បដិច្ចសមុប្បាទវណ្ណនា

ឥមិនា តាវាតិ ឯត្ថ តាវ-សទ្ទោ កមត្ថោ, តេន ‘‘តន្តាកុលកជាតា’’តិ បទស្ស អនុសន្ធិ បរតោ អាវិភវិស្សតីតិ ទីបេតិ. អត្ថិ ឥទប្បច្ចយាតិ ឯត្ថ អយំ បច្ចយោតិ ឥទប្បច្ចយោ, តស្មា ឥទប្បច្ចយា, ឥមស្មា បច្ចយាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ឥមស្មា នាម បច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឯវំ វត្តព្ពោ អត្ថិ នុ ខោ ជរាមរណស្ស បច្ចយោតិ. តេនាហ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ…បេ… ភវេយ្យា’’តិ. ឯត្ថ ហិ ‘‘កិំ បច្ចយា ជរាមរណំ? ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឧបរិ ជាតិសទ្ទបច្ចយសទ្ទសមានាធិករណេន កិំ-សទ្ទេន ឥទំ-សទ្ទស្ស សមានាធិករណតាទស្សនតោ កម្មធារយសមាសតា ឥទប្បច្ចយសទ្ទស្ស យុជ្ជតិ. ន ហេត្ថ ‘‘ឥមស្ស បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា’’តិ ជរាមរណស្ស, អញ្ញស្ស វា បច្ចយតោ ជរាមរណសម្ភវបុច្ឆា សម្ភវតិ វិញ្ញាតភាវតោ, អសម្ភវតោ ច, ជរាមរណស្ស បន បច្ចយបុច្ឆា សម្ភវតិ. បច្ចយសទ្ទសមានាធិករណតាយញ្ច ឥទំ-សទ្ទស្ស ‘‘ឥមស្មា បច្ចយា’’តិ បច្ចយបុច្ឆា យុជ្ជតិ.

សា បន សមានាធិករណតា យទិបិ អញ្ញបទត្ថសមាសេបិ លព្ភតិ, អញ្ញបទត្ថវចនិច្ឆាភាវតោ បនេត្ថ កម្មធារយសមាសោ វេទិតព្ពោ. សាមិវចនសមាសបក្ខេ បន នត្ថេវ សមានាធិករណតាសម្ភវោតិ. ននុ ច ‘‘ឥទប្បច្ចយតា បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ឯត្ថ ឥទប្បច្ចយ-សទ្ទោ សាមិវចនសមាសោ ឥច្ឆិតោតិ? សច្ចំ ឥច្ឆិតោ ឧជុកមេវ តត្ថ បដិច្ចសមុប្បាទវចនិច្ឆាតិ កត្វា, ឥធ បន កេវលំ ជរាមរណស្ស បច្ចយបរិបុច្ឆា អធិប្បេតា, តស្មា យថា តត្ថ ឥទំ-សទ្ទស្ស បដិច្ចសមុប្បាទវិសេសនតា, ឥធ ច ‘‘បុច្ឆិតព្ពបច្ចយត្ថតា សម្ភវតិ, តថា តត្ថ, ឥធ ច សមាសកប្បនា វេទិតព្ពា. កស្មា បន តត្ថ កម្មធារយសមាសោ ន ឥច្ឆិតោតិ? ហេតុប្បភវានំ ហេតុ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស កម្មធារយសមាសេ អសម្ភវតោតិ ឥមស្ស, អត្តនោ បច្ចយានុរូបស្ស អនុរូបោ បច្ចយោ ឥទប្បច្ចយោតិ ឯតស្ស ច អត្ថស្ស ឥច្ឆិតត្តា. យោ បនេត្ថ ឥទំ-សទ្ទេន គហិតោ អត្ថោ, សោ ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ជរាមរណគ្គហណេនេវ គហិតោតិ ឥទំ-សទ្ទោ បដិច្ចសមុប្បាទតោ បរិច្ចជនតោ អញ្ញស្ស អសម្ភវតោ បច្ចយេ អវតិដ្ឋតិ, តេនេត្ថ កម្មធារយសមាសោ. តត្ថ បន ឥទំ-សទ្ទស្ស តតោ បរិច្ចជនការណំ នត្ថីតិ សាមិវចនសមាសោ ឯវ ឥច្ឆិតោ. អដ្ឋកថាយំបន យស្មា ជរាមរណាទីនំ បច្ចយបុច្ឆាមុខេនាយំ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា អារទ្ធា, បដិច្ចសមុប្បាទោ ច នាម អត្ថតោ ហេតុប្បភវានំ ហេតូតិ វុត្តោ វាយមត្ថោ, តស្មា ‘‘ឥមស្ស ជរាមរណស្ស បច្ចយោ’’តិ ឯវមត្ថវណ្ណនា កតា.

បណ្ឌិតេនាតិ ឯកំសព្យាករណីយាទិបញ្ហាវិសេសជាននសមត្ថាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតេន. តមេវ ហិស្ស បណ្ឌិច្ចំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. យាទិសស្ស ជីវស្ស ទិដ្ឋិគតិកោ សរីរតោ អនញ្ញត្តំ បុច្ឆតិ ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិ, សោ ឯវំ បរមត្ថតោ នុបលព្ភតិ, កថំ តស្ស វញ្ឈាតនយស្ស វិយ ទីឃរស្សតា សរីរតោ អញ្ញតា វា អនញ្ញតា វា ព្យាកាតព្ពា សិយា, តស្មាស្ស បញ្ហស្ស ឋបនីយតា វេទិតព្ពា. តុណ្ហីភាវោ នាមេស បុច្ឆតោ អនាទរោ វិហេសា វិយ ហោតីតិ ‘‘អព្យាកតមេត’’ន្តិ បការន្តរមាហ. ឯវំ អព្យាករណការណំ ញាតុកាមស្ស កថេតព្ពំ ហោតិ, កថិតេ ច ជានន្តស្ស បមាទោបិ ឯវំ សិយា, កថនវិធិ បន ‘‘យាទិសស្សា’’តិអាទិនា ទស្សិតោ ឯវ. ឯវំ អប្បដិបជ្ជិត្វាតិ ឯវំ ឋបនីយបញ្ហេ វិយ តុណ្ហីភាវាទិំ អនាបជ្ជិត្វា ឯវ. ‘‘អប្បដិបជ្ជិត្វា’’តិ វចនំ និទស្សនមត្តមេតំ. ‘‘កិំ សព្ពំ អនិច្ច’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘កិំ សង្ខតំ សន្ធាយ បុច្ឆសិ, ឧទាហុ អសង្ខត’’ន្តិ បដិបុច្ឆិត្វា ព្យាកាតព្ពំ ហោតិ ‘‘កិំ ខន្ធបញ្ចកំ បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ បុដ្ឋេ ‘‘អត្ថិ តត្ថ បរិញ្ញេយ្យំ, អត្ថិ ន បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ វិភជ្ជ ព្យាកាតព្ពំ ហោតិ, ឯវំ អប្បដិបជ្ជិត្វាតិ ច អយមេត្ថ អត្ថោ ឥច្ឆិតោតិ. បុព្ពេ យស្ស បច្ចយស្ស អត្ថិតាមត្តំ ចោទិតន្តិ អត្ថិតាមត្តំ វិស្សជ្ជិតំ. បុច្ឆាសភាគេន ហិ វិស្សជ្ជនន្តិ. ឥទានិ តស្សេវ សរូបបុច្ឆា ករីយតីតិ ‘‘បុន កិ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥធាបិ ‘‘យថា’’តិអាទិ សព្ពំ អានេត្វា វត្តព្ពំ.

‘‘ឯស នយោ សព្ពបទេសូ’’តិ អតិទេសវសេន ឧស្សុក្កំ កត្វា ‘‘នាមរូបបច្ចយា’’តិអាទិនា តត្ថ អបវាទោ អារទ្ធោ. យស្មា ទស្សេតុកាមោ, តស្មា ឥទំ វុត្តន្តិ យោជនា. ឆន្នំ វិបាកសម្ផស្សានំយេវ គហណំ ហោតិ វិញ្ញាណាទិ វេទនាបរិយោសានា វិបាកវិធីតិ កត្វា អនេកេសុ សុត្តបទេសុ, (ម. និ. ៣.១២៦; ឧទា. ១) អភិធម្មេ (វិភ. ២២៥) ច យេភុយ្យេន តេសំយេវ គហណស្ស និរុឡ្ហត្តា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកត្ថោ, តេនេត្ថ ‘‘គហិតម្បី’’តិអាទិនា វុច្ចមានំយេវ វិសេសំ ជោតេតិ. បច្ចយភាវោ នាម បច្ចយុប្បន្នាបេក្ខោ តេន វិនា តស្ស អសម្ភវតោ. តស្មា សឡាយតនប្បច្ចយាតិ ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ ឥមិនា បទេនាតិ យោជនា. អវយវេន វា សមុទាយោបលក្ខណមេតំ ‘‘សឡាយតនបច្ចយា’’តិ, តស្មា ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ ឥមិនា បទេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. គហិតម្បីតិ ឆព្ពិធំ វិបាកផស្សម្បិ. អគ្គហិតម្បីតិ អវិបាកផស្សម្បិ កុសលាកុសលកិរិយាផស្សម្បិ. បច្ចយុប្បន្នវិសេសំ ទស្សេតុកាមោតិ យោជនា. ន ចេត្ថ បច្ចយុប្បន្នោវ ឧបាទិន្នោ ឥច្ឆិតោ, អថ ខោ បច្ចយោបិ ឧបាទិន្នោ ឥច្ឆិតោតិ អជ្ឈត្តិកាយតនស្សេវ សឡាយតនគ្គហណេន គហណន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘សឡាយតនតោ…បេ… ទស្សេតុកាមោ’’តិ. ន ហិ ផស្សស្ស ចក្ខាទិសឡាយតនមេវ បច្ចយោ, អថ ខោ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៤, ៤៥; ២.៤.៦០; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧) វចនតោ រូបាយតនាទិរូបញ្ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទិនាមញ្ច បច្ចយោ, តស្មា ឥមំ ចក្ខាទិសឡាយតនតោ អតិរិត្តំ អាវជ្ជនាទិ វិយ សាធារណំ អហុត្វា, តស្ស តស្ស ផស្សស្ស សាធារណតាយ អញ្ញំ វិសេសបច្ចយំ បិ-សទ្ទេន អវិសិដ្ឋំ សាធារណបច្ចយំ បិទស្សេតុកាមោ ភគវា, ‘‘នាមរូបបច្ចយា ផស្សោ’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ យោជនា. អភិធម្មភាជនីយេបិ ឥមមេវ បច្ចយំ សន្ធាយ ‘‘នាមរូបបច្ចយា ផស្សោ’’តិ វុត្តន្តិ តទដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២៤៣) ‘‘បច្ចយវិសេសទស្សនត្ថញ្ចេវ មហានិទានទេសនាសង្គហត្ថញ្ចា’’តិ អត្ថវណ្ណនា កតា. បច្ចយានន្តិ ជាតិអាទីនំ បច្ចយធម្មានំ. និទានំ កថិតន្តិ ជរាមរណាទិកស្ស និទានត្តំ កថិតំ ឯកំសិកោ បច្ចយភាវោ កថិតោ. តញ្ហិ តេសំ បច្ចយភាវេ អព្យភិចារីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតិ ខោ បនេត’’ន្តិអាទិនា ឧបរិ ទេសនា បវត្តា. និជ្ជដេតិ និជ្ជាលកេ. និគ្គុម្ពេតិ និក្ខេបេ. បទទ្វយេនាបិ អាកុលាភាវមេវ ទស្សេតិ, តស្មា អនាកុលំ អព្យាកុលំ មហន្តំ បច្ចយនិទានមេត្ថ កថិតន្តិ មហានិទានំ សុត្តំ អញ្ញថាភាវស្ស អភាវតោ.

៩៨. តេសំ តេសំ បច្ចយានន្តិ តេសំ តេសំ ជាតិអាទីនំ បច្ចយានំ. យស្មា បច្ចយភាវោ នាម តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ អនូនាធិកេហេវ តស្ស តស្ស ផលស្ស សម្ភវតោ តថោ តច្ឆោ, តប្បការោ វា សាមគ្គិឧបគតេសុ បច្ចយេសុ មុហុត្តម្បិ តថោ និព្ពត្តនធម្មានំ អសម្ភវាភាវតោ. អវិតថោ អវិសំវាទនកោ វិសំវាទនាការវិរហិតោ អញ្ញធម្មបច្ចយេហិ អញ្ញធម្មានុប្បត្តិតោ. ‘‘អនញ្ញថា’’តិ វុច្ចតិ អញ្ញថាភាវស្ស អភាវតោ. តស្មា ‘‘តថំ អវិតថំ អនញ្ញថំ បច្ចយភាវំ ទស្សេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. បរិយាយតិ អត្តនោ ផលំ បរិគ្គហេត្វា វត្តតីតិ បរិយាយោ, ហេតូតិ អាហ ‘‘បរិយាយេនាតិ ការណេនា’’តិ. សព្ពេន សព្ពន្តិ ទេវត្តាទិនា សព្ពភាវេន សព្ពា ជាតិ. សព្ពថា សព្ពន្តិ តត្ថាបិ ចាតុមហារាជិកាទិសព្ពាការេន សព្ពា, និបាតទ្វយមេតំ, និបាតញ្ច អព្យយំ, តញ្ច សព្ពលិង្គវិភត្តិវចនេសុ ឯកាការមេវ ហោតីតិ បាឡិយំ ‘‘សព្ពេន សព្ពំ សព្ពថា សព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អត្ថវចនេ បន តស្ស តស្ស ជាតិសទ្ទាបេក្ខាយ ឥត្ថិអត្ថវុត្តិតំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពាការេន សព្ពា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនាវ នយេនាតិ ឥមិនា ជាតិវារេ វុត្តេនេវ នយេន. ទេវាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន គន្ធព្ពយក្ខាទិកេ បាឡិយំ (ទី. និ. ២.៩៨) អាគតេ, តទន្តរភេទេ ច សង្គណ្ហាតិ.

ឥធ និក្ខិត្តអត្ថវិភជនត្ថេតិ ឥមស្មិំ ‘‘កស្សចិ កិម្ហិចី’’តិ អនិយមតោ ឧទ្ទេសវសេន វុត្តត្ថស្ស និទ្ទិសនត្ថេ ជោតេតព្ពេ និបាតោ, តទត្ថជោតនំ និបាតបទន្តិ អត្ថោ. តស្សាតិ តស្ស បទស្ស. តេតិ ធម្មទេសនាយ សម្បទានភូតំ ថេរំ វទតិ. សេយ្យថិទន្តិ វា តេ កតមេតិ ចេតិ អត្ថោ. យេ ហិ ‘‘កស្សចី’’តិ, ‘‘កិម្ហិចី’’តិ ច អនិយមតោ វុត្តោ អត្ថោ, តេ កតមេតិ. កថេតុកម្យតាបុច្ឆា ហេសា. ទេវភាវាយាតិ ទេវភាវត្ថំ. ខន្ធជាតីតិ ខន្ធបាតុភាវោ, យថា ខន្ធេសុ ឧប្បន្នេសុ ‘‘ទេវា’’តិ សមញ្ញា ហោតិ, តថា តេសំ ឧប្បាទោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យាយា’’តិ អាហ. សព្ពបទេសូតិ ‘‘គន្ធព្ពានំ គន្ធព្ពត្ថាយា’’តិអាទីសុ សព្ពេសុ ជាតិនិទ្ទេសបទេសុ, ភវាទិបទេសុ ច. យេន ហិ នយេន សចេ ហិ ជាតីតិ អយមត្ថយោជនា កតា, ជាតិនិទ្ទេសបទេសោវ ‘‘ភវោ’’តិអាទិនា ភវាទិបទេសុបិ សោ កាតព្ពោតិ. ទេវាតិ ឧបបត្តិទេវា ចាតុមហារាជិកតោ បដ្ឋាយ យាវ ភវគ្គា ទិព្ពន្តិ កាមគុណាទីហិ កីឡន្តិ លឡន្តិ វិហរន្តិ ជោតន្តីតិ កត្វា. គន្ធំ អព្ពន្តិ បរិភុញ្ជន្តីតិ គន្ធព្ពា, ធតរដ្ឋស្ស មហារាជស្ស បរិវារភូតា. យជន្តិ វេស្សវណសក្កាទិកេ បូជេន្តីតិ យក្ខា, តេន តេន វា បណិធិកម្មាទិនា យជិតព្ពា បូជេតព្ពាតិ យក្ខា, វេស្សវណស្ស មហារាជស្ស បរិវារភូតា. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អមនុស្សា’’តិ អវិសេសេន វុត្តំ. ភូតាតិ កុម្ភណ្ឌា, វិរូឡ្ហកស្ស មហារាជស្ស បរិវារភូតា. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យេ កេចិ និព្ពត្តសត្តា’’តិ អវិសេសេន វុត្តំ. អដ្ឋិបក្ខា ភមរតុប្បឡាទយោ. ចម្មបក្ខា ជតុសិង្គាលាទយោ. លោមបក្ខា ហំសមោរាទយោ. សរីសបា អហិវិច្ឆិកសតបទិអាទយោ.

‘‘តេសំ តេស’’ន្តិ ឥទំ ន យេវាបនកនិទ្ទេសោ វិយ អវុត្តសង្គហត្ថំ វចនំ, អថ ខោ អយេវាបនកនិទ្ទេសោ វិយ វុត្តសង្គហត្ថន្តិ. អាទិ-សទ្ទេនេវ ច អាមេឌិតត្ថោ សង្គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘តេសំ តេសំ ទេវគន្ធព្ពាទីន’’ន្តិ. តទត្តាយាតិ តំភាវាយ, យថារូបេសុ ខន្ធេសុ បវត្តមានេសុ ‘‘ទេវា គន្ធព្ពា’’តិ លោកសមញ្ញា ហោតិ, តថារូបតាយាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ទេវគន្ធព្ពាទិភាវាយា’’តិ. ‘‘និរោធោ, វិគមោ’’តិ ច បដិលទ្ធត្តាលាភស្ស ភាវោ វុច្ចតិ, ឥធ បន អច្ចន្តាភាវោ អធិប្បេតោ ‘‘សព្ពសោ ជាតិយា អសតី’’តិ អវត្វា ‘‘ជាតិនិរោធា’’តិ វុត្តត្តាតិ អាហ ‘‘អភាវាតិ អត្ថោ’’តិ.

ផលត្ថាយ ហិនោតីតិ យថា ផលំ តតោ និព្ពត្តតិ, ឯវំ ហិនោតិ បវត្តតិ, តស្ស ហេតុភាវំ ឧបគច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឥទំ គណ្ហថ នន្តិ ‘‘ឥទំ មេ ផលំ, គណ្ហថ ន’’ន្តិ ឯវំ អប្បេតិ វិយ និយ្យាតេតិ វិយ. ‘‘ឯស នយោ’’តិ អវិសេសំ អតិទិសិត្វា វិសេសមត្តស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ននុ ចាយំ ជាតិ បរិនិប្ផន្នា, សង្ខតភាវា ច ន ហោតិ វិការភាវតោ, តថា ជរាមរណំ, តស្ស កថំ សា ហេតុ ហោតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ជរាមរណស្ស ហី’’តិអាទិ. តព្ភាវេ ភាវោ, តទភាវេ ច អភាវោ ជរាមរណស្ស ជាតិយា ឧបនិស្សយតា.

៩៩. ឱកាសបរិគ្គហោតិ បវត្តិដ្ឋានបរិគ្គហោ. ឧបបត្តិភវេ យុជ្ជតិ ឧបបត្តិក្ខន្ធានំ យថាវុត្តដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ អនុប្បជ្ជនតោ. ឥធ បនាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘‘កាមភវោ’’តិអាទិនា អាគតេ ឥមស្មិំ ឋានេ. កម្មភវេ យុជ្ជតិ កាមភវាទិជោតនា វិសេសតោ តស្ស ជាតិយា បច្ចយភាវតោតិ. តេនាហ ‘‘សោ ហិ ជាតិយា ឧបនិស្សយកោដិយាវ បច្ចយោ’’តិ. ននុ ច ឧបបត្តិភវោបិ ជាតិយា ឧបនិស្សយវសេន បច្ចយោ ហោតីតិ? សច្ចំ ហោតិ, សោ បន ន តថា បធានភូតោ, កម្មភវោ បន បធានភូតោ បច្ចយោ ជនកភាវតោតិ. ‘‘សោ ហិ ជាតិយា’’តិអាទិ វុត្តំ កាមភវូបគំ កម្មំ កាមភវោ. ឯស នយោ រូបារូបភវេសុបិ. ឱកាសបរិគ្គហោវ កតោ‘‘កិម្ហិចី’’តិ ឥមិនា សត្តបរិគ្គហស្ស កតត្តា.

១០០. តិណ្ណម្បិ កម្មភវានន្តិ កាមកម្មភវាទីនំ តិណ្ណម្បិ កម្មភវានំ. តិណ្ណញ្ច ឧបបត្តិភវានន្តិ កាមុបបត្តិភវាទីនំ តិណ្ណញ្ច ឧបបត្តិភវានំ. តថា សេសានិបីតិ ទិដ្ឋុបាទានាទីនិ សេសុបាទានានិបិ តិណ្ណម្បិ កម្មភវានំ, តិណ្ណញ្ច ឧបបត្តិភវានំ បច្ចយោតិ អត្ថោ. ឥតីតិ ឯវំ វុត្តនយេន. ទ្វាទស កម្មភវា ទ្វាទស ឧបបត្តិភវាតិ ចតុវីសតិភវា វេទិតព្ពា. យស្មា កម្មភវស្ស បច្ចយភាវមុខេនេវ ឧបាទានំ ឧបបត្តិភវស្ស បច្ចយោ នាម ហោតិ, ន អញ្ញថា, តស្មា ឧបាទានំ កម្មភវស្ស ឧជុកមេវ បច្ចយភាវោតិ អាហ ‘‘និប្បរិយាយេនេត្ថ ទ្វាទស កម្មភវា លព្ភន្តី’’តិ. តេសន្តិ កម្មភវានំ. សហជាតកោដិយាតិ អកុសលស្ស កម្មភវស្ស សហជាតំ ឧបាទានំ សហជាតកោដិយា, ឥតរំ អនន្តរូបនិស្សយាទិវសេន ឧបនិស្សយកោដិយា, កុសលស្ស កម្មភវស្ស បន ឧបនិស្សយកោដិយាវ បច្ចយោ. ឯត្ថ ច យថា អញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតាទិបច្ចយានំ សហជាតបច្ចយេន ឯកសង្គហតំ ទស្សេតុំ ‘‘សហជាតកោដិយា’’តិ វុត្តំ, ឯវំ អារម្មណូបនិស្សយអនន្តរូបនិស្សយបកតូបនិស្សយានំ ឯកជ្ឈំ គហណវសេន ‘‘ឧបនិស្សយកោដិយា’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

១០១. ឧបាទានស្សាតិ ឯត្ថ កាមុបាទានស្ស តណ្ហា ឧបនិស្សយកោដិយាវ បច្ចយោ, សេសុបាទានានំ សហជាតកោដិយាបិ ឧបនិស្សយកោដិយាបិ វិញ្ញាណាទិ ច វេទនាបរិយោសានា វិបាកវិធីតិ កត្វា.

១០២. យទិទំ វេទនាតិ ឯត្ថ វិបាកវេទនាតិ តមេវ តាវ ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយោ ឥតរកោដិយា អសម្ភវតោ. អញ្ញាតិ កុសលាកុសលកិរិយវេទនា. អញ្ញថាបីតិ សហជាតកោដិយាបិ.

១០៣. ឯត្តាវតាតិ ជរាមរណាទីនំ បច្ចយបរម្បរាទស្សនវសេន បវត្តាយ ឯត្តកាយ ទេសនាយ. បុរិមតណ្ហន្តិ បុរិមភវសិទ្ធំ តណ្ហំ. ‘‘ឯស បច្ចយោ តណ្ហាយ, យទិទំ វេទនា’’តិ វត្វា តទនន្តរំ ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនាតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្ត’’ន្តិអាទិនា វេទនាយ បច្ចយភូតស្ស ផស្សស្ស ឧទ្ធរណំ អញ្ញេសុ សុត្តេសុ អាគតនយេន បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទេសនាមគ្គោ, តំ បន អនោតរិត្វា សមុទាចារតណ្ហាទស្សនមុខេនេវ តណ្ហាមូលកធម្មេ ទេសេន្តោ អាចិណ្ណទេសនាមគ្គតោ ឱក្កមន្តោ វិយ, តញ្ច ទេសនំ បស្សតោ អប្បវត្តន្តិ បសយ្ហ ពលក្ការេន ទេសេន្តោ វិយ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិ. ទ្វេ តណ្ហាតិ ឥធាធិប្បេតតណ្ហា ឯវ ទ្វិធា ភិន្ទន្តោ អាហ. ឯសនតណ្ហាតិ ភោគានំ បរិយេសនវសេន បវត្តតណ្ហា. ឯសិតតណ្ហាតិ បរិយិដ្ឋេសុ ភោគេសុ ឧប្បជ្ជមានតណ្ហា. សមុទាចារតណ្ហាយាតិ បរិយុដ្ឋានវសេន បវត្តតណ្ហាយ. ទុវិធាបេសា វេទនំ បដិច្ច តណ្ហា នាម វេទនាបច្ចយា ច អប្បដិលទ្ធានំ ភោគានំ បដិលាភាយ បរិយេសនា, លទ្ធេសុ ច តេសុបាតព្យតាបត្តិអាទិ ហោតីតិ.

បរិតស្សនវសេន បរិយេសតិ ឯតាយាតិ បរិយេសនា. អាសយតោ, បយោគតោ ច បរិយេសនា តថាបវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ. តេនាហ ‘‘តណ្ហាយ សតិ ហោតី’’តិ. រូបាទិអារម្មណបដិលាភោតិ សវត្ថុកានំ រូបាទិអារម្មណានំ គវេសនវសេន, បវត្តិយំ បន អបរិយិដ្ឋំយេវ លព្ភតិ, តម្បិ អត្ថតោ បរិយេសនាយ លទ្ធមេវ នាម តថារូបស្ស កម្មស្ស បុព្ពេកតត្តា ឯវ លព្ភនតោ. តេនាហ ‘‘សោ ហិ បរិយេសនាយ សតិ ហោតី’’តិ. សុខវិនិច្ឆយន្តិ សុខំ វិសេសតោ និច្ឆិនោតីតិ សុខវិនិច្ឆយោ, សុខំ សភាវតោ, សមុទយតោ, អត្ថង្គមនតោ, និស្សរណតោ ច យាថាវតោ ជានិត្វា បវត្តញាណំ, តំ សុខវិនិច្ឆយំ. ជញ្ញាតិ ជានេយ្យ. ‘‘សុភសុខ’’ន្តិអាទិកំ អារម្មណេ អភូតាការំ វិវិធំ និន្នភាវេន និច្ឆិនោតិ អារោបេតីតិ វិនិច្ឆយោ. អស្សាទានុបស្សនតណ្ហាទិដ្ឋិយាបិ ឯវមេវ វិនិច្ឆយភាវោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ វិតក្កោយេវ អាគតោតិ យោជនា. ឥមស្មិំ បន សុត្តេតិ សក្កបញ្ហសុត្តេ. (ទី. និ. ២.៣៥៨) តត្ថ ហិ ‘‘ឆន្ទោ ខោ, ទេវានំ ឥន្ទ, វិតក្កនិទានោ’’តិ អាគតំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ មហានិទានសុត្តេ.‘‘វិតក្កេនេវ វិនិច្ឆិនាតី’’តិ ឯតេន ‘‘វិនិច្ឆីយតិ ឯតេនាតិ វិនិច្ឆយោ’’តិ វិនិច្ឆយ-សទ្ទស្ស ករណសាធនមាហ. ‘‘ឯត្តក’’ន្តិអាទិ វិនិច្ឆយនាការទស្សនំ.

ឆន្ទនដ្ឋេន ឆន្ទោ, ឯវំ រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ, ស្វាយំ អនាសេវនតាយ មន្ទោ ហុត្វា បវត្តោ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ទុព្ពលរាគស្សាធិវចន’’ន្តិ. អជ្ឈោសានន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន អភិនិវិសនំ. ‘‘មយ្ហំ ឥទ’’ន្តិ ហិ តណ្ហាគាហោ យេភុយ្យេន អត្តគ្គាហសន្និស្សយោវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អហំ មម’’ន្តិ, ‘‘ពលវសន្និដ្ឋាន’’ន្តិ ច តេសំ គាហានំ ថិរភាវប្បត្តិមាហ. តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន បរិគ្គហករណន្តិ ‘‘អហំ មម’’ន្តិ ពលវសន្និដ្ឋានវសេន អភិនិវិដ្ឋស្ស អត្តត្តនិយគ្គាហវត្ថុនោ អញ្ញាសាធារណំ វិយ កត្វា បរិគ្គហេត្វា ឋានំ, តថាបវត្តោ លោភសហគតចិត្តុប្បាទោ. អត្តនា បរិគ្គហិតស្ស វត្ថុនោ យស្ស វសេន បរេហិ សាធារណភាវស្ស អសហមានោ ហោតិ បុគ្គលោ, សោ ធម្មោ អសហនតា. ឯវំ វចនត្ថំ វទន្តិ និរុត្តិនយេន. សទ្ទលក្ខណេ បន យស្ស ធម្មស្ស វសេន មច្ឆរិយយោគតោ បុគ្គលោ មច្ឆរោ, តស្ស ភាវោ, កម្មំ វា មច្ឆរិយំ, មច្ឆេរោ ធម្មោ. មច្ឆរិយស្ស ពលវភាវតោ អាទរេន រក្ខណំ អារក្ខោតិ អាហ ‘‘ទ្វារ…បេ… សុដ្ឋុ រក្ខណ’’ន្តិ. អត្តនោ ផលំ ករោតីតិ ករណំ, យំ កិញ្ចិ ការណំ, អធិកំ ករណន្តិ អធិករណំ, វិសេសការណំ. វិសេសការណញ្ច ភោគានំ អារក្ខទណ្ឌាទានាទិអនត្ថសម្ភវស្សាតិ វុត្តំ ‘‘អារក្ខាធិករណ’’ន្តិអាទិ. បរនិសេធនត្ថន្តិ មារណាទិនា បរេសំ វិពាធនត្ថំ. អាទីយតិ ឯតេនាតិ អាទានំ, ទណ្ឌស្ស អាទានំ ទណ្ឌាទានំ, អភិភវិត្វា បរវិហេឋនចិត្តុប្បាទោ. សត្ថាទានេបិ ឯសេវ នយោ. ហត្ថបរាមាសាទិវសេន កាយេន កាតព្ពកលហោ កាយកលហោ. មម្មឃដ្ដនាទិវសេន វាចាយ កាតព្ពកលហោ វាចាកលហោ. វិរុជ្ឈនវសេន វិរូបំ គណ្ហាតិ ឯតេនាតិ វិគ្គហោ. វិរុទ្ធំ វទតិ ឯតេនាតិ វិវាទោ. តុវំ តុវន្តិ អគារវវចនសហចរណតោ តុវំ តុវំ, សព្ពេតេ តថាបវត្តា ទោសសហគតចិត្តុប្បាទា វេទិតព្ពា. តេនាហ ភគវា ‘‘អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តី’’តិ (ទី. និ. ២.១០៤).

១១២. ទេសនំ និវត្តេសីតិ ‘‘តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា’’តិអាទិនា អនុលោមនយេន បវត្តិតំ ទេសនំ បដិលោមនយេន បុន ‘‘អារក្ខាធិករណ’’ន្តិ អារភន្តោ និវត្តេសិ. បញ្ចកាមគុណិករាគវសេនាតិ អារម្មណភូតា បញ្ច កាមគុណា ឯតស្ស អត្ថីតិ បញ្ចកាមគុណិកោ, តត្ថ រញ្ជនវសេន អភិរមណវសេន បវត្តរាគោ, តស្ស វសេន ឧប្បន្នា រញ្ជនវសេន តណ្ហាយនវសេន បវត្តា រូបាទិតណ្ហាវ កាមេសុ តណ្ហាតិ កាមតណ្ហា. ភវតិ អត្ថិ សព្ពកាលំ តិដ្ឋតីតិ បវត្តា ភវទិដ្ឋិ ឧត្តរបទលោបេន ភវោ, តំសហគតា តណ្ហា ភវតណ្ហា. វិភវតិ វិនស្សតិ ឧច្ឆិជ្ជតីតិ បវត្តា វិភវទិដ្ឋិ វិភវោ ឧត្តរបទលោបេន, តំសហគតា តណ្ហា វិភវតណ្ហាតិ អាហ ‘‘សស្សតទិដ្ឋី’’តិអាទិ. ឥមេ ទ្វេ ធម្មាតិ ‘‘ឯស បច្ចយោ ឧបាទានស្ស, យទិទំ តណ្ហា’’តិ (ទី. និ. ២.១០១) ឯវំ វុត្តា វដ្ដមូលតណ្ហា ច ‘‘តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា’’តិ (ទី. និ. ២.១០៣) ឯវំ វុត្តា សមុទាចារតណ្ហា ចាតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា. វដ្ដមូលសមុទាចារវសេនាតិ វដ្ដមូលវសេន ចេវ សមុទាចារវសេន ច. ទ្វីហិ កោដ្ឋាសេហីតិ ទ្វីហិ ភាគេហិ. ទ្វីហិ អវយវេហិ សមោសរន្តិ និព្ពត្តនវសេន សមំ វត្តន្តិ ឥតោតិ សមោសរណំ, បច្ចយោ, ឯកំ សមោសរណំ ឯតាសន្តិ ឯកសមោសរណា. កេន បន ឯកសមោសរណាតិ អាហ ‘‘វេទនាយា’’តិ. ទ្វេបិ ហិ តណ្ហា វេទនាបច្ចយា ឯវាតិ. តេនាហ ‘‘វេទនាបច្ចយេន ឯកបច្ចយា’’តិ. តតោ តតោ ឱសរិត្វា អាគន្ត្វា សមវសនដ្ឋានំ ឱសរណ សមោសរណំ. វេទនាយ សមំ សហ ឯកស្មិំ អារម្មណេ ឱសរណកបវត្តនកា វេទនា សមោសរណាតិ អាហ ‘‘ឥទំ សហជាតសមោសរណំ នាមា’’តិ.

១១៣. សព្ពេតិ ឧប្បត្តិទ្វារវសេន ភិន្ទិត្វា វុត្តា សវិបាកផស្សា ឯវ វិញ្ញាណាទិ វេទនាបរិយោសានា វិបាកវិថីតិ កត្វា. បដិច្ចសមុប្បាទកថា នាម វដ្ដកថាតិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា ចត្តារោ លោកុត្តរវិបាកផស្សេ’’តិ. ពហុធាតិ ពហុប្បការេន. អយញ្ហិ បញ្ចទ្វារេ ចក្ខុបសាទាទិវត្ថុកានំ បញ្ចន្នំ វេទនានំ ចក្ខុសម្ផស្សាទិកោ ផស្សោ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកអាហារសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន អដ្ឋធា បច្ចយោ ហោតិ. សេសានំ បន ឯកេកស្មិំ ទ្វារេ សម្បដិច្ឆនសន្តីរណតទារម្មណវសេន បវត្តានំ កាមាវចរវិបាកវេទនានំ ចក្ខុសម្ផស្សាទិកោ ផស្សោ ឧបនិស្សយវសេន ឯកធាវ បច្ចយោ ហោតិ. មនោទ្វារេបិ តទារម្មណវសេន បវត្តានំ កាមាវចរវិបាកវេទនានំ សហជាតមនោសម្ផស្សោ តថេវ អដ្ឋធា បច្ចយោ ហោតិ, តថា បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេន បវត្តានំ តេភូមកវិបាកវេទនានំ. យា បន តា មនោទ្វារេ តទារម្មណវសេន បវត្តា កាមាវចរវេទនា, តាសំ មនោទ្វារាវជ្ជនសម្បយុត្តោ មនោសម្ផស្សោ ឧបនិស្សយវសេន ឯកធាវ បច្ចយោ ហោតីតិ ឯវំ ផស្សោ ពហុធា វេទនាយ បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

១១៤. វេទនាទីនន្តិ វេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណានំ. អសទិសភាវាតិ អនុភវនសញ្ជាននាភិសង្ខរណវិជាននភាវា. តេ ហិ អញ្ញមញ្ញវិធុរេន វេទយិតាទិរូបេន អាកិរិយន្តិ បញ្ញាយន្តីតិ អាការាតិ វុច្ចន្តិ. តេយេវាតិ វេទនាទីនំ តេ ឯវ វេទយិតាទិអាការា. សាធុកំ ទស្សិយមានាតិ សក្កច្ចំ បច្ចក្ខតោ វិយ បកាសិយមានា. តំ តំ លីនមត្ថំ គមេន្តីតិ ‘‘អរូបដ្ឋោ អារម្មណាភិមុខនមនដ្ឋោ’’តិ ឯវមាទិកំ តំ តំ លីនំ អបាកដមត្ថំ គមេន្តិ ញាបេន្តីតិ លិង្គានិ. តស្ស តស្ស សញ្ជាននហេតុតោតិ តស្ស តស្ស អរូបដ្ឋាទិកស្ស សល្លក្ខណស្ស ការណត្តា. និមីយន្តិ អនុមីយន្តិ ឯតេហីតិ និមិត្តានិ. តថា តថា អរូបភាវាទិប្បការេន, វេទយិតាទិប្បការេន ច ឧទ្ទិសិតព្ពតោ កថេតព្ពតោ ឧទ្ទេសា. តស្មាតិ ‘‘អសទិសភាវា’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. យស្មា វេទនាទីនំ អញ្ញមញ្ញអសទិសភាវា យថាវុត្តេនត្ថេន អាការាទយោ, តស្មា អយំ ឥទានិ វុច្ចមានោ ឯត្ថ បាឡិបទេ អត្ថោ.

នាមសមូហស្សាតិ អារម្មណាភិមុខំ នមនដ្ឋេន ‘‘នាម’’ន្តិ លទ្ធសមញ្ញស្ស វេទនាទិចតុក្ខន្ធសង្ខាតស្ស អរូបធម្មបុញ្ជស្ស. បញ្ញត្តីតិ ‘‘នាមកាយោ អរូបកលាបោ អរូបិនោ ខន្ធា’’តិអាទិកា បញ្ញាបនា ហោតិ. ចេតនាបធានត្តា សង្ខារក្ខន្ធធម្មានំ ‘‘សង្ខារានំ ចេតនាការេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តថា ហិ សុត្តន្តភាជនីយេ សង្ខារក្ខន្ធវិភជនេ ‘‘យា ចេតនា សញ្ចេតនា សញ្ចេតយិតត្ត’’ន្តិ (វិភ. ២៤៩ អភិធម្មភាជនីយេ) ចេតនាវ និទ្ទិដ្ឋា. អសតីតិ អសន្តេសុ. វចនវិបល្លាសេន ហិ ឯវំ វុត្តំ. ចត្តារោ ខន្ធេ វត្ថុំ កត្វាតិ វេទនា សញ្ញា ចិត្តំ ចេតនាទយោតិ ឥមេ ចតុក្ខន្ធសញ្ញិតេ និស្សយបច្ចយភូតេ ធម្មេ វត្ថុំ កត្វា. អយញ្ច នយោ បញ្ចទ្វារេបិ សម្ភវតីតិ ‘‘មនោទ្វារេ’’តិ វិសេសិតំ. អធិវចនសម្ផស្សវេវចនោតិ អធិវចនមុខេន បញ្ញត្តិមុខេន គហេតព្ពត្តា ‘‘អធិវចនសម្ផស្សោ’’តិ លទ្ធនាមោ. សោតិ មនោសម្ផស្សោ. បញ្ចវោការេ ច ហទយវត្ថុំ និស្សាយ លព្ភនតោ រូបកាយេ បញ្ញាយតេវ, អយំ បន នយោ ឥធ ន ឥច្ឆិតោ វេទនាទិបដិក្ខេបវសេន អសម្ភវបរិយាយស្ស ជោតិតត្តាតិ ‘‘បញ្ចបសាទេ វត្ថុំ កត្វា ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. ន ហិ វេទនាសន្និស្សយេន វិនា បញ្ចបសាទេ វត្ថុំ កត្វា មនោសម្ផស្សស្ស សម្ភវោ អត្ថិ. ឧប្បត្តិដ្ឋានេ អសតិ អនុប្បត្តិដ្ឋានតោ ផលស្ស ឧប្បត្តិ នាម កទាចិបិ នត្ថីតិ ឥមមត្ថំ យថាធិគតស្ស អត្ថស្ស និទស្សនវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘អម្ពរុក្ខេ’’តិអាទិមាហ. រូបកាយតោតិ កេវលំ រូបកាយតោ. តស្សាតិ មនោសម្ផស្សស្ស.

វិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិភូតតរា វិសទិសុប្បត្តិ, តស្មិំ វា សតិ អត្តនោ សន្តានេ វិជ្ជមានស្សេវ វិសទិសុប្បត្តិហេតុភាវោ រុប្បនាការោ. សោ ឯវ រុប្បនាការោ វត្ថុសប្បដិឃាទិកំ តំ តំ លីនមត្ថំ គមេតីតិ លិង្គំ. តស្ស តស្ស សញ្ជាននហេតុតោ និមិត្តំ. តថា តថា ឧទ្ទិសិតព្ពតោ ឧទ្ទេសោតិ ឯវមេត្ថ អាការាទយោ អត្ថតោ វេទិតព្ពា. វត្ថារម្មណានំ អញ្ញមញ្ញបដិហននំ បដិឃោ, តតោ បដិឃតោ ជាតោ បដិឃសម្ផស្សោ. តេនាហ ‘‘សប្បដិឃ’’ន្តិអាទិ. នាមកាយតោតិ កេវលំ នាមកាយតោ. តស្សាតិ បដិឃសម្ផស្សស្ស. សេសំ បឋមបញ្ហេ វុត្តនយមេវ.

ឧភយវសេនាតិ នាមកាយោ រូបកាយោតិ ឧភយសន្និស្សយស្ស អធិវចនសម្ផស្សោ បដិឃសម្ផស្សោតិ ឧភយសម្ផស្សស្ស វសេន.

វិសុំ វិសុំ បច្ចយំ ទស្សេត្វាតិ ព្យតិរេកមុខេន បច្ចេកំ នាមកាយរូបកាយសញ្ញិតំ បច្ចយំ ទស្សេត្វា. តេសន្តិ ផស្សានំ. អវិសេសតោតិ វិសេសំ អកត្វា សាមញ្ញតោ. ទស្សេតុន្តិ ព្យតិរេកមុខេនេវ ទស្សេតុំ. ឯសេវ ហេតូតិ ឯស ឆសុបិ ទ្វារេសុ បវត្តោ នាមរូបសង្ខាតោ ហេតុ យថារហំ ទ្វិន្នម្បិ ផស្សានំ. ឥទានិ តំ យថារហំ បវត្តិំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុទ្វារាទីសុ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

សម្បយុត្តកា ខន្ធាតិ ផស្សេន សម្បយុត្តា វេទនាទយោ ខន្ធា. អាវជ្ជនស្សាបិ សម្បយុត្តក្ខន្ធគ្គហណេនេវេត្ថ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ តទវិនាភាវតោ. បរតោ មនោសម្ផស្សេបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ចវិធោបីតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិវសេន បញ្ចវិធោបិ. សោ ផស្សោតិ បដិឃសម្ផស្សោ. ពហុធាតិ ពហុប្បការេន. តថា ហិ វិបាកនាមំ វិបាកស្ស អនេកភេទស្ស មនោសម្ផស្សស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន សត្តធា បច្ចយោ ហោតិ. យំ បនេត្ថ អាហារកិច្ចំ, តំ អាហារបច្ចយវសេន. យំ ឥន្ទ្រិយកិច្ចំ, តំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយវសេន បច្ចយោ ហោតិ. អវិបាកំ បន នាមំ អវិបាកស្ស មនោសម្ផស្សស្ស ឋបេត្វា វិបាកបច្ចយំ ឥតរេសំ វសេន បច្ចយោ ហោតិ. រូបំ បន ចក្ខាយតនាទិភេទំ ចក្ខុសម្ផស្សាទិកស្ស បញ្ចវិធស្ស ផស្សស្ស និស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន ឆធា បច្ចយោ ហោតិ. រូបាយតនាទិភេទំ តស្ស បញ្ចវិធស្ស អារម្មណបុរេជាតអត្ថិអវិគតវសេន ចតុធា បច្ចយោ ហោតិ. មនោសម្ផស្សស្ស បន តានិ រូបាយតនាទីនិ, ធម្មារម្មណញ្ច តថា ច អារម្មណបច្ចយមត្តេនេវ បច្ចយោ ហោតិ. វត្ថុរូបំ បន មនោសម្ផស្សស្ស និស្សយបុរេជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន បញ្ចធា បច្ចយោ ហោតិ. ឯវំ នាមរូបំ អស្ស ផស្សស្ស ពហុធា បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

១១៥. បឋមុប្បត្តិយំ វិញ្ញាណំ នាមរូបស្ស វិសេសបច្ចយោតិ ឥមមត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘មាតុកុច្ឆិម្ហិ ន ឱក្កមិស្សថា’’តិអាទិ វុត្តំ. គព្ភសេយ្យកបដិសន្ធិ ហិ ពាហិរតោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមន្តស្ស វិយ ហោន្តីបិ អត្ថតោ យថាបច្ចយំ ខន្ធានំ តត្ថ បឋមុប្បត្តិយេវ. តេនាហ ‘‘បវិសិត្វា…បេ… ន វត្តិស្សថា’’តិ. សុទ្ធន្តិ កេវលំ វិញ្ញាណេន អមិស្សិតំ វិរហិតំ. ‘‘អវសេស’’ន្តិ ឥទំ នាមាបេក្ខំ, តស្មា អវសេសំ នាមរូបន្តិ ឥមំ វិញ្ញាណំ ឋបេត្វា អវសេសំ នាមរូបំ វាតិ អត្ថោ. បដិសន្ធិវសេន ឱក្កន្តន្តិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន, មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមន្តស្ស វា បឋមាវយវភាវេន ឱតិណ្ណំ. វោក្កមិស្សថាតិ សន្តតិវិច្ឆេទំ វិនាសំ ឧបគមិស្សថ, តំ បន មរណំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ចុតិវសេនា’’តិ. អស្សាតិ វិញ្ញាណស្ស, តញ្ច ខោ វិញ្ញាណសាមញ្ញវសេន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តស្សេវ ចិត្តស្ស និរោធេនា’’តិ, បដិសន្ធិចិត្តស្សេវ និរោធេនាតិ អត្ថោ. តតោតិ បដិសន្ធិចិត្តតោ. បដិសន្ធិចិត្តស្ស, តតោ ទុតិយតតិយចិត្តានំ វា និរោធេន ចុតិ ន ហោតីតិ វុត្តមត្ថំ យុត្តិតោ វិភាវេតុំ ‘‘បដិសន្ធិចិត្តេន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯតស្មិំ អន្តរេតិ ឯតស្មិំ សោឡសចិត្តក្ខណេ កាលេ. អន្តរាយោ នត្ថីតិ ឯត្ថ ទារកស្ស តាវ មរណន្តរាយោ មា ហោតុ តទា ចុតិចិត្តស្ស អសម្ភវតោ, មាតុ បន កថំ តទា មរណន្តរាយាភាវោតិ? តំ តំ កាលំ អនតិក្កមិត្វា តទន្តរេយេវ ចវនធម្មាយ គព្ភគ្គហណស្សេវ អសម្ភវតោ. តេនាហ ‘‘អយញ្ហិ អនោកាសោ នាមា’’តិ, ចុតិយាតិ អធិប្បាយោ.

បដិសន្ធិចិត្តេន សទ្ធិំ សមុដ្ឋិតរូបានីតិ ឱក្កន្តិក្ខណេ ឧប្បន្នកម្មជរូបានិ វទតិ. តានិ ហិ និប្បរិយាយតោ បដិសន្ធិចិត្តេន សទ្ធិំ សមុដ្ឋិតរូបានិ នាម, ន ឧតុសមុដ្ឋានានិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទតោ បច្ឆា សមុដ្ឋិតត្តា. ចិត្តជាហារជានំ បន តទា អសម្ភវោ ឯវ. យានិ បដិសន្ធិចិត្តេន សទ្ធិំ សមុដ្ឋិតរូបានិ, តានិ តិវិធានិ តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ សមុដ្ឋិតានិ, ឋិតិក្ខណេ សមុដ្ឋិតានិ, ភង្គក្ខណេ សមុដ្ឋិតានីតិ. តេសុ ឧប្បាទក្ខណេ សមុដ្ឋិតានិ សត្តរសមស្ស ភវង្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរុជ្ឈន្តិ, ឋិតិក្ខណេ សមុដ្ឋិតានិ ឋិតិក្ខណេ និរុជ្ឈន្តិ, ភង្គក្ខណេ សមុដ្ឋិតានិ ភង្គក្ខណេ និរុជ្ឈន្តិ. តត្ថ ‘‘ភញ្ជមានោ ធម្មោ ភញ្ជមានស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោ ហោតី’’តិ ន សក្កា វត្តុំ, ឧប្បាទេ, បន ឋិតិយញ្ច ន ន សក្កាតិ ‘‘សត្តរសមស្ស ភវង្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, ឋិតិក្ខណេ ច ធរន្តានំ វសេន តស្ស បច្ចយម្បិ ទាតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ វុត្តំ. រូបកាយូបត្ថម្ភិតស្សេវ ហិ នាមកាយស្ស បញ្ចវោការេ បវត្តីតិ. តេហិ រូបធម្មេហិ តស្ស ចិត្តស្ស ពលវតរំ សន្ធាយាហ ‘‘សត្តរសមស្ស…បេ… បវត្តិ បវត្តតី’’តិ. បវេណី ឃដិយតីតិ អដ្ឋចត្តាលីសកម្មជស្ស រូបបវេណី សម្ពន្ធា ហុត្វា បវត្តតិ. បឋមញ្ហិ បដិសន្ធិចិត្តំ, តតោ យាវ សោឡសមំ ភវង្គចិត្តំ, តេសុ ឯកេកស្ស ឧប្បាទឋិតិភង្គវសេន តយោ តយោ ខណា. តត្ថ ឯកេកស្ស ចិត្តស្ស តីសុ តីសុ ខណេសុ សមតិំស សមតិំស កម្មជរូបានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥតិ សោឡសតិកា អដ្ឋចត្តាលីសំ ហោន្តិ. ឯស នយោ តតោ បរេសុបិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អដ្ឋចត្តាលីសកម្មជស្ស រូបបវេណី សម្ពន្ធា ហុត្វា បវត្តតី’’តិ. សចេ បន ន សក្កោន្តីតិ បដិសន្ធិចិត្តេន សទ្ធិំ សមុដ្ឋិតរូបានិ សត្តរសមស្ស ភវង្គស្ស បច្ចយំ ទាតុំ សចេ ន សក្កោន្តិ. យទិ ហិ បដិសន្ធិចិត្តតោ សត្តរសមំ ចុតិចិត្តំ សិយា, បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិភង្គក្ខណេសុបិ កម្មជរូបំ ន ឧប្បជ្ជេយ្យ, បគេវ ភវង្គចិត្តក្ខណេសុ. តថា សតិ នត្ថេវ តស្ស ចិត្តស្ស បច្ចយលាភោតិ បវត្តិ នប្បវត្តតិ, បវេណី ន ឃដិយតេវ, អញ្ញទត្ថុ វិច្ឆិជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘វោក្កមតិតិនាម ហោតី’’តិអាទិ.

ឥត្ថត្តាយាតិ ឥត្ថំបការតាយ. យាទិសោ គព្ភសេយ្យកស្ស អត្តភាវោ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តស្ស ច បញ្ចក្ខន្ធា អនូនា ឯវ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឯវំ បរិបុណ្ណបញ្ចក្ខន្ធភាវាយា’’តិ. ឧបច្ឆិជ្ជិស្សថាតិ សន្តានវិច្ឆេទេន វិច្ឆិន្ទេយ្យ. សុទ្ធំ នាមរូបមេវាតិ វិញ្ញាណវិរហិតំ កេវលំ នាមរូបមេវ. អវយវានំ បារិបូរិ វុឌ្ឍិ. ថិរភាវប្បត្តិ វិរូឡ្ហិ. មហល្លកភាវប្បត្តិ វេបុល្លំ. តានិ ច យថាក្កមំ បឋមាទិវយវសេន ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘បឋមវយវសេនា’’តិអាទិ. វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ, តេន វស្សសហស្សទ្វយាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិញ្ញាណមេវាតិ និយមវចនំ, ឥតោ ពាហិរកប្បិតស្ស អត្តនោ, ឥស្សរាទីនញ្ច បដិក្ខេបបទំ, ន អវិជ្ជាទិផស្សាទិបដិក្ខេបបទំ បដិយោគីនិវត្តនបទត្តា អវធារណស្ស. តេនាហ ‘‘ឯសេវ ហេតូ’’តិអាទិ. អយញ្ច នយោ ហេដ្ឋាបិ សព្ពបទេសុ យថារហំ វត្តព្ពោ. ឥទានិ វិញ្ញាណមេវ នាមរូបស្ស បធានការណន្តិ ឥមមត្ថំ ឱបម្មវសេន វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បច្ចេកំ វិយ សមុទិតស្សាបិ នាមរូបស្ស វិញ្ញាណេន វិនា អត្តកិច្ចាសមត្ថតំ ទស្សេតុំ ‘‘ត្វំ នាមរូបំ នាមា’’តិ ឯកជ្ឈំ គហណំ. បុរេចារិកេតិ បុព្ពង្គមេវ. វិញ្ញាណញ្ហិ សហជាតធម្មានំ បុព្ពង្គមំ. តេនាហ ភគវា ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ. (ធ. ប. ១; នេត្តិ. ៩០, ៩២; បេដកោ. ១៣, ៨៣) ពហុធាតិ អនេកប្បការេន បច្ចយោ ហោតិ.

កថំ? វិបាកនាមស្ស ហិ បដិសន្ធិយំ អញ្ញំ វា វិញ្ញាណំ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកអាហារឥន្ទ្រិយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ នវធា បច្ចយោ ហោតិ. វត្ថុរូបស្ស បដិសន្ធិយំ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកអាហារឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ នវធា បច្ចយោ ហោតិ. ឋបេត្វា បន វត្ថុរូបំ សេសរូបស្ស ឥមេសុ នវសុ អញ្ញមញ្ញបច្ចយំ អបនេត្វា សេសេហិ អដ្ឋហិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ. អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ បន អសញ្ញសត្តរូបស្ស, បញ្ចវោការេ វា កម្មជស្ស សុត្តន្តិកបរិយាយតោ ឧបនិស្សយវសេន ឯកធាវ បច្ចយោ ហោតិ. អវសេសញ្ហិ បឋមភវង្គតោ បភុតិ សព្ពម្បិ វិញ្ញាណំ តស្ស នាមរូបស្ស យថារហំ បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បន បច្ចយនយេ ទស្សិយមានេ សព្ពាបិ មហាបករណកថា អានេតព្ពា ហោតីតិ ន វិត្ថារិតា. កថំ បនេតំ បច្ចេតព្ពំ ‘‘បដិសន្ធិនាមរូបំ វិញ្ញាណបច្ចយា ហោតី’’តិ? សុត្តតោ, យុត្តិតោ ច. បាឡិយញ្ហិ ‘‘ចិត្តានុបរិវត្តិនោ ធម្មា’’តិអាទិនា (ធ. ស. មាតិកា ៦២) នយេន ពហុធា វេទនាទីនំ វិញ្ញាណបច្ចយតា អាគតា. យុត្តិតោ បន ឥធ ចិត្តជេន រូបេន ទិដ្ឋេន អទិដ្ឋស្សាបិ រូបស្ស វិញ្ញាណំ បច្ចយោ ហោតីតិ វិញ្ញាយតិ. ចិត្តេហិ បសន្នេ, អប្បសន្នេ វា តទនុរូបានិ រូបានិ ឧប្បជ្ជមានានិ ទិដ្ឋានិ, ទិដ្ឋេន ច អទិដ្ឋស្ស អនុមានំ ហោតីតិ. ឥមិនា ឥធ ‘‘ទិដ្ឋេន ចិត្តជរូបេន អទិដ្ឋស្សាបិ បដិសន្ធិរូបស្ស វិញ្ញាណំ បច្ចយោ ហោតី’’តិ បច្ចេតព្ពមេតំ. កម្មសមុដ្ឋានស្សាបិ ហិ រូបស្ស ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស វិយ វិញ្ញាណបច្ចយតា បដ្ឋានេ អាគតាតិ.

១១៦. ឥធ សមុទយ-សទ្ទោ សមុទាយ-សទ្ទោ វិយ សមូហបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទុក្ខរាសិសម្ភវោ’’តិ. ឯកកោតិ អសហាយោ រាជបរិសារហិតោ. បស្សេយ្យាម តេ រាជភាវំ អម្ហេហិ វិនាតិ អធិប្បាយោ. យថារហំ បរិសំ រញ្ជេតីតិ ហិ រាជា. អត្ថតោតិ អត្ថសិទ្ធិតោ អវទន្តម្បិ វទតិ វិយ. ‘‘ហទយវត្ថុ’’ន្តិ ឥមិនាវ តន្និស្សយោបិ គហិតោ វាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អានន្តរិយភាវតោ និស្សយនិស្សយោបិ ‘‘និស្សយោ’’ ត្វេវ វុច្ចតីតិ. បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ នាម ភវេយ្យាសិ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បស្សេយ្យាមា’’តិអាទិ. ពហុធាតិ អនេកធា បច្ចយោ ហោតិ. កថំ? នាមំ តាវ បដិសន្ធិយំ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ សត្តធា វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ. កិញ្ចិ បនេត្ថ ហេតុបច្ចយេន, កិញ្ចិ អាហារបច្ចយេនាតិ ឯវំ អញ្ញថាបិ បច្ចយោ ហោតិ. អវិបាកំ បន នាមំ យថាវុត្តេសុ បច្ចយេសុ ឋបេត្វា វិបាកបច្ចយំ ឥតរេហិ ឆហិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ. កិញ្ចិ បនេត្ថ ហេតុបច្ចយេន, កិញ្ចិ អាហារបច្ចយេនាតិ អញ្ញថាបិ បច្ចយោ ហោតិ, តញ្ច ខោ បវត្តិយំយេវ, ន បដិសន្ធិយំ. រូបតោ បន ហទយវត្ថុ បដិសន្ធិយំ វិញ្ញាណស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិប្បយុត្តអត្ថិ អវិគតបច្ចយេហិ ឆធាវ បច្ចយោ ហោតិ. បវត្តិយំ បន សហជាតអញ្ញមញ្ញបច្ចយវជ្ជិតេហិ បញ្ចហិ បុរេជាតបច្ចយេន សហ តេហេវ បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ. ចក្ខាយតនាទិភេទំ បន បញ្ចវិធម្បិ រូបំ យថាក្កមំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិភេទស្ស វិញ្ញាណស្ស និស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតីតិ ឯវំ នាមរូបំ វិញ្ញាណស្ស ពហុធា បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

យ្វាយមនុក្កមេន វិញ្ញាណស្ស នាមរូបំ, បដិសន្ធិនាមរូបស្ស, ច វិញ្ញាណំ បតិ បច្ចយភាវោ, សោ កទាចិ វិញ្ញាណស្ស សាតិសយោ, កទាចិ នាមរូបស្ស, កទាចិ ឧភិន្នំ សទិសោតិ តិវិធោបិ សោ ‘‘ឯត្តាវតា’’តិ បទេន ឯកជ្ឈំ គហិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វិញ្ញាណេ…បេ… បវត្តេសូ’’តិ វត្វា បុន យមិទម្បិ វិញ្ញាណំ នាមរូបសញ្ញិតានំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ អញ្ញមញ្ញនិស្សយេន បវត្តានំ ឯត្តកេន សព្ពា សំសារវដ្ដប្បវត្តីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្តកេន…បេ… បដិសន្ធិយោ’’តិ អាហ. តត្ថ ឯត្តកេនាតិ ឯត្តកេនេវ, ន ឥតោ អញ្ញេន កេនចិ ការកវេទកសភាវេន អត្តនា, ឥស្សរាទិនា វាតិ អត្ថោ. អន្តោគធាវធារណញ្ហេតំ បទំ.

វចនមត្តមេវ អធិកិច្ចាតិ ទាសាទីសុ សិរិវឌ្ឍកាទិ-សទ្ទា វិយ អតថត្តា វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តស្ស. តេនាហ ‘‘អត្ថំ អទិស្វា’’តិ. វោហារស្សាតិ វោហរណមត្តស្ស. បថោតិ បវត្តិមគ្គោ បវត្តិយា វិសយោ. យស្មា សរណកិរិយាវសេន បុគ្គលោ ‘‘សតោ’’តិ វុច្ចតិ, សម្បជាននកិរិយាវសេន ‘‘សម្បជានោ’’តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ការណាបទេសវសេនា’’តិ. ការណំ និទ្ធារេត្វា ឧត្តិ និរុត្តីតិ. ឯកមេវ អត្ថំ ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិអាទិនា បការតោ ញាបនតោ ‘‘បញ្ញត្តី’’តិ វទន្តិ. សោ ឯវ ហិ ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិ ច ‘‘ព្យត្តោ’’តិ ច ‘‘មេធាវី’’តិ ច បញ្ញាបីយតីតិ. បណ្ឌិច្ចប្បការតោ បន បណ្ឌិតោ, វេយ្យត្តិយប្បការតោ ព្យត្តោតិ បញ្ញាបីយតីតិ ឯវំ បការតោ បញ្ញាបនតោ បញ្ញត្តិ. យស្មា ឥធ អធិវចននិរុត្តិបញ្ញត្តិបទានិ សមានត្ថានិ. សព្ពញ្ច វចនំ អធិវចនាទិភាវំ ភជតិ, តស្មា កេសុចិ វចនវិសេសេសុ វិសេសេន បវត្តេហិ អធិវចនាទិសទ្ទេហិ សព្ពានិ វចនានិ បញ្ញត្តិអត្ថប្បកាសនសាមញ្ញេន វុត្តានីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អយមត្ថយោជនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

អថ វា អធិ-សទ្ទោ ឧបរិភាវេ, ឧបរិ វចនំ អធិវចនំ. កស្ស ឧបរិ? បកាសេតព្ពស្ស អត្ថស្សាតិ បាកដោ យមត្ថោ. អធីនំ វា វចនំ អធិវចនំ. កេន អធីនំ? អត្ថេន. តថា តំតំអត្ថប្បកាសេន និច្ឆិតំ, និយតំ វា វចនំ និរុត្តិ. បថវីធាតុបុរិសាទិតំតំបការេន ញាបនតោ បញ្ញត្តីតិ ឯវំ អធិវចនាទិបទានំ សព្ពវចនេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា, អញ្ញថា សិរិវឌ្ឍកធនវឌ្ឍកប្បការានមេវ និរុត្តិតា, ‘‘បណ្ឌិតោ វិយត្តោ’’តិ ឯវំ បការានមេវ ឯកមេវ អត្ថំ តេន តេន បការេន ញាបេន្តានំ បញ្ញត្តិតា ច អាបជ្ជេយ្យាតិ. ឯវំ តីហិបិ នាមេហិ វុត្តស្ស វោហារស្ស បវត្តិមគ្គោបិ សហ វិញ្ញាណេន នាមរូបន្តិ ឯត្តាវតាវ ឥច្ឆិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ឥតី’’តិអាទិ. បញ្ញាយ អវចរិតព្ពន្តិ បញ្ញាយ បវត្តិតព្ពំ, ញេយ្យន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ជានិតព្ព’’ន្តិ. វដ្ដន្តិ កិលេសវដ្ដំ, កម្មវដ្ដំ, វិបាកវដ្ដន្តិ តិវិធម្បិ វដ្ដំ. វត្តតីតិ បវត្តតិ. តយិទំ ‘‘ជាយេថា’’តិអាទិនា បញ្ចហិ បទេហិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស និគមនវសេន វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន ឥត្ថីតិបុរិសាតិអាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. នាមបញ្ញត្តត្ថាយាតិ ខន្ធាទិផស្សាទិសត្តាទិឥត្ថាទិនាមស្ស បញ្ញាបនត្ថាយ. វត្ថុបិ ឯត្តាវតាវ. តេនាហ ‘‘ខន្ធបញ្ចកម្បិ ឯត្តាវតាវ បញ្ញាយតី’’តិ. ឯត្តាវតា ឯត្តកេន, សហ វិញ្ញាណេន នាមរូបប្បវត្តិយាតិ អត្ថោ.