អត្តសមនុបស្សនាវណ្ណនា

១២១. ទិដ្ឋិវសេន សមនុបស្សិត្វា, ន ញាណវសេន. សា ច សមនុបស្សនា អត្ថតោ ទិដ្ឋិទស្សនវសេន.

‘‘វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឯវំ អាគតា វេទនាក្ខន្ធវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ. ឥដ្ឋាទិភេទំ អារម្មណំ ន បដិសំវេទេតីតិ អប្បដិសំវេទនោតិ វេទកភាវបដិក្ខេបមុខេន សញ្ជាននាទិភាវោបិ បដិក្ខិត្តោ ហោតិ តទវិនាភាវតោតិ អាហ ‘‘ឥមិនា រូបក្ខន្ធវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ កថិតា’’តិ. ‘‘អត្តា មេ វេទិយតី’’តិ ឥមិនា អប្បដិសំវេទនត្តំ បដិក្ខិបតិ. តេនាហ ‘‘នោបិ អប្បដិសំវេទនោ’’តិ. ‘‘វេទនាធម្មោ’’តិ បន ឥមិនា ‘‘វេទនា មេ អត្តា’’តិ ឥមំ វាទំ បដិក្ខិបតិ. វេទនាសង្ខាតោ ធម្មោ ឯតស្ស អត្ថីតិ ហិ វេទនាធម្មោតិ វេទនាយ សមន្នាគតភាវំ តស្ស បដិជានាតិ. តេនាហ ‘‘ឯតស្ស ច វេទនាធម្មោ អវិប្បយុត្តសភាវោ’’តិ. សញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណក្ខន្ធវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ កថិតាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ‘‘វេទនាសម្បយុត្តត្តា វេទិយតី’’តិ តំសម្បយោគតោ តំកិច្ចកតមាហ យថា ចេតនាយោគតោ ចេតនោ បុរិសោតិ. សព្ពេសម្បិ តំ សារម្មណធម្មានំ អារម្មណានុភវនំ លព្ភតេវ, តញ្ច ខោ ឯកទេសតោ ផុដ្ឋតាមត្តតោ, វេទនាយ បន វិស្សវិតាយ សាមិភាវេន អារម្មណរសានុភវនន្តិ. តស្សា វសេន សញ្ញាទយោបិ តំសម្បយុត្តត្តា ‘‘វេទិយតី’’តិ វុច្ចន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋសាលិនិយំ ‘‘អារម្មណរសានុភវនដ្ឋានំ បត្វា សេសសម្បយុត្តធម្មា ឯកទេសមត្តកមេវ អនុភវន្តី’’តិ, (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ ធម្មុទ្ទេសកថា) រាជសូទនិទស្សនេន វាយមត្ថោ តត្ថ វិភាវិតោ ឯវ. ឯតស្សាតិ សញ្ញាទិក្ខន្ធត្តយស្ស. ‘‘អវិប្បយុត្តសភាវោ’’តិ ឥមិនា អវិសំយោគជនិតំ កញ្ចិ វិសេសំ ឋានំ ទីបេតិ.

១២២. តត្ថាតិ តេសុ វារេសុ. តីសុ ទិដ្ឋិគតិកេសូតិ ‘‘វេទនា មេ អត្តា’’តិ, ‘‘អប្បដិសំវេទនោ មេ អត្តា’’តិ, ‘‘វេទនាធម្មោ មេ អត្តា’’តិ ច ឯវំវាទេសុ តីសុ ទិដ្ឋិគតិកេសុ. តិស្សន្នំ វេទនានំ ភិន្នសភាវត្តា សុខំ វេទនំ ‘‘អត្តា’’តិ សមនុបស្សតោ ទុក្ខំ, អទុក្ខមសុខំ វា វេទនំ ‘‘អត្តា’’តិ សមនុបស្សនា ន យុត្តា. ឯវំ សេសទ្វយេ បីតិ អាហ ‘‘យោ យោ យំ យំ វេទនំ អត្តាតិ សមនុបស្សតី’’តិ.

១២៣. ‘‘ហុត្វា អភាវតោ’’តិ ឥមិនា ឧទយព្ពយវន្តតាយ អនិច្ចាតិ ទស្សេតិ, ‘‘តេហិ តេហី’’តិអាទិនា អនេកការណសង្ខតត្តា សង្ខតាតិ. តំ តំ បច្ចយន្តិ ‘‘ឥន្ទ្រិយំ, អារម្មណំ, វិញ្ញាណំ, សុខ, វេទនីយោ ផស្សោ’’តិ ឯវំ អាទិកំ តំ តំ អត្តនោ ការណំ បដិច្ច និស្សាយ សម្មា សស្សតាទិភាវស្ស, ឧច្ឆេទាទិភាវស្ស ច អភាវេន ញាយេន សមការណេន សទិសការណេន អនុរូបការណេន ឧប្បន្នា. ខយសភាវាតិ ខយធម្មា, វយសភាវាតិ វយធម្មា វិរជ្ជនសភាវាតិ វិរាគធម្មា, និរុជ្ឈនសភាវាតិ និរោធធម្មា, ចតូហិបិ បទេហិ វេទនាយ ភង្គភាវមេវ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ខយោតិ…បេ… ខយធម្មាតិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ.

វិគតោតិ សភាវវិគមេន វិគតោ. ឯកស្សេវាតិ ឯកស្សេវ ទិដ្ឋិគតិកស្ស. តីសុបិ កាលេសូតិ តិស្សន្នំ វេទនានំ បវត្តិកាលេសុ. ឯសោ មេ អត្តាតិ ‘‘ឯសោ សុខវេទនាសភាវោ, ទុក្ខអទុក្ខមសុខវេទនាសភាវោ មេ អត្តា’’តិ កិំ បន ហោតី, ឯកស្សេវ ភិន្នសភាវតំ អនុម្មត្តកោ កថំ បច្ចេតីតិ អធិប្បាយេន បុច្ឆតិ. ឥតរោ ឯវម្បិ តស្ស ន ហោតិ យេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កិំ បន ន ភវិស្សតី’’តិអាទិមាហ. វិសេសេនាតិ សុខាទិវិភាគេន. សុខញ្ច ទុក្ខញ្ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន អទុក្ខមសុខំ សង្គណ្ហាតិ, សុខសង្គហមេវ វា តេន កតំ សន្តសុខុមភាវតោ. អវិសេសេនាតិ អវិភាគេន វេទនាសាមញ្ញេន. វោកិណ្ណន្តិ សុខាទិភេទេន វោមិស្សកំ. តំ តិវិធម្បិ វេទនំ ឯស ទិដ្ឋិគតិកោ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា អត្តាតិ សមនុបស្សតិ. ឯកក្ខណេ ច ពហូនំ វេទនានំ ឧប្បាទោ អាបជ្ជតិ អវិសេសេន វេទនាសភាវត្តា. អត្តនោ ហិ តស្មិំ សតិ សទា សព្ពវេទនាបវត្តិប្បសង្គតោ ទិដ្ឋិគតិកោ អគតិយា ឯកក្ខណេបិ ពហូនម្បិ វេទនានំ ឧប្បត្តិំ បដិជានេយ្យាតិ តស្ស អវសរំ អទេន្តោ ‘‘ន ឯកក្ខណេ ពហូនំ វេទនានំ ឧប្បត្តិ អត្ថី’’តិ អាហ, បច្ចក្ខវិរុទ្ធមេតន្តិ អធិប្បាយោ. ឯតេន បេតំ នក្ខមតីតិ ឯតេន វិរុទ្ធត្តសាធនេនបិ សព្ពេន សព្ពំ អត្តនោ អភាវេនបិ បណ្ឌិតានំ ន រុច្ចតិ, ឯតំ ទស្សនំ ធីរា នក្ខមន្តីតិ អត្ថោ.

១២៤. ឥន្ទ្រិយពទ្ធេបិ រូបប្បពន្ធេ វាយោធាតុវិប្ផារវសេន កាចិ កិរិយា នាម លព្ភតីតិ សុទ្ធរូបក្ខន្ធេបិ យត្ថ កទាចិ វាយោធាតុវិប្ផារោ លព្ភតិ, តមេវ និទស្សនភាវេន គណ្ហន្តោ ‘‘តាលវណ្ដេ វា វាតបានេ វា’’តិ អាហ. វេទនាធម្មេសូតិ វេទនាធម្មវន្តេសុ. ‘‘អហមស្មី’’តិ ឥមិនា តយោបិ ខន្ធេ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា អហំការស្ស ឧប្បជ្ជនាការោ វុត្តោតិ. ‘‘អយមហមស្មី’’តិ បន ឥមិនា តត្ថ ឯកំ ឯកំ គហេត្វា អហំការស្ស ឧប្បជ្ជនាការោ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ឯកធម្មោបី’’តិអាទិ. តន្តិ ‘‘អហមស្មី’’តិ អហំការុប្បត្តិំ. សា ហិ ចតុក្ខន្ធនិរោធេន អនុបលព្ភមានសន្និស្សយា សសវិសាណតិខិណតា វិយ ន ភវេយ្យាវាតិ.

ឯត្តាវតាតិ ‘‘កិត្តាវតា ច អានន្ទា’’តិអាទិនា ‘‘តន្តាកុលកជាតា’’តិ បទស្ស អនុសន្ធិទស្សនវសេន បវត្តេន ឯត្តកេន ទេសនាធម្មេន. កាមំ ហេដ្ឋាបិ វដ្ដកថាវ កថិតា, ឥធ បន ទិដ្ឋិគតិកស្ស វដ្ដតោ សីសុក្ខិបនាសមត្ថតាវិភាវនវសេន មិច្ឆាទិដ្ឋិយា មហាសាវជ្ជភាវទីបនិយកថា បកាសិតាតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘វដ្ដកថា កថិតា’’តិ អាហ. ននុ វដ្ដមូលំ អវិជ្ជា តណ្ហា, តា អនាមសិត្វា តតោ អញ្ញថា កស្មា ឥធ វដ្ដកថា កថិតាតិ អាហ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិ. អវិជ្ជាសីសេនាតិ អវិជ្ជំ ឧត្តមង្គំ កត្វា, អវិជ្ជាមុខេនាតិ អត្ថោ. កោដិ ន បញ្ញាយតីតិ ‘‘អសុកស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស, ចក្កវត្តិនោ វា កាលេ អវិជ្ជា ឧប្បន្នា, ន តតោ បុព្ពេ អត្ថី’’តិ អវិជ្ជាយ អាទិ មរិយាទា អប្បដិហតស្ស មម សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សាបិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជមានត្តា ឯវាតិ អត្ថោ. អយំ បច្ចយោ ឥទប្បច្ចយោ, តស្មា ឥទប្បច្ចយា, ឥមស្មា អាសវាទិការណាតិ អត្ថោ. ភវតណ្ហាយាតិ ភវសំយោជនភូតាយ តណ្ហាយ. ភវទិដ្ឋិយាតិ សស្សតទិដ្ឋិយា. ‘‘តត្ថ តត្ថ ឧបបជ្ជន្តោ’’តិ ឥមិនា ‘‘ឥតោ ឯត្ថ ឯត្តោ ឥធា’’តិ ឯវំ អបរិយន្តំ អបរាបរុប្បត្តិំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘មហាសមុទ្ទេ’’តិអាទិ.

១២៦. បច្ចយាការមូឡ្ហស្សាតិ ភូតកថនមេតំ, ន វិសេសនំ. សព្ពោបិ ហិ ទិដ្ឋិគតិកោ បច្ចយាការមូឡ្ហោ ឯវាតិ. វិវដ្ដំ កថេន្តោតិ វដ្ដតោ វិនិមុត្តត្តា វិវដ្ដំ, វិមោក្ខោ, តំ កថេន្តោ. ការកស្សាតិ សត្ថុឱវាទការកស្ស, សម្មាបដិបជ្ជន្តស្សាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សតិបដ្ឋានវិហារិនោ’’តិ. សោ ហិ វេទនានុបស្សនាយ, ធម្មានុបស្សនាយ ច សម្មាបដិបត្តិយា ‘‘នេវ វេទនំ អត្តានំ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពតំ អរហតិ. តេនាហ ‘‘ឯវរូបោ ហី’’តិអាទិ. សព្ពធម្មេសូតិ សព្ពេសុ តេភូមកធម្មេសុ. តេ ហិ សម្មសនីយា. ន អញ្ញន្តិ វេទនាយ អញ្ញំ សញ្ញាទិធម្មំ អត្តានំ ន សមនុបស្សតីតិ. ‘‘ខន្ធលោកាទយោ’’តិ រូបាទិធម្មា ឯវ វុច្ចន្តិ, តេសំ សមូហោតិ ទស្សេតុំ ‘‘រូបាទីសុ ធម្មេសូ’’តិ វុត្តំ. ន ឧបាទិយតិ ទិដ្ឋិតណ្ហាគាហវសេន. ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៤.១០៨; មហានិ. ២១, ១៧៨; ធ. ស. ១១២១; វិភ. ៨៣២, ៨៦៦) បវត្តមានមញ្ញនាបិ តណ្ហាទិដ្ឋិមញ្ញនា វិយ បរិតស្សនរូបា ឯវាតិ អាហ ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋិមានបរិតស្សនាយបី’’តិ.

សា ឯវំ ទិដ្ឋីតិ សា អរហតោ ឯវំបការា ទិដ្ឋីតិ យោ វទេយ្យ, តទកល្លំ, តំ ន យុត្តន្តិ អត្ថោ. ឯវមស្ស ទិដ្ឋីតិ ឯត្ថាបិ ឯវំបការា អស្ស អរហតោ ទិដ្ឋីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតីតិ យោ វទេយ្យ ‘‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា ឥតិស្ស ទិដ្ឋី’’តិ, តស្ស ចេ វចនំ តថេវាតិ អត្ថោ. ‘‘អរហា ន កិញ្ចិ ជានាតី’’តិ វុត្តំ ភវេយ្យ ជានតោ តថា ទិដ្ឋិយា អភាវតោ. តេនេវាតិ តថា វត្តុមយុត្តត្តា ឯវ. ចតុន្នម្បិ នយានន្តិ ‘‘ហោតិ តថាគតោ’’តិអាទិនា អាគតានំ ចតុន្នំ វារានំ. អាទិតោ តីសុ វារេសុ សង្ខិបិត្វា បរិយោសានវារេ វិត្ថារិតត្តា ‘‘អវសានេ ‘តំ កិស្ស ហេតូ’តិអាទិមាហា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អាទិតោ តីសុ វារេសុ តថេវ ទេសនា បវត្តា, យថា បរិយោសានវារេ, បាឡិ បន សង្ខិត្តា’’តិ កេចិ.

វោហារោតិ ‘‘សត្តោ ឥត្ថី បុរិសោ’’តិអាទិនា, ‘‘ខន្ធាអាយតនានី’’តិអាទិនា, ‘‘ផស្សោ វេទនា’’តិអាទិនា ច វោហារិតព្ពវោហារោ. តស្ស បន វោហារស្ស បវត្តិដ្ឋានំ នាម សង្ខេបតោ ឥមេ ឯវាតិ អាហ ‘‘ខន្ធា អាយតនានិ ធាតុយោ’’តិ. យស្មា និព្ពានំ បុព្ពភាគេ សង្ខារានំ និរោធភាវេនេវ បញ្ញាបិយតិ ច, តស្មា តស្សាបិ ខន្ធមុខេន អវចរិតព្ពតា លព្ភតីតិ ‘‘បញ្ញាយ អវចរិតព្ពំ ខន្ធបញ្ចក’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឥមស្មិំយេវ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ សសញ្ញិម្ហិ សមនកេ លោកញ្ច បញ្ញបេមិ លោកសមុទយញ្ច លោកនិរោធញ្ច លោកនិរោធគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.១០៧; អ. និ. ៤.៤៥) បញ្ញាវចរន្តិ វា តេភូមកធម្មានមេតំ គហណន្តិ ‘‘ខន្ធបញ្ចក’’ន្ត្វេវ វុត្តំ, តស្មា ‘‘យាវតា បញ្ញា’’តិ ឯត្ថាបិ លោកិយបញ្ញាយ ឯវ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. វដ្ដកថា ហេសាតិ. តថា ហិ ‘‘យាវតា វដ្ដំ វដ្ដតិ’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘តន្តាកុលកបទស្សេវ អនុសន្ធិ ទស្សិតោ’’តិ. យស្មា ភគវា ទិដ្ឋិសីសេនេត្ថ វដ្ដកថំ កថេត្វា យថានុសន្ធិនាបិ វដ្ដកថំ កថេសិ, តស្មា ‘‘តន្តាកុលកបទស្សេវ អនុសន្ធិ ទស្សិតោ’’តិ សាវធារណំ កត្វា វុត្តំ. បដិច្ចសមុប្បាទកថា បនេត្ថ យាវទេវ តស្ស គម្ភីរភាវវិភាវនត្ថាយ វិត្ថារិតា, វិវដ្ដកថាបិ សមានា ឥធ បច្ចាមដ្ឋាតិ ទដ្ឋព្ពំ.