និទានវណ្ណនា

តត្ថ បាតិមោក្ខន្តិ បអតិមោក្ខំ អតិបមោក្ខំ អតិសេដ្ឋំ អតិឧត្តមន្តិ អត្ថោ. ឥតិ ឥមិនា វចនត្ថេន ឯកវិធម្បិ សីលគន្ថភេទតោ ទុវិធំ ហោតិ. តថា ហិ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតី’’តិ (ម. និ. ១.៦៩; ៣.៧៥; វិភ. ៥០៨) ច ‘‘អាទិមេតំ មុខមេតំ បមុខមេតំ កុសលានំ ធម្មានំ, តេន វុច្ចតិ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៥) ច អាទីសុ សីលំ បាតិមោក្ខន្តិ វុច្ចតិ, ‘‘ឧភយានិ ខោ បនស្ស បាតិមោក្ខានិ វិត្ថារេន ស្វាគតានិ ហោន្តី’’តិអាទីសុ (បាចិ. ១៤៧; អ. និ. ៨.៥២; ១០.៣៣) គន្ថោ បាតិមោក្ខន្តិ វុច្ចតិ. តត្ថ សីលំ យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចយតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហិ, អត្តានុវាទាទីហិ វា ភយេហីតិ បាតិមោក្ខំ. គន្ថោ បន តស្ស បាតិមោក្ខស្ស ជោតកត្តា បាតិមោក្ខន្តិ វុច្ចតិ. អាទិម្ហិ បន វុត្តោ វចនត្ថោ ឧភិន្នម្បិ សាធារណោ ហោតិ.

តត្ថាយំ វណ្ណនា សីលបាតិមោក្ខស្សាបិ យុជ្ជតិ គន្ថបាតិមោក្ខស្សាបិ, គន្ថេ ហិ វណ្ណិតេ តស្ស អត្ថោ វណ្ណិតោវ ហោតិ. តំ បនេតំ គន្ថបាតិមោក្ខំ ភិក្ខុបាតិមោក្ខំ ភិក្ខុនិបាតិមោក្ខន្តិ ទុវិធំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ’’តិអាទិកំ (មហាវ. ១៣៤) បញ្ចហិ ឧទ្ទេសបរិច្ឆេទេហិ វវត្ថិតំ ភិក្ខុបាតិមោក្ខំ, ‘‘សុណាតុ មេ, អយ្យេ, សង្ឃោ’’តិអាទិកំ ចតូហិ ឧទ្ទេសបរិច្ឆេទេហិ វវត្ថិតំ ភិក្ខុនិបាតិមោក្ខំ. តត្ថ ភិក្ខុបាតិមោក្ខេ បញ្ច ឧទ្ទេសា នាម និទានុទ្ទេសោ, បារាជិកុទ្ទេសោ, សង្ឃាទិសេសុទ្ទេសោ, អនិយតុទ្ទេសោ, វិត្ថារុទ្ទេសោតិ. តត្ថ និទានុទ្ទេសោ តាវ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ…បេ… អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតិ, តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមិ, កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា, ទុតិយម្បិ បុច្ឆាមិ, កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា, តតិយម្បិ បុច្ឆាមិ, កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា, បរិសុទ្ធេត្ថាយស្មន្តោ, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទាន’’ន្តិអាទិនា នយេន អវសេសេ សុតេន សាវិតេ ឧទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ. បារាជិកុទ្ទេសាទីនំ បរិច្ឆេទា និទានស្ស អាទិតោ បដ្ឋាយ បារាជិកាទីនិ ឱសាបេត្វា យោជេតព្ពា. វិត្ថារោ វិត្ថារោយេវ. ‘‘អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ១៥០; បរិ. ៣២៥) វចនតោ បន បារាជិកុទ្ទេសាទីសុ យស្មិំ វិប្បកតេ អន្តរាយោ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សទ្ធិំ អវសេសំ សុតេន សាវេតព្ពំ. និទានុទ្ទេសេ បន អនិដ្ឋិតេ សុតេន សាវេតព្ពំ នាម នត្ថិ. ភិក្ខុនិបាតិមោក្ខេ បន អនិយតុទ្ទេសោ បរិហាយតិ, សេសំ វុត្តនយមេវ. ឯវមេតេសំ បញ្ចហិ ចេវ ចតូហិ ច ឧទ្ទេសបរិច្ឆេទេហិ វវត្ថិតានំ ទ្វិន្នម្បិ បាតិមោក្ខានំ អយំ វណ្ណនា ភវិស្សតិ. យស្មា បនេត្ថ ភិក្ខុបាតិមោក្ខំ បឋមំ, តស្មា តស្ស តាវ វណ្ណនត្ថមិទំ វុច្ចតិ.

‘‘សុណាតុ មេ’’តិអាទីនំ, បទានំ អត្ថនិច្ឆយំ;

ភិក្ខវោ សីលសម្បន្នា, សិក្ខាកាមា សុណន្តុ មេតិ.

ឯត្ថ ហិ សុណាតូតិឥទំ សវនាណត្តិវចនំ. មេតិ យោ សាវេតិ, តស្ស អត្តនិទ្ទេសវចនំ. ភន្តេតិ សគារវសប្បតិស្សវចនំ. សង្ឃោតិ បុគ្គលសមូហវចនំ. សព្ពមេវ ចេតំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន បឋមំ វត្តព្ពវចនំ. ភគវតា ហិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានន្តេន រាជគហេ វុត្តំ, តស្មា យោ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសតិ, តេន សចេ សង្ឃត្ថេរោ ហោតិ, ‘‘អាវុសោ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ នវកតរោ ហោតិ, បាឡិយំ (មហាវ. ១៣៤) អាគតនយេនេវ ‘‘ភន្តេ’’តិ វត្តព្ពំ. សង្ឃត្ថេរោ វា ហិ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យ ‘‘ថេរាធិកំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិវចនតោ (មហាវ. ១៥៤), នវកតរោ វា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យោ តត្ថ ភិក្ខុ ព្យត្តោ បដិពលោ, តស្សាធេយ្យំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិវចនតោ (មហាវ. ១៥៥).

‘‘សង្ឃោ’’តិឥមិនា បន បទេន កិញ្ចាបិ អវិសេសតោ បុគ្គលសមូហោ វុត្តោ, អថ ខោ សោ ទក្ខិណេយ្យសង្ឃោ, សម្មុតិសង្ឃោ ចាតិ ទុវិធោ ហោតិ. តត្ថ ទក្ខិណេយ្យសង្ឃោតិ អដ្ឋ អរិយបុគ្គលសមូហោ វុច្ចតិ. សម្មុតិសង្ឃោតិ អវិសេសេន ភិក្ខុសមូហោ, សោ ឥធ អធិប្បេតោ. សោ បនេស កម្មវសេន បញ្ចវិធោ (មហាវ. ៣៨៨) ហោតិ – ចតុវគ្គោ បញ្ចវគ្គោ ទសវគ្គោ វីសតិវគ្គោ អតិរេកវីសតិវគ្គោតិ. តត្ថ ចតុវគ្គេន ឋបេត្វា ឧបសម្បទបវារណអព្ភានានិ សព្ពំ សង្ឃកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. បញ្ចវគ្គេន ឋបេត្វា មជ្ឈិមេសុ ជនបទេសុ ឧបសម្បទញ្ច អព្ភានកម្មញ្ច សព្ពំ សង្ឃកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. ទសវគ្គេន អព្ភានកម្មមត្តំ ឋបេត្វា សព្ពំ សង្ឃកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. វីសតិវគ្គេន ន កិញ្ចិ សង្ឃកម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតិ, តថា អតិរេកវីសតិវគ្គេន.សោ បន ចតុវគ្គាទិនា សង្ឃេន កត្តព្ពំ កម្មំ ឩនកតរេន កាតុំ ន វដ្ដតិ, អតិរេកេន បន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តោ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ ចតុវគ្គំ ឧបាទាយ សព្ពោបិ សម្មុតិសង្ឃោ អធិប្បេតោ.

អជ្ជុបោសថោតិ អជ្ជ ឧបោសថទិវសោ, ឯតេន អនុបោសថទិវសំ បដិក្ខិបតិ. បន្នរសោតិ ឥមិនា អញ្ញំ ឧបោសថទិវសំ បដិក្ខិបតិ. ទិវសវសេន ហិ តយោ ឧបោសថា ចាតុទ្ទសិកោ បន្នរសិកោ សាមគ្គិឧបោសថោតិ, ឯវំ តយោ ឧបោសថា វុត្តា. តត្ថ ហេមន្តគិម្ហវស្សានានំ តិណ្ណំ ឧតូនំ តតិយសត្តមបក្ខេសុ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ ចាតុទ្ទសិកា, អវសេសា អដ្ឋារស បន្នរសិកាតិ ឯវំ ឯកសំវច្ឆរេ ចតុវីសតិ ឧបោសថា, ឥទំ តាវ បកតិចារិត្តំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សកិំ បក្ខស្ស ចាតុទ្ទសេ វា បន្នរសេ វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៦) វចនតោ បន ‘‘អាគន្តុកេហិ អាវាសិកានំ អនុវត្តិតព្ព’’ន្តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ១៧៨) ច តថារូបបច្ចយេ សតិ អញ្ញស្មិម្បិ ចាតុទ្ទសេ ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ. បុរិមវស្សំវុដ្ឋានំ បន បុព្ពកត្តិកបុណ្ណមា វា, តេសំយេវ សចេ ភណ្ឌនការកេហិ ឧបទ្ទុតា បវារណំ បច្ចុក្កឌ្ឍន្តិ, អថ បុព្ពកត្តិកមាសស្ស កាឡបក្ខចាតុទ្ទសោ វា, បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមា វា, បច្ឆិមវស្សំវុដ្ឋានញ្ច បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមា ឯវាតិ ឥមេ តយោ បវារណាទិវសាបិ ហោន្តិ, ឥទម្បិ បកតិចារិត្តមេវ. តថារូបបច្ចយេ បន សតិ ទ្វិន្នំ កត្តិកបុណ្ណមានំ បុរិមេសុ ចាតុទ្ទសេសុបិ បវារណំ កាតុំ វដ្ដតិ. យទា បន កោសម្ពកក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៤៥១) អាគតនយេន ភិន្នេ សង្ឃេ ឱសារិតេ តស្មិំ ភិក្ខុស្មិំ សង្ឃោ តស្ស វត្ថុស្ស វូបសមាយ សង្ឃស្ស សាមគ្គិំ ករោតិ, តទា ‘‘តាវទេវ ឧបោសថោ កាតព្ពោ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៤៧៥) វចនតោ ឋបេត្វា ចាតុទ្ទសបន្នរសេ, អញ្ញោបិ យោ កោចិ ទិវសោ សាមគ្គិឧបោសថទិវសោ នាម ហោតិ, បុរិមវស្សំវុដ្ឋានំ បន កត្តិកមាសព្ភន្តរេ អយមេវ សាមគ្គិបវារណាទិវសោ នាម ហោតិ. ឥតិ ឥមេសុ តីសុ ទិវសេសុ ‘‘បន្នរសោ’’តិឥមិនា អញ្ញំ ឧបោសថទិវសំ បដិក្ខិបតិ. តស្មា យ្វាយំ ‘‘អជ្ជុបោសថោ’’តិវចនេន អនុបោសថទិវសោ បដិក្ខិត្តោ, តស្មិំ ឧបោសថោ ន កាតព្ពោយេវ. យោ បនាយំ អញ្ញោ ឧបោសថទិវសោ, តស្មិំ ឧបោសថោ កាតព្ពោ. ករោន្តេន បន សចេ ចាតុទ្ទសិកោ ហោតិ, ‘‘អជ្ជុបោសថោ ចាតុទ្ទសោ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ បន្នរសិកោ ហោតិ, ‘‘អជ្ជុបោសថោ បន្នរសោ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ សាមគ្គិឧបោសថោ ហោតិ, ‘‘អជ្ជុបោសថោ សាមគ្គី’’តិ វត្តព្ពំ.

យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លន្តិ ឯត្ថ បត្តោ កាលោ ឥមស្ស កម្មស្សាតិ បត្តកាលំ, បត្តកាលមេវ បត្តកល្លំ. តទេតំ ឥធ ចតូហិ អង្គេហិ សង្គហិតំ. យថាហុ អដ្ឋកថាចរិយា –

‘‘ឧបោសថោ យាវតិកា ច ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា,

សភាគាបត្តិយោ ច ន វិជ្ជន្តិ;

វជ្ជនីយា ច បុគ្គលា តស្មិំ ន ហោន្តិ,

‘បត្តកល្ល’ន្តិ វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨);

តត្ថ ឧបោសថោតិ តីសុ ឧបោសថទិវសេសុ អញ្ញតរឧបោសថទិវសោ. តស្មិញ្ហិ សតិ ឥទំ សង្ឃស្ស ឧបោសថកម្មំ បត្តកល្លំ នាម ហោតិ, នាសតិ. យថាហ ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, អនុបោសថេ ឧបោសថោ កាតព្ពោ, យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១៨៣).

យាវតិកា ច ភិក្ខូ កម្មប្បត្តាតិ យត្តកា ភិក្ខូ តស្ស ឧបោសថកម្មស្ស បត្តា យុត្តា អនុរូបា, សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ចត្តារោ បកតត្តា, តេ ច ខោ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា ឯកសីមាយំ ឋិតា.

សីមា ច នាមេសា ពទ្ធសីមា អពទ្ធសីមាតិ ទុវិធា ហោតិ. តត្ថ ឯកាទស វិបត្តិសីមាយោ អតិក្កមិត្វា តិវិធសម្បត្តិយុត្តា និមិត្តេន និមិត្តំ សម្ពន្ធិត្វា សម្មតា សីមា ពទ្ធសីមា នាម, ‘‘អតិខុទ្ទកា, អតិមហតី, ខណ្ឌនិមិត្តា, ឆាយានិមិត្តា, អនិមិត្តា, ពហិសីមេ ឋិតា សម្មតា, នទិយា សម្មតា, សមុទ្ទេ សម្មតា, ជាតស្សរេ សម្មតា, សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា, សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតា’’តិ ឥមា ហិ ‘‘ឯកាទសហិ អាការេហិ សីមតោ កម្មានិ វិបជ្ជន្តី’’តិ (បរិ. ៤៨៦) វចនតោ ឯកាទស វិបត្តិសីមាយោ នាម. តត្ថ អតិខុទ្ទកា នាម យត្ថ ឯកវីសតិ ភិក្ខូ និសីទិតុំ ន សក្កោន្តិ. អតិមហតី នាម យា អន្តមសោ កេសគ្គមត្តេនាបិ តិយោជនំ អតិក្កមិត្វា សម្មតា. ខណ្ឌនិមិត្តា នាម អឃដិតនិមិត្តា វុច្ចតិ, បុរត្ថិមាយ ទិសាយ និមិត្តំ កិត្តេត្វា អនុក្កមេនេវ ទក្ខិណាយ បច្ឆិមាយ ឧត្តរាយ ទិសាយ កិត្តេត្វា បុន បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បុព្ពកិត្តិតំ បដិកិត្តេត្វា ឋបេតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ អក្ខណ្ឌនិមិត្តា ហោតិ. សចេ បន អនុក្កមេន អាហរិត្វា ឧត្តរាយ ទិសាយ និមិត្តំ កិត្តេត្វា តត្ថេវ ឋបេតិ, ខណ្ឌនិមិត្តា នាម ហោតិ. អបរាបិ ខណ្ឌនិមិត្តា នាម យា អនិមិត្តុបគំ តចសាររុក្ខំ វា ខាណុកំ វា បំសុបុញ្ជវាលុកបុញ្ជានំ វា អញ្ញតរំ អន្តរា ឯកំ និមិត្តំ កត្វា សម្មតា. ឆាយានិមិត្តា នាម បព្ពតច្ឆាយាទីនំ យំ កិញ្ចិ ឆាយំ និមិត្តំ កត្វា សម្មតា. អនិមិត្តា នាម សព្ពេន សព្ពំ និមិត្តានិ អកិត្តេត្វា សម្មតា. ពហិសីមេ ឋិតសម្មតា នាម និមិត្តានិ កិត្តេត្វា និមិត្តានំ ពហិឋិតេន សម្មតា. នទិយា សមុទ្ទេ ជាតស្សរេ សម្មតា នាម ឯតេសុ នទិអាទីសុ សម្មតា. សា ហិ ឯវំ សម្មតាបិ ‘‘សព្ពា, ភិក្ខវេ, នទី អសីមា, សព្ពោ សមុទ្ទោ អសីមោ, សព្ពោ ជាតស្សរោ អសីមោ’’តិ (មហាវ. ១៤៧) វចនតោ អសម្មតាវ ហោតិ. សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា នាម អត្តនោ សីមាយ បរេសំ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា. សចេ ហិ បោរាណកស្ស វិហារស្ស បុរត្ថិមាយ ទិសាយ អម្ពោ ចេវ ជម្ពូ ចាតិ ទ្វេ រុក្ខា អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋវិដបា ហោន្តិ, តេសុ អម្ពស្ស បច្ឆិមទិសាភាគេ ជម្ពូ, វិហារសីមា ច ជម្ពុំ អន្តោ កត្វា អម្ពំ កិត្តេត្វា ពទ្ធា ហោតិ, អថ បច្ឆា តស្ស វិហារស្ស បុរត្ថិមាយ ទិសាយ វិហារេ កតេ សីមំ ពន្ធន្តា ភិក្ខូ តំ អម្ពំ អន្តោ កត្វា ជម្ពុំ កិត្តេត្វា ពន្ធន្តិ, សីមាយ សីមំ សម្ភិន្នា ហោតិ. សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតា នាម អត្តនោ សីមាយ បរេសំ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតា. សចេ ហិ បរេសំ ពទ្ធសីមំ សកលំ វា តស្សា បទេសំ វា អន្តោ កត្វា អត្តនោ សីមំ សម្មន្នតិ, សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរិតា នាម ហោតិ. ឥតិ ឥមា ឯកាទស វិបត្តិសីមាយោ អតិក្កមិត្វា សម្មតា.

តិវិធសម្បត្តិយុត្តាតិ និមិត្តសម្បត្តិយា បរិសាសម្បត្តិយា កម្មវាចាសម្បត្តិយា ច យុត្តា. តត្ថ និមិត្តសម្បត្តិយា យុត្តា នាម បព្ពតនិមិត្តំ, បាសាណនិមិត្តំ, វននិមិត្តំ, រុក្ខនិមិត្តំ, មគ្គនិមិត្តំ, វម្មិកនិមិត្តំ, នទិនិមិត្តំ, ឧទកនិមិត្តន្តិ ឯវំ វុត្តេសុ អដ្ឋសុ និមិត្តេសុ តស្មិំ តស្មិំ ទិសាភាគេ យថាលទ្ធានិ និមិត្តុបគានិ និមិត្តានិ ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្តំ, បព្ពតោ, ភន្តេ, ឯសោ បព្ពតោ និមិត្ត’’ន្តិអាទិនា នយេន សម្មា កិត្តេត្វា សម្មតា. តត្រេវំ សង្ខេបតោ និមិត្តុបគតា វេទិតព្ពា – សុទ្ធបំសុសុទ្ធបាសាណឧភយមិស្សកវសេន ហិ តិវិធោបិ បព្ពតោ ហត្ថិប្បមាណតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ និមិត្តុបគោ, តតោ ឱមកតរោ ន វដ្ដតិ. បាសាណនិមិត្តេ អយោគុឡម្បិ បាសាណសង្ខមេវ គច្ឆតិ, តស្មា យោ កោចិ បាសាណោ ឧក្កំសវសេន ហត្ថិប្បមាណតោ ឱមកតរំ អាទិំ កត្វា ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ទ្វត្តិំសបលគុឡបិណ្ឌបរិមាណោ និមិត្តុបគោ, ន តតោ ខុទ្ទកតរោ. បិដ្ឋិបាសាណោ បន អតិមហន្តោបិ វដ្ដតិ. វននិមិត្តេ អន្តោសារេហិ វា អន្តោសារមិស្សកេហិ វា រុក្ខេហិ ចតុបញ្ចរុក្ខមត្តម្បិ វនំ និមិត្តុបគំ, តតោ ឩនកតរំ ន វដ្ដតិ. រុក្ខោ ជីវន្តោយេវ អន្តោសារោ ភូមិយំ បតិដ្ឋិតោ, អន្តមសោ ឧព្ពេធតោ អដ្ឋង្គុលោ, បរិណាហតោ សូចិទណ្ឌកប្បមាណោបិ និមិត្តុបគោ, តតោ ឱមកតរោ ន វដ្ដតិ. មគ្គោ ជង្ឃមគ្គោ វា ហោតុ សកដមគ្គោ វា, យោ វិនិវិជ្ឈិត្វា ទ្វេ តីណិ គាមខេត្តានិ គច្ឆតិ, តាទិសោ ជង្ឃសត្ថសកដសត្ថេហិ វលញ្ជិយមានោយេវ និមិត្តុបគោ, អវលញ្ជិតោ ន វដ្ដតិ. វម្មិកោ បន ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន តំទិវសំជាតោ អដ្ឋង្គុលុព្ពេធោ គោវិសាណមត្តោបិ វម្មិកោ និមិត្តុបគោ, តតោ ឱមកតរោ ន វដ្ដតិ. យំ បន អពទ្ធសីមាលក្ខណេ នទិំ វក្ខាម, សា និមិត្តុបគា, អញ្ញា ន វដ្ដតិ. ឧទកំ យំ អសន្ទមានំ អាវាដបោក្ខរណីតឡាកជាតស្សរលោណិសមុទ្ទាទីសុ ឋិតំ, តំ អាទិំ កត្វា អន្តមសោ តង្ខណេយេវ បថវិយំ ខណិតេ អាវាដកេ ឃដេហិ អាហរិត្វា បូរិតម្បិ យាវ កម្មវាចាបរិយោសានា សណ្ឋមានកំ និមិត្តុបគំ, ឥតរំ សន្ទមានំ វា វុត្តបរិច្ឆេទកាលំ អតិដ្ឋន្តំ វា ភាជនគតំ វា ន វដ្ដតីតិ.

បរិសាសម្បត្តិយា យុត្តា នាម សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ចតូហិ ភិក្ខូហិ សន្និបតិត្វា យាវតិកា តស្មិំ គាមខេត្តេ ពទ្ធសីមំ វា នទិសមុទ្ទជាតស្សរេ វា អនោក្កមិត្វា ឋិតា ភិក្ខូ, តេ សព្ពេ ហត្ថបាសេ វា កត្វា ឆន្ទំ វា អាហរិត្វា សម្មតា.

កម្មវាចាសម្បត្តិយា យុត្តា នាម ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, យាវតា សមន្តា និមិត្តា កិត្តិតា’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៣៩) នយេន វុត្តាយ បរិសុទ្ធាយ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ សម្មតា. ឯវំ ឯកាទស វិបត្តិសីមាយោ អតិក្កមិត្វា តិវិធសម្បត្តិយុត្តា និមិត្តេន និមិត្តំ សម្ពន្ធិត្វា សម្មតា សីមា ‘‘ពទ្ធសីមា’’តិ វេទិតព្ពា. ខណ្ឌសីមា សមានសំវាសសីមា អវិប្បវាសសីមាតិ តស្សាយេវ បភេទោ.

អពទ្ធសីមា បន គាមសីមា, សត្តព្ភន្តរសីមា, ឧទកុក្ខេបសីមាតិ តិវិធា. តត្ថ យាវតា ឯកំ គាមក្ខេត្តំ, អយំ គាមសីមា នាម. អគាមកេ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា សត្តព្ភន្តរសីមា នាម. តត្ថ អគាមកំ នាម អរញ្ញំ វិញ្ឈាដវិអាទីសុ វា សមុទ្ទមជ្ឈេ វា មច្ឆពន្ធានំ អគមនបថេសុ ទីបកេសុ លព្ភតិ. សមន្តា សត្តព្ភន្តរាតិ មជ្ឈេ ឋិតានំ សព្ពទិសាសុ សត្តព្ភន្តរា វិនិព្ពេធេន ចុទ្ទស ហោន្តិ. តត្ថ ឯកំ អព្ភន្តរំ អដ្ឋវីសតិហត្ថប្បមាណំ ហោតិ, អយញ្ច សីមា បរិសាវសេន វឌ្ឍតិ, តស្មា សមន្តា បរិសាបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ អព្ភន្តរបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ. សចេ បន ទ្វេ សង្ឃា វិសុំ ឧបោសថំ ករោន្តិ, ទ្វិន្នំ សត្តព្ភន្តរានំ អន្តរេ អញ្ញមេកំ សត្តព្ភន្តរំ ឧបចារត្ថាយ ឋបេតព្ពំ. យា បនេសា ‘‘សព្ពា, ភិក្ខវេ, នទី អសីមា’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៤៧) នយេន នទិអាទីនំ សីមភាវំ បដិក្ខិបិត្វា បុន ‘‘នទិយា វា, ភិក្ខវេ, សមុទ្ទេ វា ជាតស្សរេ វា យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា ឧទកុក្ខេបា, អយំ តត្ថ សមានសំវាសា ឯកូបោសថា’’តិ វុត្តា អយំ ឧទកុក្ខេបសីមា នាម. តត្ថ យស្សា ធម្មិកានំ រាជូនំ កាលេ អន្វឌ្ឍមាសំ អនុទសាហំ អនុបញ្ចាហំ អនតិក្កមិត្វា ទេវេ វស្សន្តេ វលាហកេសុ វិគតមត្តេសុ សោតំ បច្ឆិជ្ជតិ, អយំ នទិសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. យស្សា បន ឦទិសេ សុវុដ្ឋិកាលេ វស្សានស្ស ចតុមាសេ សោតំ ន បច្ឆិជ្ជតិ, យត្ថ តិត្ថេន វា អតិត្ថេន វា សិក្ខាករណីយេ អាគតលក្ខណេន តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេត្វា អន្តរវាសកំ អនុក្ខិបិត្វា ឧត្តរន្តិយា ភិក្ខុនិយា ឯកទ្វង្គុលមត្តម្បិ អន្តរវាសកោ តេមិយតិ, អយំ សមុទ្ទំ វា បវិសតុ តឡាកំ វា, បភវតោ បដ្ឋាយ នទី នាម. សមុទ្ទោ បាកដោយេវ. យោ បន កេនចិ ខណិត្វា អកតោ សយំជាតោ សោព្ភោ សមន្តតោ អាគតេន ឧទកេន បូរិតោ តិដ្ឋតិ, យត្ថ នទិយំ វុត្តប្បការេ វស្សកាលេ ឧទកំ សន្តិដ្ឋតិ, អយំ ជាតស្សរោ នាម. យោបិ នទិំ វា សមុទ្ទំ វា ភិន្ទិត្វា និក្ខន្តឧទកេន ខតោ សោព្ភោ ឯតំ លក្ខណំ បាបុណាតិ, អយម្បិ ជាតស្សរោយេវ.

យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា ឧទកុក្ខេបាតិ យំ ឋានំ ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តតោ ឧទកុក្ខេបេន បរិច្ឆិន្នំ, តត្ថ យថា អក្ខធុត្តា ទារុគុឡំ ខិបន្តិ, ឯវំ ឧទកំ វា វាលុកំ វា ហត្ថេន គហេត្វា មជ្ឈិមេន បុរិសេន សព្ពថាមេន ខិបិតព្ពំ, តត្ថ យត្ថ ឯវំ ខិត្តំ ឧទកំ វា វាលុកំ វា បតតិ, អយំ ឧទកុក្ខេបោ នាម.

អយំ តត្ថ សមានសំវាសា ឯកូបោសថាតិ អយំ តេសុ នទិអាទីសុ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆិន្នា សីមា សមានសំវាសា ចេវ ឯកូបោសថា ច, អយំ បន ឯតេសំ នទិអាទីនំ អន្តោយេវ លព្ភតិ, ន ពហិ. តស្មា នទិយា វា ជាតស្សរេ វា យត្តកំ បទេសំ បកតិវស្សកាលេ ចតូសុ មាសេសុ ឧទកំ ឱត្ថរតិ, សមុទ្ទេ យស្មិំ បទេសេ បកតិវីចិយោ ឱត្ថរិត្វា សណ្ឋហន្តិ, តតោ បដ្ឋាយ កប្បិយភូមិ, តត្ថ ឋត្វា ឧបោសថាទិកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. ទុព្ពុដ្ឋិកាលេ វា គិម្ហេ វា នទិជាតស្សរេសុ សុក្ខេសុបិ សា ឯវ កប្បិយភូមិ, សចេ បន សុក្ខេ ជាតស្សរេ វាបិំ វា ខណន្តិ, វប្បំ វា ករោន្តិ, តំ ឋានំ គាមក្ខេត្តំ ហោតិ. យា បនេសា ‘‘កប្បិយភូមី’’តិ វុត្តា, តតោ ពហិ ឧទកុក្ខេបសីមា ន គច្ឆតិ, អន្តោយេវ គច្ឆតិ, តស្មា តេសំ អន្តោ បរិសាបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ សមន្តា ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ. សចេ បន ទ្វេ សង្ឃា វិសុំ វិសុំ ឧបោសថាទិកម្មំ ករោន្តិ, ទ្វិន្នំ ឧទកុក្ខេបានំ អន្តរេ អញ្ញោ ឯកោ ឧទកុក្ខេបោ ឧបចារត្ថាយ ឋបេតព្ពោ. អយញ្ហិ សត្តព្ភន្តរសីមា ច ឧទកុក្ខេបសីមា ច ភិក្ខូនំ ឋិតោកាសតោ បដ្ឋាយ លព្ភតិ. បរិច្ឆេទព្ភន្តរេ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោបិ បរិច្ឆេទតោ ពហិ អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោបិ កម្មំ កោបេតិ, ឥទំ សព្ពអដ្ឋកថាសុ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) សន្និដ្ឋានំ. ឯវំ អពទ្ធសីមា វេទិតព្ពា. ឥតិ ឥមំ ពទ្ធសីមាពទ្ធសីមាវសេន ទុវិធំ សីមំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘តេ ច ខោ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា ឯកសីមាយំ ឋិតា’’តិ. តេសុ ហិ ចតូសុ ភិក្ខូសុ ឯកសីមាយំ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា ឋិតេស្វេវេតំ សង្ឃស្ស ឧបោសថកម្មំ បត្តកល្លំ នាម ហោតិ, ន ឥតរថា. យថាហ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ចតុន្នំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៦៨).

សភាគាបត្តិយោ ច ន វិជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ យំ សព្ពោ សង្ឃោ វិកាលភោជនាទិនា សភាគវត្ថុនា លហុកាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ឯវរូបា វត្ថុសភាគា ‘‘សភាគា’’តិ វុច្ចតិ, វិកាលភោជនបច្ចយា អាបន្នំ បន អាបត្តិសភាគំ អនតិរិត្តភោជនបច្ចយា អាបន្នស្ស សន្តិកេ ទេសេតុំ វដ្ដតិ. សភាគាបត្តិយា បន សតិ តេហិ ភិក្ខូហិ ឯកោ ភិក្ខុ សាមន្តា អាវាសា សជ្ជុកំ បាហេតព្ពោ ‘‘គច្ឆាវុសោ, តំ អាបត្តិំ បដិករិត្វា អាគច្ឆ, មយំ តេ សន្តិកេ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមា’’តិ, ឯវញ្ចេតំ លភេថ, ឥច្ចេតំ កុសលំ, នោ ចេ លភេថ, ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ សព្ពោ សង្ឃោ សភាគំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, យទា អញ្ញំ ភិក្ខុំ សុទ្ធំ អនាបត្តិកំ បស្សិស្សតិ, តទា តស្ស សន្តិកេ តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សតី’’តិ (មហាវ. ១៧១) វត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ. សចេ បន វេមតិកោ ហោតិ, ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, អយំ សព្ពោ សង្ឃោ សភាគាយ អាបត្តិយា វេមតិកោ, យទា និព្ពេមតិកោ ភវិស្សតិ, តទា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សតី’’តិ វត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ. សចេ បនេត្ថ កោចិ តំ សភាគំ អាបត្តិំ ទេសេតុំ វដ្ដតីតិ មញ្ញមានោ ឯកស្ស សន្តិកេ ទេសេតិ, ទេសិតា សុទេសិតាវ. អញ្ញំ បន ទេសនាបច្ចយា ទេសកោ, បដិគ្គហណបច្ចយា បដិគ្គាហកោ ចាតិ ឧភោបិ ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តិ, តំ នានាវត្ថុកំ ហោតិ, តស្មា អញ្ញមញ្ញំ ទេសេតព្ពំ. ឯត្តាវតា តេ ទ្វេ និរាបត្តិកា ហោន្តិ, តេសំ សន្តិកេ សេសេហិ សភាគាបត្តិយោ ទេសេតព្ពា វា អារោចេតព្ពា វា. សចេ តេ ឯវំ អកត្វា ឧបោសថំ ករោន្តិ, ‘‘បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថា’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៣៤) នយេន សាបត្តិកស្ស ឧបោសថករណេ បញ្ញត្តំ ទុក្កដំ អាបជ្ជន្តិ. សចេ សព្ពោ សង្ឃោ សភាគាបត្តិយា សតិ វុត្តវិធិំ អកត្វា ឧបោសថំ ករោតិ, វុត្តនយេនេវ សព្ពោ សង្ឃោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តស្មា សភាគាបត្តិយា សតិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ នាម ន ហោតិ, តេន វុត្តំ ‘‘សភាគាបត្តិយោ ច ន វិជ្ជន្តី’’តិ. ឯតាសុ ហិ សភាគាបត្តីសុ អវិជ្ជមានាសុ វិសភាគាបត្តីសុ វិជ្ជមានាសុបិ បត្តកល្លំ ហោតិយេវ.

វជ្ជនីយា ច បុគ្គលា តស្មិំ ន ហោន្តីតិ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សគហដ្ឋាយ បរិសាយ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ពំ, យោ ឧទ្ទិសេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១៥៤) វចនតោ គហដ្ឋោ, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនិយា និសិន្នបរិសាយ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ១៨៣) នយេន វុត្តា ភិក្ខុនី, សិក្ខមានា, សាមណេរោ, សាមណេរី, សិក្ខាបច្ចក្ខាតកោ, អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នកោ, អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខិត្តកោ, អាបត្តិយា អប្បដិកម្មេ ឧក្ខិត្តកោ, បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ ឧក្ខិត្តកោ, បណ្ឌកោ, ថេយ្យសំវាសកោ, តិត្ថិយបក្កន្តកោ, តិរច្ឆានគតោ, មាតុឃាតកោ, បិតុឃាតកោ អរហន្តឃាតកោ, ភិក្ខុនិទូសកោ, សង្ឃភេទកោ, លោហិតុប្បាទកោ, ឧភតោព្យញ្ជនកោតិ ឥមេ វីសតិ ចាតិ ឯកវីសតិ បុគ្គលា វជ្ជនីយា នាម, តេ ហត្ថបាសតោ ពហិករណវសេន វជ្ជេតព្ពា. ឯតេសុ ហិ តិវិធេ ឧក្ខិត្តកេ សតិ ឧបោសថំ ករោន្តោ សង្ឃោ បាចិត្តិយំ អាបជ្ជតិ, សេសេសុ ទុក្កដំ. ឯត្ថ ច តិរច្ឆានគតោតិ យស្ស ឧបសម្បទា បដិក្ខិត្តា, តិត្ថិយា គហដ្ឋេនេវ សង្គហិតា. ឯតេបិ ហិ វជ្ជនីយា នាម. ឯវំ បត្តកល្លំ ឥមេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

សង្ឃោ ឧបោសថំ ករេយ្យាតិឥមិនា យេ តេ អបរេបិ តយោ ឧបោសថា សង្ឃេ ឧបោសថោ, គណេ ឧបោសថោ, បុគ្គលេ ឧបោសថោតិ, ឯវំ ការកវសេន តយោ ឧបោសថា វុត្តា, តេសុ ឥតរេ ទ្វេ បដិក្ខិបិត្វា សង្ឃេ ឧបោសថមេវ ទីបេតិ. បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យាតិឥមិនា យេ តេ អបរេបិ តយោ ឧបោសថា សុត្តុទ្ទេសោ, បារិសុទ្ធិឧបោសថោ, អធិដ្ឋានឧបោសថោតិ, ឯវំ កត្តព្ពាការវសេន តយោ ឧបោសថា វុត្តា, តេសុ ឥតរេ ទ្វេ បដិក្ខិបិត្វា សុត្តុទ្ទេសមេវ ទីបេតិ. សុត្តុទ្ទេសោ នាម បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ វុច្ចតិ, សោ ទុវិធោ ឱវាទបាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ច អាណាបាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ច. តត្ថ

‘‘ខន្តី បរមំ តបោ តិតិក្ខា…បេ….

‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ…បេ….

‘‘អនូបវាទោ អនូបឃាតោ’’តិ. (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៤, ១៨៣, ១៨៥)

អាទិនា នយេន វុត្តា តិស្សោ គាថាយោ ឱវាទបាតិមោក្ខំ នាម, តំ ពុទ្ធា ឯវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន សាវកា. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៣៤) នយេន វុត្តំ អាណាបាតិមោក្ខំ នាម, តំ សាវកា ឯវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន ពុទ្ធា. ឥទមេវ ច ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘បាតិមោក្ខ’’ន្តិ អធិប្បេតំ.

យេ បន ឥតរេ ទ្វេ ឧបោសថា, តេសុ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ តាវ អញ្ញេសញ្ច សន្តិកេ, អញ្ញមញ្ញញ្ច អារោចនវសេន ទុវិធោ. តត្ថ យ្វាយំ អញ្ញេសំ សន្តិកេ ករីយតិ, សោបិ បវារិតានញ្ច អប្បវារិតានញ្ច សន្តិកេ ករណវសេន ទុវិធោ. តត្ថ មហាបវារណាយ បវារិតានំ សន្តិកេ បច្ឆិមិកាយ ឧបគតេន វា អនុបគតេន វា ឆិន្នវស្សេន វា ចាតុមាសិនិយំ បន បវារិតានំ សន្តិកេ បុរិមិកាយ ឧបគតេន វា អនុបគតេន វា ឆិន្នវស្សេន វា កាយសាមគ្គិំ ទត្វា ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ, ភន្តេ, ‘បរិសុទ្ធោ’តិ មំ ធារេថា’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្វា កាតព្ពោ, ឋបេត្វា ច បន បវារណាទិវសំ អញ្ញស្មិំ កាលេ អាវាសិកេហិ ឧទ្ទិដ្ឋមត្តេ បាតិមោក្ខេ អវុដ្ឋិតាយ វា ឯកច្ចាយ វុដ្ឋិតាយ វា សព្ពាយ វា វុដ្ឋិតាយ បរិសាយ យេ អញ្ញេ សមសមា វា ថោកតរា វា អាគច្ឆន្តិ, តេហិ តេសំ សន្តិកេ វុត្តនយេនេវ បារិសុទ្ធិ អារោចេតព្ពា. យោ បនាយំ អញ្ញមញ្ញំ អារោចនវសេន ករីយតិ, សោ ញត្តិំ ឋបេត្វា ច អដ្ឋបេត្វា ច ករណវសេន ទុវិធោ. តត្ថ យស្មិំ អាវាសេ តយោ ភិក្ខូ វិហរន្តិ, តេសុ ឧបោសថទិវសេ សន្និបតិតេសុ ឯកេន ភិក្ខុនា ‘‘សុណន្តុ មេ អាយស្មន្តា អជ្ជុបោសថោ ចាតុទ្ទសោ’’តិ វា ‘‘បន្នរសោ’’តិ វា វត្វា ‘‘យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ មយំ អញ្ញមញ្ញំ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករេយ្យាមា’’តិ ញត្តិយា ឋបិតាយ ថេរេន ភិក្ខុនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ, អាវុសោ, ‘បរិសុទ្ធោ’តិ មំ ធារេថា’’តិ (មហាវ. ១៦៨) តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពំ. ឥតរេហិ ‘‘ភន្តេ’’តិ វត្វា ឯវមេវ វត្តព្ពំ. ឯវំ ញត្តិំ ឋបេត្វា កាតព្ពោ. យត្ថ បន ទ្វេ ភិក្ខូ វិហរន្តិ, តត្រ ញត្តិំ អដ្ឋបេត្វា វុត្តនយេនេវ បារិសុទ្ធិ អារោចេតព្ពាតិ អយំ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ.

សចេ បន ឯកោវ ភិក្ខុ ហោតិ, សព្ពំ បុព្ពករណីយំ កត្វា អញ្ញេសំ អនាគមនំ ញត្វា ‘‘អជ្ជ មេ ឧបោសថោ ចាតុទ្ទសោ’’តិ វា ‘‘បន្នរសោ’’តិ វា វត្វា ‘‘អធិដ្ឋាមី’’តិ វត្តព្ពំ. អយំ អធិដ្ឋានុបោសថោតិ ឯវំ កត្តព្ពាការវសេន តយោ ឧបោសថាតិ វេទិតព្ពា. ឯត្តាវតា នវ ឧបោសថា ទីបិតា ហោន្តិ. តេសុ ទិវសវសេន បន្នរសិកោ, ការកវសេន សង្ឃុបោសថោ, កត្តព្ពាការវសេន សុត្តុទ្ទេសោតិ ឯវំ តិលក្ខណសម្បន្នោ ឧបោសថោ ឥធ និទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. តស្មិំ បវត្តមានេ ឧបោសថំ អកត្វា តទហុបោសថេ អញ្ញំ អភិក្ខុកំ នានាសំវាសកេហិ វា សភិក្ខុកំ អាវាសំ វា អនាវាសំ វា វាសត្ថាយ អញ្ញត្រ សង្ឃេន, អញ្ញត្រ អន្តរាយា គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ ហោតិ.

កិំ សង្ឃស្ស បុព្ពកិច្ចន្តិ ‘‘សង្ឃោ ឧបោសថំ ករេយ្យា’’តិ ឯវំ ឧបោសថករណសម្ពន្ធេនេវ វុត្តស្ស សង្ឃស្ស ឧបោសថេ កត្តព្ពេ យំ តំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឧបោសថាគារំ សម្មជ្ជិតុ’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ១៥៩) នយេន បាឡិយំ អាគតំ, អដ្ឋកថាសុ ច –

‘‘សម្មជ្ជនី បទីបោ ច, ឧទកំ អាសនេន ច;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, ‘បុព្ពករណ’ន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘ឆន្ទបារិសុទ្ធិឧតុក្ខានំ, ភិក្ខុគណនា ច ឱវាទោ;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, ‘បុព្ពកិច្ច’ន្តិ វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨);

ឯវំ ទ្វីហិ នាមេហិ នវវិធំ បុព្ពកិច្ចំ ទស្សិតំ, កិំ តំ កតន្តិ បុច្ឆតិ. ន ហិ តំ អកត្វា ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ, តស្មា ថេរេន អាណត្តេន អគិលានេន ភិក្ខុនា ឧបោសថាគារំ សម្មជ្ជិតព្ពំ, បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតព្ពំ, អាសនំ បញ្ញាបេតព្ពំ, បទីបោ កាតព្ពោ, អករោន្តោ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ថេរេនាបិ បតិរូបំ ញត្វា អាណាបេតព្ពំ.

ឆន្ទបារិសុទ្ធីតិ ឯត្ថ ឧបោសថករណត្ថំ សន្និបតិតេ សង្ឃេ ពហិ ឧបោសថំ កត្វា អាគតេន សន្និបតិតដ្ឋានំ គន្ត្វា កាយសាមគ្គិំ អទេន្តេន ឆន្ទោ ទាតព្ពោ. យោបិ គិលានោ វា ហោតិ កិច្ចប្បសុតោ វា, តេនាបិ បារិសុទ្ធិំ ទេន្តេន ឆន្ទោបិ ទាតព្ពោ. កថំ ទាតព្ពោ? ឯកស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកេ ‘‘ឆន្ទំ ទម្មិ, ឆន្ទំ មេ ហរ, ឆន្ទំ មេ អារោចេហី’’តិ (មហាវ. ១៦៥) អយំ អត្ថោ កាយេន វា វាចាយ វា ឧភយេន វា វិញ្ញាបេតព្ពោ, ឯវំ ទិន្នោ ហោតិ ឆន្ទោ. អកតូបោសថេន បន គិលានេន វា កិច្ចប្បសុតេន វា បារិសុទ្ធិ ទាតព្ពា. កថំ ទាតព្ពា? ឯកស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកេ ‘‘បារិសុទ្ធិំ ទម្មិ, បារិសុទ្ធិំ មេ ហរ, បារិសុទ្ធិំ មេ អារោចេហី’’តិ (មហាវ. ១៦៤) អយំ អត្ថោ កាយេន វា វាចាយ វា ឧភយេន វា វិញ្ញាបេតព្ពោ, ឯវំ ទិន្នា ហោតិ បារិសុទ្ធិ, តំ បន ទេន្តេន ឆន្ទោបិ ទាតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តទហុបោសថេ បារិសុទ្ធិំ ទេន្តេន ឆន្ទម្បិ ទាតុំ, សន្តិ សង្ឃស្ស ករណីយ’’ន្តិ (មហាវ. ១៦៥). តត្ថ បារិសុទ្ធិទានំ សង្ឃស្សបិ អត្តនោបិ ឧបោសថករណំ សម្បាទេតិ, ន អវសេសំ សង្ឃកិច្ចំ. ឆន្ទទានំ សង្ឃស្សេវ ឧបោសថករណញ្ច សេសកិច្ចញ្ច សម្បាទេតិ, អត្តនោ បន ឧបោសថោ អកតោយេវ ហោតិ. តស្មា បារិសុទ្ធិំ ទេន្តេន ឆន្ទោបិ ទាតព្ពោ. បុព្ពេ វុត្តំ បន សុទ្ធិកច្ឆន្ទំ វា ឥមំ វា ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ ឯកេន ពហូនម្បិ អាហរិតុំ វដ្ដតិ. សចេ បន សោ អន្តរាមគ្គេ អញ្ញំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា យេសំ តេន ឆន្ទោ វា បារិសុទ្ធិ វា គហិតា, តេសញ្ច អត្តនោ ច ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ ទេតិ, តស្សេវ សា អាគច្ឆតិ, ឥតរា បន ពិឡាលសង្ខលិកា ឆន្ទបារិសុទ្ធិ នាម ហោតិ, សា នាគច្ឆតិ, តស្មា សយមេវ សន្និបតិតដ្ឋានំ គន្ត្វា អារោចេតព្ពំ. សចេ បន សញ្ចិច្ច នារោចេតិ, ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. ឆន្ទបារិសុទ្ធិ បន តស្មិំ ហត្ថបាសំ ឧបគតមត្តេយេវ អាគតា ហោតិ.

ឧតុក្ខានន្តិ ‘‘ហេមន្តាទីនំ ឧតូនំ ឯត្តកំ អតិក្កន្តំ, ឯត្តកំ អវសិដ្ឋ’’ន្តិ ឯវំ ឧតូនំ អាចិក្ខនំ. ភិក្ខុគណនាតិ ‘‘ឯត្តកា ភិក្ខូ ឧបោសថគ្គេ សន្និបតិតា’’តិ ភិក្ខូនំ គណនា. ឥទម្បិ ហិ ឧភយំ កត្វាវ ឧបោសថោ កាតព្ពោ. ឱវាទោតិ ភិក្ខុនោវាទោ. ន ហិ ភិក្ខុនីហិ យាចិតំ ឱវាទំ អនារោចេត្វា ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ. ភិក្ខុនិយោ ហិ ‘‘ស្វេ ឧបោសថោ’’តិ អាគន្ត្វា ‘‘អយំ ឧបោសថោ ចាតុទ្ទសោ បន្នរសោ’’តិ បុច្ឆិត្វា បុន ឧបោសថទិវសេ អាគន្ត្វា ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ, អយ្យ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ, អយ្យ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤១៣) ឯវំ ឱវាទំ យាចន្តិ. តំ ឋបេត្វា ពាលគិលានគមិយេ អញ្ញោ សចេបិ អារញ្ញិកោ ហោតិ, អបដិគ្គហេតុំ ន លភតិ, តស្មា យេន សោ បដិគ្គហិតោ, តេន ភិក្ខុនា ឧបោសថគ្គេ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ ភិក្ខុ ឯវំ វត្តព្ពោ ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ, ភន្តេ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វត្តព្ពំ ‘‘អត្ថិ កោចិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ’’តិ. សចេ ហោតិ កោចិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, តតោ តេន សោ វត្តព្ពោ ‘‘ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, តំ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឧបសង្កមតូ’’តិ (ចូឡវ. ៤១៣). សចេ នត្ថិ, តតោ តេន បុច្ឆិតព្ពំ ‘‘កោ អាយស្មា ឧស្សហតិ ភិក្ខុនិយោ ឱវទិតុ’’ន្តិ. សចេ កោចិ ឧស្សហតិ, សោបិ ច អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ, តំ តត្ថេវ សម្មន្និត្វា ឱវាទបដិគ្គាហកោ វត្តព្ពោ ‘‘ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, តំ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឧបសង្កមតូ’’តិ (ចុឡវ. ៤១៣). សចេ បន កោចិ ន ឧស្សហតិ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វត្តព្ពំ ‘‘នត្ថិ កោចិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, បាសាទិកេន ភិក្ខុនិសង្ឃោ សម្បាទេតូ’’តិ. ឯត្តាវតា ហិ សិក្ខត្តយសង្គហិតំ សកលំ សាសនំ អារោចិតំ ហោតិ. តេន ភិក្ខុនា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បាដិបទទិវសេ ភិក្ខុនីនំ អារោចេតព្ពំ.

ភិក្ខុនិសង្ឃេនាបិ តា ភិក្ខុនិយោ បេសេតព្ពា, គច្ឆថ, អយ្យា, បុច្ឆថ ‘‘កិំ, អយ្យ, លភតិ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ, តាហិ ‘‘សាធុ, អយ្យេ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តំ ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វត្តព្ពំ ‘‘កិំ, អយ្យ, លភតិ ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. តេន វត្តព្ពំ ‘‘នត្ថិ កោចិ ភិក្ខុ ភិក្ខុនោវាទកោ សម្មតោ, បាសាទិកេន ភិក្ខុនិសង្ឃោ សម្បាទេតូ’’តិ, តាហិ ‘‘សាធុ អយ្យា’’តិ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. ឥទញ្ច ឯកតោ អាគតានំ ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា វសេន វុត្តំ. តាសុ បន ឯកាយ ភិក្ខុនិយា វត្តព្ពញ្ចេវ សម្បដិច្ឆិតព្ពញ្ច, ឥតរា តស្សា សហាយិកា. សចេ បន ភិក្ខុសង្ឃោ វា ភិក្ខុនិសង្ឃោ វា ន បូរតិ, ឧភយតោបិ វា គណមត្តមេវ បុគ្គលមត្តំ វា ហោតិ.

តត្រាយំ វចនក្កមោ – ‘‘ភិក្ខុនិយោ, អយ្យ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេវន្ទន្តិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចន្តិ, លភន្តុ កិរ, អយ្យ, ភិក្ខុនិយោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ, ‘‘អហំ, អយ្យ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទាមិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចាមិ, លភាមហំ, អយ្យ, ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ, ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ, អយ្យា, អយ្យានំ បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ, អយ្យា, ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. ‘‘ភិក្ខុនិយោ, អយ្យា, អយ្យានំ បាទេ វន្ទន្តិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចន្តិ, លភន្តុ កិរ, អយ្យា, ភិក្ខុនិយោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ, ‘‘អហំ, អយ្យា, អយ្យានំ បាទេ វន្ទាមិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចាមិ, លភាមហំ, អយ្យា, ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ, ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ, អយ្យ, អយ្យស្ស បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ, អយ្យ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. ‘‘ភិក្ខុនិយោ, អយ្យ, អយ្យស្ស បាទេ វន្ទន្តិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចន្តិ, លភន្តុ កិរ, អយ្យ, ភិក្ខុនិយោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ, ‘‘អហំ, អយ្យ, អយ្យស្ស បាទេ វន្ទាមិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចាមិ, លភាមហំ, អយ្យ, ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. តេនាបិ ភិក្ខុនា ឧបោសថកាលេ ឯវំ វត្តព្ពំ ‘‘ភិក្ខុនិយោ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទន្តិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចន្តិ, លភន្តុ កិរ, ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ, ‘‘ភិក្ខុនី, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស បាទេ វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, លភតុ កិរ, ភន្តេ, ភិក្ខុនី ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ, ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ, ភន្តេ, ភិក្ខុនី ភន្តេ អាយស្មន្តានំ បាទេ វន្ទតិ, វន្ទន្តិ, វន្ទតិ, ឱវាទូបសង្កមនញ្ច យាចតិ, យាចន្តិ, យាចតិ, លភតុ កិរ, ភន្តេ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ, លភន្តុ កិរ, ភន្តេ, ភិក្ខុនិយោ, លភតុ កិរ, ភន្តេ, ភិក្ខុនី ឱវាទូបសង្កមន’’ន្តិ. ឧបោសថគ្គេបិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វា ញត្តិដ្ឋបកេន វា ឥតរេន វា ភិក្ខុនា សចេ សម្មតោ ភិក្ខុ អត្ថិ, បុរិមនយេនេវ ‘‘តំ ភិក្ខុនិសង្ឃោ, តំ ភិក្ខុនិយោ, តំ ភិក្ខុនី ឧបសង្កមតុ, ឧបសង្កមន្តុ, ឧបសង្កមតូ’’តិ វត្តព្ពំ. សចេ នត្ថិ, ‘‘បាសាទិកេន ភិក្ខុនិសង្ឃោ, ភិក្ខុនិយោ, ភិក្ខុនី សម្បាទេតុ, សម្បាទេន្តុ, សម្បាទេតូ’’តិ វត្តព្ពំ. ឱវាទប្បដិគ្គាហកេន បាដិបទេ តំ បច្ចាហរិត្វា តថេវ វត្តព្ពំ, អយមេត្ថ សង្ខេបវិនិច្ឆយោ. ឯវំ ភិក្ខុនីហិ យាចិតំ ឱវាទំ អារោចេត្វាវ ឧបោសថោ កាតព្ពោ. តេន វុត្តំ –

‘‘ឆន្ទបារិសុទ្ធិឧតុក្ខានំ, ភិក្ខុគណនា ច ឱវាទោ;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, ‘បុព្ពកិច្ច’ន្តិ វុច្ចតី’’តិ.

បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថាតិ អត្តនោ បរិសុទ្ធភាវំ អារោចេថ, ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិឥទំ បារិសុទ្ធិអារោចនស្ស ការណវចនំ. ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, សាបត្តិកេន បាតិមោក្ខំ សោតព្ពំ, យោ សុណេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៣៨៦) ហិ វចនតោ អបរិសុទ្ធេហិ បាតិមោក្ខំ សោតុំ ន វដ្ដតិ. តេន វុត្តំ – បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមីតិ. ឯត្ថ សិយា ‘‘សង្ឃោ ឧបោសថំ ករេយ្យ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យា’’តិ (មហាវ. ១៣៤) វុត្តត្តា ឥធាបិ ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សតី’’តិ វត្តព្ពំ, ឯវញ្ហិ សតិ បុព្ពេនាបរំ សន្ធិយតីតិ. វុច្ចតេ, វចនមត្តមេវេតំ ន សន្ធិយតិ, លក្ខណតោ បន សមេតិ, សង្ឃស្ស សាមគ្គិយា, គណស្ស សាមគ្គិយា, បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសា សង្ឃស្ស ឧទ្ទិដ្ឋំ ហោតិ បាតិមោក្ខន្តិ ឥទញ្ហេត្ថ លក្ខណំ, តស្មា ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ ឥទមេវេត្ថ វត្តព្ពំ.

តំ សព្ពេវ សន្តា សាធុកំ សុណោម មនសិ ករោមាតិ ន្តិ បាតិមោក្ខំ. សព្ពេវ សន្តាតិ យាវតិកា តស្សា បរិសាយ ថេរា ច នវា ច មជ្ឈិមា ច. សាធុកំ សុណោមាតិ អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ ករិត្វា សោតទ្វារវសេន សព្ពចេតសា សមន្នាហរាម. មនសិ ករោមាតិ ឯកគ្គចិត្តា ហុត្វា ចិត្តេ ឋបេយ្យាម. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ‘‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សុណោថ មនសិ ករោថា’’តិ វត្តុំ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, ‘‘សង្ឃោ ឧបោសថំ ករេយ្យា’’តិឥមិនា បន ន សមេតិ. សមគ្គស្ស ហិ សង្ឃស្សេតំ ឧបោសថករណំ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ ច សង្ឃបរិយាបន្នោវ, ឥច្ចស្ស សង្ឃបរិយាបន្នត្តា ‘‘សុណោម មនសិ ករោមា’’តិ ឥទមេវ វត្តុំ យុត្តំ.

ឥទានិ យំ វុត្តំ ‘‘បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថា’’តិ, តត្ថ យថា បារិសុទ្ធិអារោចនំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ យស្ស សិយា អាបត្តិ, សោ អាវិករេយ្យាតិ អាហ. តត្ថ យស្ស សិយាតិ យស្ស ឆន្នំ អាការានំ អញ្ញតរេន អាបន្នាបត្តិ ភវេយ្យ. អាបត្តិញ្ហិ អាបជ្ជន្តោ អលជ្ជិតា, អញ្ញាណតា, កុក្កុច្ចប្បកតតា, អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតា, កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតា, សតិសម្មោសាតិ ឥមេហិ ឆហាការេហិ (បរិ. ២៩៥) អាបជ្ជតិ.

កថំ អលជ្ជិតាយ អាបជ្ជតិ? អកប្បិយភាវំ ជានន្តោយេវ មទ្ទិត្វា វីតិក្កមំ ករោតិ.

វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, អាបត្តិំ បរិគូហតិ;

អគតិគមនញ្ច គច្ឆតិ, ឯទិសោ វុច្ចតិ អលជ្ជិបុគ្គលោ’’តិ. (បរិ. ៣៥៩);

កថំ អញ្ញាណតាយ អាបជ្ជតិ? អញ្ញាណបុគ្គលោ ហិ មន្ទោ មោមូហោ កត្តព្ពាកត្តព្ពំ អជានន្តោ អកត្តព្ពំ ករោតិ, កត្តព្ពំ វិរាធេតិ, ឯវំ អញ្ញាណតាយ អាបជ្ជតិ.

កថំ កុក្កុច្ចប្បកតតាយ អាបជ្ជតិ? កប្បិយាកប្បិយំ និស្សាយ កុក្កុច្ចេ ឧប្បន្នេ វិនយធរំ បុច្ឆិត្វា កប្បិយំ ចេ, កត្តព្ពំ សិយា, អកប្បិយំ ចេ, ន កត្តព្ពំ, អយំ បន ‘‘វដ្ដតី’’តិ មទ្ទិត្វា វីតិក្កមតិយេវ, ឯវំ កុក្កុច្ចប្បកតតាយ អាបជ្ជតិ.

កថំ អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតាយ អាបជ្ជតិ? អច្ឆមំសំ ‘‘សូករមំស’’ន្តិ ខាទតិ, វិកាលេ កាលសញ្ញាយ ភុញ្ជតិ, ឯវំ អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតាយ អាបជ្ជតិ.

កថំ កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតាយ អាបជ្ជតិ? សូករមំសំ ‘‘អច្ឆមំស’’ន្តិ ខាទតិ, កាលេ វិកាលសញ្ញាយ ភុញ្ជតិ, ឯវំ កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតាយ អាបជ្ជតិ.

កថំ សតិសម្មោសា អាបជ្ជតិ? សហសេយ្យចីវរវិប្បវាសាទីនិ សតិសម្មោសា អាបជ្ជតិ, ឥតិ ឥមេសំ ឆន្នំ អាការានំ អញ្ញតរេន អាការេន អាបន្នា យស្ស សិយា សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អញ្ញតរា អាបត្តិ ថេរស្ស វា នវស្ស វា មជ្ឈិមស្ស វាតិ អត្ថោ.

សោ អាវិករេយ្យាតិ សោ តំ អាបត្តិំ ទេសេតុ វា បកាសេតុ វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អសន្តិយា អាបត្តិយាតិ យស្ស បន ឯវំ អនាបន្នា វា អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា ច បន វុដ្ឋិតា វា ទេសិតា វា អារោចិតា វា អាបត្តិ, តស្ស សា អាបត្តិ អសន្តី នាម ហោតិ, ឯវំ អសន្តិយា អាបត្តិយា តុណ្ហី ភវិតព្ពំ. តុណ្ហីភាវេន ខោ បនាយស្មន្តេ ‘‘បរិសុទ្ធា’’តិ វេទិស្សាមីតិ តុណ្ហីភាវេនាបិ ហិ ការណេន អហំ អាយស្មន្តេ ‘‘បរិសុទ្ធា’’ឥច្ចេវ ជានិស្សាមីតិ. យថា ខោ បន បច្ចេកបុដ្ឋស្ស វេយ្យាករណំ ហោតីតិ យថា ឯកេនេកោ បុដ្ឋោ ព្យាករេយ្យ, យថា ឯកេនេកោ បច្ចេកបុដ្ឋោ ‘‘មំ ឯស បុច្ឆតី’’តិ ញត្វា ព្យាករេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវមេវំ ឯវរូបាយ បរិសាយ យាវតតិយំ អនុសាវិតំ ហោតីតិ ឯត្ថ ឯកច្ចេ តាវ អាចរិយា ឯវំ វទន្តិ ‘‘ឯវមេវំ ឥមិស្សាយ ភិក្ខុបរិសាយ យទេតំ ‘យស្ស សិយា អាបត្តិ, សោ អាវិករេយ្យ, អសន្តិយា អាបត្តិយា តុណ្ហី ភវិតព្ពំ, តុណ្ហីភាវេន ខោ បនាយស្មន្តេ បរិសុទ្ធាតិ វេទិស្សាមី’តិ តិក្ខត្តុំ អនុសាវិតំ, តំ ឯកមេកេន ‘មំ ឯស បុច្ឆតី’តិ ឯវំ ជានិតព្ពំ ហោតីតិ អត្ថោ’’តិ. តំ ន យុជ្ជតិ, កស្មា? អត្ថព្យញ្ជនភេទតោ. អនុស្សាវនញ្ហិ នាម អត្ថតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច អភិន្នំ ហោតិ ‘‘ទុតិយម្បិ ឯតមត្ថំ វទាមី’’តិអាទីសុ (មហាវ. ៧២; ចូឡវ. ៣) វិយ, ‘‘យស្ស សិយា’’តិអាទិវចនត្តយំ បន អត្ថតោបិ ព្យញ្ជនតោបិ ភិន្នំ, តេនស្ស អនុស្សាវនត្តយំ ន យុជ្ជតិ. យទិ ចេតំ យាវតតិយានុស្សាវនំ សិយា, និទានុទ្ទេសេ អនិដ្ឋិតេបិ អាបត្តិ សិយា. ន ច យុត្តំ អនាបត្តិក្ខេត្តេ អាបត្តិំ អាបជ្ជិតុំ.

អបរេ ‘‘អនុសាវិត’’ន្តិបទស្ស អនុសាវេតព្ពន្តិ អត្ថំ វិកប្បេត្វា ‘‘យាវតតិយ’’ន្តិឥទំ ឧបរិ ឧទ្ទេសាវសានេ ‘‘កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា…បេ… តតិយម្បិ បុច្ឆាមី’’តិ ឯតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហុ. តម្បិ ន យុជ្ជតិ, កស្មា? អត្ថយុត្តីនំ អភាវតោ. ឥទញ្ហិ បទំ កេចិ ‘‘អនុសាវេត’’ន្តិ សជ្ឈាយន្តិ, កេចិ ‘‘អនុសាវេត’’ន្តិ, តំ ឧភយំ វាបិ អតីតកាលមេវ ទីបេតិ, ន អនាគតំ. យទិ ចស្ស អយំ អត្ថោ សិយា, ‘‘អនុសាវិតំ ហេស្សតី’’តិ វទេយ្យ, ឯវំ តាវ អត្ថាភាវតោ ន យុជ្ជតិ. យទិ ចេតំ ឧទ្ទេសាវសានេ វចនំ សន្ធាយ វុត្តំ សិយា, ‘‘ន អាវិករិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេន្តស្ស និទានេ សមត្តេបិ វុត្តមុសាវាទោ ន សិយា, កស្មា? ‘‘យាវតតិយំ អនុស្សាវិយមានេ’’តិវចនតោ (មហាវ. ១៣៤) ‘‘យាវតតិយ’’ន្តិ ឥទំ វចនមេវ និរត្ថកំ សិយា, កស្មា? និទានុទ្ទេសេ យាវតតិយានុស្សាវនស្ស អភាវតោតិ ឯវំ យុត្តិអភាវតោ តម្បិ ន យុជ្ជតិ. ‘‘យាវតតិយំ អនុសាវិតំ ហោតី’’តិ ឥទំ បន លក្ខណវចនមត្តំ, តេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ – ឥទំ បាតិមោក្ខំ នាម យាវតតិយំ អនុស្សាវិយតិ, តស្មិំ យាវតតិយំ អនុស្សាវិយមានេ យោ សរមានោ សន្តិំ អាបត្តិំ នាវិករោតិ, តស្ស យាវតតិយានុស្សាវនាវសានេ សម្បជានមុសាវាទោ ហោតីតិ.

តទេតំ យថា អនុសាវិតំ យាវតតិយំ អនុសាវិតំ នាម ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមីតិអាទិ វុត្តំ. តំ បនេតំ បារាជិកាទីនំ អវសានេ ទិស្សតិ, ន និទានាវសានេ. កិញ្ចាបិ ន ទិស្សតិ, អថ ខោ ឧទ្ទេសកាលេ ‘‘អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទានំ, តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមី’’តិអាទិនា នយេន វត្តព្ពមេវ. ឯវញ្ហិ និទានំ សុឧទ្ទិដ្ឋំ ហោតិ, អញ្ញថា ទុឧទ្ទិដ្ឋំ. ឥមមេវ ច អត្ថំ សន្ធាយ ឧបោសថក្ខន្ធកេ វុត្តំ ‘‘យាវតតិយំ អនុសាវិតំ ហោតីតិ សកិម្បិ អនុសាវិតំ ហោតិ, ទុតិយម្បិ អនុសាវិតំ ហោតិ, តតិយម្បិ អនុសាវិតំ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១៣៤). អយមេត្ថ អាចរិយបរម្បរាភតោ វិនិច្ឆយោ.

យោ បន ភិក្ខុ…បេ… សម្បជានមុសាវាទស្ស ហោតីតិ សម្បជានមុសាវាទោ អស្ស ហោតិ, តេនស្ស ទុក្កដាបត្តិ ហោតិ, សា ច ខោ បន ន មុសាវាទលក្ខណេន, ‘‘សម្បជានមុសាវាទេ កិំ ហោតិ, ទុក្កដំ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១៣៥) ឥមិនា បន ភគវតោ វចនេន វចីទ្វារេ អកិរិយសមុដ្ឋានាបត្តិ ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អនាលបន្តោ មនុជេន កេនចិ,

វាចាគិរំ នោ ច បរេ ភណេយ្យ;

អាបជ្ជេយ្យ វាចសិកំ, ន កាយិកំ,

បញ្ហាមេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៧៩);

អន្តរាយិកោតិ វិប្បដិសារវត្ថុតាយ បាមោជ្ជាទិសម្ភវំ និវារេត្វា បឋមជ្ឈានាទីនំ អធិគមាយ អន្តរាយំ ករោតិ. តស្មាតិ យស្មា អយំ អនាវិករណសង្ខាតោ សម្បជានមុសាវាទោ អន្តរាយិកោ ហោតិ, តស្មា. សរមានេនាតិ អត្តនិ សន្តិំ អាបត្តិំ ជានន្តេន. វិសុទ្ធាបេក្ខេនាតិ វុដ្ឋាតុកាមេន វិសុជ្ឈិតុកាមេន. សន្តី អាបត្តីតិ អាបជ្ជិត្វា អវុដ្ឋិតា អាបត្តិ. អាវិកាតព្ពាតិ សង្ឃមជ្ឈេ វា គណមជ្ឈេ វា ឯកបុគ្គលេ វា បកាសេតព្ពា, អន្តមសោ អនន្តរស្សាបិ ភិក្ខុនោ ‘‘អហំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, ឥតោ វុដ្ឋហិត្វា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមី’’តិ (មហាវ. ១៧០) វត្តព្ពំ. សចេបិ វេមតិកោ ហោតិ, ‘‘អហំ, អាវុសោ, ឥត្ថន្នាមាយ អាបត្តិយា វេមតិកោ, យទា និព្ពេមតិកោ ភវិស្សាមិ, តទា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមី’’តិ (មហាវ. ១៦៩) វត្តព្ពំ. អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតីតិឯត្ថ អាវិកតាតិ អាវិកតាយ, បកាសិតាយាតិ អត្ថោ. អលជ្ជិតាតិអាទីសុ (បរិ. ២៩៥) វិយ ហិ ឥទម្បិ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. ហីតិ និបាតមត្តំ. អស្សាតិ ឯតស្ស ភិក្ខុនោ. ផាសុ ហោតីតិ បឋមជ្ឈានាទីនំ អធិគមាយ ផាសុ ហោតិ, អវិប្បដិសារមូលកានំ បាមោជ្ជាទីនំ វសេន សុខប្បដិបទា សម្បជ្ជតីតិ អត្ថោ.

ឥតិ កង្ខាវិតរណិយា បាតិមោក្ខវណ្ណនាយ

និទានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.