ឃស្ស អធិករណំ និយ្យាតិតំ, តត្ថ សង្ឃេន ‘‘អលំ, អាវុសោ, សង្ឃសន្និបាតំ នាម គរុក’’ន្តិ តត្ថេវ និសីទិត្វា វិនិច្ឆិតំ សម្មតិ. ន ហេវ ខោ បន សភាគភិក្ខូនំ សញ្ញត្តិយា វូបសន្តំ ហោតិ, អបិច ខោ សង្ឃំ សន្និបាតេត្វា អារោចិតំ សង្ឃមជ្ឈេ វិនយធរា វូបសមេន្តិ. ឯវម្បិ តត្ថ សង្ឃេន វិនិច្ឆិតំ សម្មតិ នាម.

ឧព្ពាហិកាយ សម្មតបុគ្គលេហិ វា វិនិច្ឆិតន្តិ អបលោកេត្វា វា ខន្ធកេ វុត្តាយ វា ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ សម្មតេហិ បុគ្គលេហិ វិសុំ វា និសីទិត្វា, តស្សាយេវ វា បរិសាយ ‘‘អញ្ញេន ន កិញ្ចិ កថេតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៣១) សាវេត្វា វិនិច្ឆិតំ. អយន្តិ អយំ យថាវុត្តា ចតុព្ពិធា សម្មុខតា.

ការកសង្ឃស្សាតិ វូបសមេតុំ សន្និបតិតស្ស ការកសង្ឃស្ស. សង្ឃសាមគ្គិវសេន សម្មុខីភាវោតិ ‘‘យាវតិកា ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា, តេ អាគតា ហោន្តិ, ឆន្ទារហានំ ឆន្ទោ អាហដោ ហោតិ, សម្មុខីភូតា ន បដិក្កោសន្តី’’តិ (ចូឡវ. ២២៨) ឯវំ វុត្តសង្ឃសាមគ្គិវសេន សម្មុខីភាវោ, ឯតេន យថា តថា បធានការកបុគ្គលានំ សម្មុខតាមត្តំ សង្ឃសម្មុខតា នាម ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. ភូតតាតិ តច្ឆតា. សច្ចបរិយាយោ ហិ ឥធ ធម្មសទ្ទោ ‘‘ធម្មវាទី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៩, ១៩៤) វិយ. វិនេតិ ឯតេនាតិ វិនយោ, តស្ស តស្ស អធិករណស្ស វូបសមនាយ ភគវតា វុត្តវិធិ, តស្ស វិនយស្ស សម្មុខតា វិនយសម្មុខតា. តេនាហ ‘‘យថា តំ…បេ… វិនយសម្មុខតា’’តិ. យេនាតិ យេន បុគ្គលេន. អត្ថបច្ចត្ថិកានន្តិ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.២២៨) វិវាទវត្ថុសង្ខាតេ អត្ថេ បច្ចត្ថិកានំ. សង្ឃសម្មុខតា បរិហាយតិ សម្មតបុគ្គលេហេវ វូបសមនតោ.

នន្តិ វិវាទាធិករណំ. បញ្ចង្គសមន្នាគតន្តិ (ចូឡវ. ២៣៤) ‘‘ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ, ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ, ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ, គហិតាគហិតំ ជានាតី’’តិ វុត្តេហិ បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតំ. គូឡ្ហកវិវដកសកណ្ណជប្បកេសុ តីសុ សលាកគ្គាហេសូតិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ សញ្ញត្តិយា តយោ សលាកគ្គាហកេ គូឡ្ហកំ, វិវដកំ, សកណ្ណជប្បក’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៣៥) សមថក្ខន្ធកេ វុត្តេសុ តីសុ សលាកគ្គាហេសុ. សលាកំ គាហេត្វាតិ ធម្មវាទីនញ្ច អធម្មវាទីនញ្ច សលាកាយោ និមិត្តសញ្ញំ អារោបេត្វា ចីវរភោគេ កត្វា សមថក្ខន្ធកេ វុត្តនយេន គាហាបេត្វា. ឯវញ្ហិ តត្ថ វុត្តំ –

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, គូឡ្ហកោ សលាកគ្គាហោ ហោតិ? តេន សលាកគ្គាហាបកេន ភិក្ខុនា សលាកាយោ វណ្ណាវណ្ណាយោ កត្វា ឯកមេកោ ភិក្ខុ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ ‘អយំ ឯវំវាទិស្ស សលាកា, អយំ ឯវំវាទិស្ស សលាកា, យំ ឥច្ឆសិ, តំ គណ្ហាហី’តិ. គហិតេ វត្តព្ពោ ‘មា ច កស្សចិ ទស្សេហី’តិ. សចេ ជានាតិ ‘អធម្មវាទី ពហុតរា’តិ, ‘ទុគ្គហោ’តិ បច្ចុក្កឌ្ឍិតព្ពំ. សចេ ជានាតិ ‘ធម្មវាទី ពហុតរា’តិ, ‘សុគ្គហោ’តិ សាវេតព្ពំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, គូឡ្ហកោ សលាកគ្គាហោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, វិវដកោ សលាកគ្គាហោ ហោតិ? សចេ ជានាតិ ‘ធម្មវាទី ពហុតរា’តិ, វិស្សដ្ឋេនេវ វិវដេន គាហេតព្ពោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, វិវដកោ សលាកគ្គាហោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សកណ្ណជប្បកោ សលាកគ្គាហោ ហោតិ? តេន សលាកគ្គាហាបកេន ភិក្ខុនា ឯកមេកស្ស ភិក្ខុនោ ឧបកណ្ណកេ អារោចេតព្ពំ ‘អយំ ឯវំវាទិស្ស សលាកា, អយំ ឯវវាទិស្ស សលាកា, យំ ឥច្ឆសិ, តំ គណ្ហាហី’តិ. គហិតេ វត្តព្ពោ ‘មា ច កស្សចិ អារោចេហី’តិ. សចេ ជានាតិ ‘អធម្មវាទី ពហុតរា’តិ, ‘ទុគ្គហោ’តិ បច្ចុក្កឌ្ឍិតព្ពំ. សចេ ជានាតិ ‘ធម្មវាទី ពហុតរា’តិ, ‘សុគ្គហោ’តិ សាវេតព្ពំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សកណ្ណជប្បកោ សលាកគ្គាហោ ហោតី’’តិ.

ឯត្ថ ច អលជ្ជុស្សន្នាយ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៣៥) បរិសាយ គូឡ្ហកោ សលាកគ្គាហោ កាតព្ពោ, លជ្ជុស្សន្នាយ វិវដកោ, ពាលុស្សន្នាយ សកណ្ណជប្បកោតិ វេទិតព្ពោ. ធម្មវាទីនំ យេភុយ្យតាយាតិ ធម្មវាទីនំ ឯកេនបិ អធិកតាយ, កោ បន វាទោ ទ្វីហិ តីហិ.

‘‘ចតូហិ សមថេហិ សម្មតី’’តិ ឥទំ សព្ពសង្គាហកវសេន វុត្តំ, តត្ថ បន ទ្វីហិ ឯវ វូបសមនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ វិនិច្ឆិតន្តិ សចេ អាបត្តិ នត្ថិ, ឧភោ ខមាបេត្វា, អថ អត្ថិ, អាបត្តិំ ទស្សេត្វា រោបនវសេន វិនិច្ឆិតំ. បដិកម្មំ បន អាបត្តាធិករណសមថេ បរតោ អាគមិស្សតីតិ. ន សមណសារុប្បំ អស្សាមណកំ, សមណេហិ អកត្តព្ពំ, តស្មិំ. អជ្ឈាចារេ វីតិក្កមេ សតិ.

បារាជិកសាមន្តេន វាតិ ទុក្កដេន វា ថុល្លច្ចយេន វា. មេថុនធម្មេ ហិ បារាជិកសាមន្តា នាម ទុក្កដំ ហោតិ, អទិន្នាទានាទីសុ ថុល្លច្ចយំ. បដិចរតោតិ បដិច្ឆាទេន្តស្ស. អច្ឆិន្នមូលោ ភវិស្សតីតិ បារាជិកំ អនាបន្នោ ភវិស្សតិ, សីលវា ភវិស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សម្មា វត្តិត្វាតិ វត្តំ បូរេត្វា. ឱសារណំ លភិស្សតីតិ កម្មប្បដិប្បស្សទ្ធិំ លភិស្សតិ.

តស្សាតិ អាបត្តាធិករណស្ស. សម្មុខាវិនយេនេវ វូបសមោ នត្ថិ បដិញ្ញាយ, តថារូបាយ ខន្តិយា វា វិនា អវូបសមនតោ. យា បន បដិញ្ញាតិ សម្ពន្ធោ.

ឯត្ថាតិ អាបត្តិទេសនាយំ. សិយាតិ អវស្សំ. កក្ខឡត្តាយ វាឡត្តាយាតិ កក្ខឡភាវាយ ចេវ វាឡភាវាយ ច. ថុល្លវជ្ជន្តិ បារាជិកញ្ចេវ សង្ឃាទិសេសញ្ច. គិហិប្បដិសំយុត្តន្តិ គិហីនំ ហីនេន ខុំសនវម្ភនធម្មិកប្បដិស្សវេសុ អាបន្នំ អាបត្តិំ.

យថានុរូបន្តិ ‘‘ទ្វីហិ សមថេហិ, តីហិ, ចតូហិ, ឯកេនា’’តិ ឯវំ វុត្តនយេនេវ យថានុរូបំ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សមថាធិការេ. វិនិច្ឆយនយោតិ វិនិច្ឆយនយមត្តំ. តេនាហ ‘‘វិត្ថារោ បនា’’តិអាទិ. អស្សាតិ វិត្ថារស្ស. សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោតិ សមន្តបាសាទិកាយ នាម វិនយដ្ឋកថាយំ វុត្តោ. តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

ឯត្តកន្តិ ឯតំបរមំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ.

អធិករណសមថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

វិនយត្ថមញ្ជូសាយំ លីនត្ថប្បកាសនិយំ

ភិក្ខុបាតិមោក្ខវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស