អត្តបញ្ញត្តិវណ្ណនា

១១៧. អនុសន្ធិយតិ ឯតេនាតិ អនុសន្ធិ, ហេដ្ឋា អាគតទេសនាយ អនុសន្ធានវសេន បវត្តា ឧបរិទេសនា, សា បឋមបទស្ស ទស្សិតា, ឥទានិ ទុតិយបទស្ស ទស្សេតព្ពាតិ តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិ ភគវា’’តិអាទិមាហ. រូបិន្តិ រូបវន្តំ. បរិត្តន្តិ ន វិបុលំ, អប្បកន្តិ អត្ថោ. យស្មា អត្តា នាម កោចិ បរមត្ថតោ នត្ថិ. កេវលំ បន ទិដ្ឋិគតិកានំ បរិកប្បិតមត្តំ, តស្មា យត្ថ នេសំ អត្តសញ្ញា, យថា ចស្ស រូបិភាវាទិបរិកប្បនា ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ’’តិអាទិមាហ. រូបិំ បរិត្តន្តិ អត្តនោ ឧបដ្ឋិតកសិណរូបវសេន រូបិំ, តស្ស អវឌ្ឍិតភាវេន បរិត្តំ. បញ្ញបេតិ នីលកសិណាទិវសេន នានាកសិណលាភី. តន្តិ អត្តានំ. អនន្តន្តិ កសិណនិមិត្តស្ស អប្បមាណតាយ បរិច្ឆេទស្ស អនុបដ្ឋានតោ អន្តរហិតំ. ឧគ្ឃាដេត្វាតិ ភាវនាយ អបនេត្វា. និមិត្តផុដ្ឋោកាសន្តិ តេន កសិណនិមិត្តេន ផុដ្ឋប្បទេសំ. តេសូតិ ចតូសុ អរូបក្ខន្ធេសុ. វិញ្ញាណមត្តមេវាតិ ‘‘វិញ្ញាណមយោ អត្តា’’តិ ឯវំវាទី.

១១៨. ‘‘ឯតរហី’’តិ សាវធារណមិទំ បទន្តិ តទត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទានេវា’’តិ វត្វា អវធារណេន និវត្តិតមត្ថំ អាហ ‘‘ន ឥតោ បរ’’ន្តិ. តត្ថ តត្ថេវ សត្តា ឧច្ឆិជ្ជន្តីតិ ឧច្ឆេទវាទី, តេនាហ ‘‘ឧច្ឆេទវសេនេតំ វុត្ត’’ន្តិ. ភាវិន្តិ សព្ពំ សទា ភាវិំ អវិនស្សនកំ. តេនាហ ‘‘សស្សតវសេនេតំ វុត្ត’’ន្តិ. អតថាសភាវន្តិ យថា បរវាទី វទន្តិ, ន តថា សភាវំ. តថភាវាយាតិ ឧច្ឆេទភាវាយ វា សស្សតភាវាយ វា. អនិយមវចនញ្ហេតំ វុត្តំ សាមញ្ញជោតនាវសេន. សម្បាទេស្សាមីតិ តថភាវំ អស្ស សម្បន្នំ កត្វា ទស្សយិស្សាមិ, បតិដ្ឋាបេស្សាមីតិ អត្ថោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សស្សតវាទញ្ច ជានាបេត្វា’’តិអាទិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១១៨) ឥមិនាតិ ‘‘អតថំ វា បនា’’តិអាទិ វចនេន, អនុច្ឆេទសភាវម្បិ សមានំ សស្សតវាទិនោ មតិវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ឧបកប្បេស្សាមីតិ ឧបេច្ច សមត្ថយិស្សាមិ.

ឯវំ សមានន្តិ ឯវំ ភូតំ សមានំ. រូបកសិណជ្ឈានំ រូបំ ឧត្តរបទលោបេន, អធិគមនវសេន តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ រូបីតិ អាហ ‘‘រូបិន្តិ រូបកសិណលាភិ’’ន្តិ. បរិត្តត្តានុទិដ្ឋីតិ ឯត្ថ រូបី-សទ្ទោបិអាវុត្តិអាទិនយេន អានេត្វា វត្តព្ពោ, រូបីភាវម្បិ ហិ សោ ទិដ្ឋិគតិកោ បរិត្តភាវំ វិយ អត្តនោ អភិនិវិស្ស ឋិតោតិ. អរូបិន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘បត្តបលាសពហុលគច្ឆសង្ខេបេន ឃនគហនជដាវិតានា នាតិទីឃសន្តានា វល្លិ, តព្ពិបរីតា លតា’’តិ វទន្តិ. អប្បហីនដ្ឋេនាតិ មគ្គេន អសមុច្ឆិន្នភាវេន. ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហតា អនុសយនដ្ឋោ.

អរូបកសិណំ នាម កសិណុគ្ឃាដិំ អាកាសំ, ន បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណំ. ‘‘ឧភយម្បិ អរូបកសិណមេវា’’តិ កេចិ. អរូបក្ខន្ធគោចរំ វាតិ វេទនាទយោ អរូបក្ខន្ធា ‘‘អត្តា’’តិ អភិនិវេសស្ស គោចរោ ឯតស្សាតិ អរូបក្ខន្ធគោចរោ, ទិដ្ឋិគតិកោ, តំ អរូបក្ខន្ធគោចរំ. វា-សទ្ទោ វុត្តវិកប្បត្ថោ. សទ្ទយោជនា បន អរូបំ អរូបក្ខន្ធា គោចរភូតា ឯតស្ស អត្ថីតិ អរូបី, តំ អរូបិំ. លាភិនោ ចត្តារោតិ រូបកសិណាទិលាភវសេន តំ តំ ទិដ្ឋិវាទំ សយមេវ បរិកប្បេត្វា តំ អាទាយ បគ្គយ្ហ បញ្ញាបនកា ចត្តារោ ទិដ្ឋិគតិកា. តេសំ អន្តេវាសិកាតិ តេសំ លាភីនំ វាទំ បច្ចក្ខតោ, បរម្បរាយ ច ឧគ្គហេត្វា តថេវ នំ ខមិត្វា រោចេត្វា បញ្ញាបនកា ចត្តារោ. តក្កិកា ចត្តារោតិ កសិណជ្ឈានស្ស អលាភិនោ កេវលំ តក្កនវសេនេវ យថាវុត្តេ ចត្តារោ ទិដ្ឋិវាទេ សយមេវ អភិនិវិស្ស បគ្គយ្ហ ឋិតា ចត្តារោ. តេសំ អន្តេវាសិកា បុព្ពេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា.