សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិវណ្ណនា

១២៧. គច្ឆន្តោ គច្ឆន្តោតិ សមថបដិបត្តិយំ សុប្បតិដ្ឋិតោ ហុត្វា វិបស្សនាគមនេន, មគ្គគមនេន ច គច្ឆន្តោ គច្ឆន្តោ. ឧភោហិ ភាគេហិ មុច្ចនតោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ នាម ហោតិ. សោ ‘‘ឯវំ អសមនុបស្សន្តោ’’តិ វុត្តោ វិបស្សនាយានិកោតិ កត្វា ‘‘យោ ច ន សមនុបស្សតីតិ វុត្តោ សោ យស្មា គច្ឆន្តោ គច្ឆន្តោ បញ្ញាវិមុត្តោ នាម ហោតី’’តិ វុត្តំ. ហេដ្ឋា វុត្តានន្តិ ‘‘កិត្តាវតា ច, អានន្ទ, អត្តានំ ន បញ្ញបេន្តោ ន បញ្ញាបេតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.១១៩), ‘‘យតោ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ នេវ វេទនំ អត្តានំ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.១២៥ អាទយោ) ច ហេដ្ឋា បាឡិយំ អាគតានំ ទ្វិន្នំ បុថុជ្ជនភិក្ខូនំ. និគមនន្តិ និស្សរណំ. នាមន្តិ បញ្ញាវិមុត្តាទិនាមំ.

បដិសន្ធិវសេន វុត្តាតិ នានត្តកាយនានត្តសញ្ញិតាវិសេសវិសិដ្ឋបដិសន្ធិវសេន វុត្តា សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ. តំតំសត្តនិកាយំ បតិ និស្សយតោ ហិ នានត្តកាយាទិតា តំបរិយាបន្នបដិសន្ធិសមុទាគតាតិ ទដ្ឋព្ពា តទភិនិព្ពត្តកកម្មភវស្ស តថា អាយូហិតត្តា. ចតស្សោ អាគមិស្សន្តីតិ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធវសេន ចតស្សោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ អាគមិស្សន្តិ ‘‘រូបុបាយំ វា អាវុសោ វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣១១). វិញ្ញាណបតិដ្ឋានស្សាតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស ឯតរហិ បតិដ្ឋានការណស្ស. អត្ថតោ វុត្តវិសេសវិសិដ្ឋា បញ្ចវោការេ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធា, ចតុវោការេ វេទនាទយោ តយោ ខន្ធា វេទិតព្ពា. សត្តាវាសភាវំ ឧបាទាយ ‘‘ទ្វេ ច អាយតនានីតិ ទ្វេ និវាសដ្ឋានានី’’តិ វុត្តំ. និវាសដ្ឋានបរិយាយោបិ អាយតនសទ្ទោ ហោតិ យថា ‘‘ទេវាយតនទ្វយ’’ន្តិ. សព្ពន្តិ វិញ្ញាណដ្ឋិតិ អាយតនទ្វយន្តិ សកលំ. តស្មា គហិតំ តត្ថ ឯកមេវ អគ្គហេត្វាតិ អធិប្បាយោ. បរិយាទានំ អនវសេសគ្គហណំ ន គច្ឆតិ វដ្ដំ វិញ្ញាណដ្ឋិតិអាយតនទ្វយានំ អញ្ញមញ្ញអន្តោគធត្តា.

និទស្សនត្ថេ និបាតោ, តស្មា សេយ្យថាបិ មនុស្សាតិ យថា មនុស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិសេសោ ហោតិយេវ សតិបិ ពាហិរស្ស ការកស្ស អភេទេ អជ្ឈត្តិកស្ស ភិន្នត្តា. នានត្តំ កាយេ ឯតេសំ, នានត្តោ វា កាយោ ឯតេសន្តិ នានត្តកាយា, ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. នេសន្តិ មនុស្សានំ. នានត្តា សញ្ញា ឯតេសំ អត្ថីតិ នានត្តសញ្ញិនោ. សុខសមុស្សយតោ វិនិបាតោ ឯតេសំ អត្ថីតិ វិនិបាតិកា សតិបិ ទេវភាវេ ទិព្ពសម្បត្តិយា អភាវតោ, អបាយេសុ វា គតោ នត្ថិ និបាតោ ឯតេសន្តិ វិនិបាតិកា. តេនាហ ‘‘ចតុអបាយវិនិមុត្តា’’តិ. ធម្មបទន្តិ សតិបដ្ឋានាទិធម្មកោដ្ឋាសំ. វិជានិយាតិ សុតមយេន តាវ ញាណេន វិជានិត្វា. តទនុសារេន យោនិសោមនសិការំ បរិព្រូហន្តោ សីលវិសុទ្ធិអាទិកំ សម្មាបដិបត្តិំ អបិ បដិបជ្ជេម. សា ច បដិបត្តិ ហិតាយ ទិដ្ឋធម្មិកាទិសកលហិតាយ អម្ហាកំ សិយា. ឥទានិ តត្ថ សីលបដិបត្តិំ តាវ វិភាគេន ទស្សេន្តោ ‘‘បាណេសុ ចា’’តិ គាថមាហ.

ព្រហ្មកាយេ បឋមជ្ឈាននិព្ពត្តេ ព្រហ្មសមូហេ, ព្រហ្មនិកាយេ វា ភវាតិ ព្រហ្មកាយិកា. មហាព្រហ្មុនោ បរិសាយ ភវាតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជា តស្ស បរិចារកដ្ឋានេ ឋិតត្តា. មហាព្រហ្មុនោ បុរោហិតដ្ឋានេ ឋិតាតិ ព្រហ្មបុរោហិតា. អាយុវណ្ណាទីហិ មហន្តោ ព្រហ្មានោតិ មហាព្រហ្មុនោ. សតិបិ តេសំ តិវិធានម្បិ បឋមេន ឈានេន អភិនិព្ពត្តភាវេ ឈានស្ស បន បវត្តិភេទេន អយំ វិសេសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ព្រហ្មបារិសជ្ជា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិត្តេនាតិ ហីនេន, សា ចស្ស ហីនតា ឆន្ទាទីនំ ហីនតាយ វេទិតព្ពា, បដិលទ្ធមត្តំ វា ហីនំ. កប្បស្សាតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បស្ស. ហីនបណីតានំ មជ្ឈេ ភវត្តា មជ្ឈិមេន, សា ចស្ស មជ្ឈិមតា ឆន្ទាទីនំ មជ្ឈិមតាយ វេទិតព្ពា, បដិលភិត្វា នាតិសុភាវិតំ វា មជ្ឈិមំ. ឧបឌ្ឍកប្បោតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បស្ស ឧបឌ្ឍកប្បោ. វិប្ផារិកតរោតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជេហិ បមាណតោ វិបុលតរោ, សភាវតោ ឧឡារតរោ ច ហោតិ. សភាវេនបិ ហិ ឧឡារតរោវ, តំ បនេត្ថ អប្បមាណំ. តថា ហិ បរិត្តាភាទីនំ, បរិត្តសុភាទីនញ្ច កាយេ សតិបិ សភាវវេមត្តេ ឯកត្តវសេនេវ វវត្ថាបីយតីតិ ‘‘ឯកត្តកាយា’’ ត្វេវ វុច្ចន្តិ. បណីតេនាតិ ឧក្កដ្ឋេន, សា ចស្ស ឧក្កដ្ឋតា ឆន្ទាទីនំ ឧក្កដ្ឋតាយ វេទិតព្ពា, សុភាវិតំ វា សម្មទេវ វសិភាវំ បាបិតំ បណីតំ បធានភាវំ នីតន្តិ កត្វា, ឥធាបិ កប្បោ អសង្ខ្យេយ្យកប្បវសេនេវ វេទិតព្ពោ បរិបុណ្ណស្ស មហាកប្បស្ស អសម្ភវតោ. ឥតីតិ ឯវំ វុត្តប្បការេន. តេតិ ‘‘ព្រហ្មកាយិកា’’តិ វុត្តា តិវិធាបិ ព្រហ្មានោ. សញ្ញាយ ឯកត្តាតិ តិហេតុកភាវេន សញ្ញាយ ឯកត្តសភាវត្តា. ន ហិ តស្សា សម្បយុត្តធម្មវសេន អញ្ញោបិ កោចិ ភេទោ អត្ថិ.

ឯវន្តិ ឥមិនា នានត្តកាយឯកត្តសញ្ញិនោតិ ទស្សេតិ.

ទណ្ឌឧក្កាយាតិ ទណ្ឌទីបិកាយ. សរតីតិ ធាវតិ វិយ. វិស្សរតីតិ វិប្បកិណ្ណា វិយ ធាវតិ. ទ្វេ កប្បាតិ ទ្វេ មហាកប្បា. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន អាភស្សរគ្គហណេនេវ សព្ពេបិ តេ បរិត្តាភា, អប្បមាណាភាបិ គហិតា.

សោភនា បភា សុភា, សុភាយ កិណ្ណា សុភាកិណ្ណាតិ វត្តព្ពេ អា-ការស្ស រស្សត្តំ, អន្តិម-ណ-ការស្ស ហ-ការញ្ច កត្វា ‘‘សុភកិណ្ហា’’តិ វុត្តា, អដ្ឋកថាយំបន និច្ចលាយ ឯកគ្ឃនាយ បភាយ សុភោតិ បរិយាយវចនន្តិ ‘‘សុភេន ឱកិណ្ណា វិកិណ្ណា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, ឯត្ថាបិ អន្តិម-ណ-ការស្ស ហ-ការករណំ ឥច្ឆិតព្ពមេវ. ន ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា បភា គច្ឆតិ ឯកគ្ឃនត្តា. ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិមេវ ភជន្តិ កាយស្ស, សញ្ញាយ ច ឯករូបត្តា. វិបុលសន្តសុខាយុវណ្ណាទិផលត្តា វេហប្ផលា. ឯត្ថាតិ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយំ.

វិវដ្ដបក្ខេ ឋិតា នបុនរាវត្តនតោ. ‘‘ន សព្ពកាលិកា’’តិ វត្វា តមេវ អសព្ពកាលិកត្តំ វិភាវេតុំ ‘‘កប្បសតសហស្សម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. សោឡសកប្បសហស្សច្ចយេន ឧប្បន្នានំ សុទ្ធាវាសព្រហ្មានំ បរិនិព្ពាយនតោ, អញ្ញេសញ្ច តត្ថ អនុប្បជ្ជនតោ ពុទ្ធសុញ្ញេលោកេ សុញ្ញំ តំ ឋានំ ហោតិ, តស្មា សុទ្ធាវាសា ន សព្ពកាលិកា, ខន្ធាវារដ្ឋានសទិសា ហោន្តិ សុទ្ធាវាសភូមិយោ. ឥមិនា សុត្តេន សុទ្ធាវាសានំ សត្តាវាសភាវទីបនេនេវ វិញ្ញាណដ្ឋិតិភាវោ ទីបិតោ, តស្មា សុទ្ធាវាសាបិ សត្តសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិំ នវសុ សត្តាវាសេសុ ចតុត្ថសត្តាវាសំយេវ ភជន្តិ.

សុខុមត្តាតិ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវប្បត្តត្តា. បរិព្យត្តវិញ្ញាណកិច្ចាភាវតោ នេវ វិញ្ញាណំ, សព្ពសោ អវិញ្ញាណំ ន ហោតីតិ នាវិញ្ញាណំ, តស្មា បរិប្ផុដវិញ្ញាណកិច្ចវន្តីសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ អវត្វា.

១២៨. តញ្ច វិញ្ញាណដ្ឋិតិន្តិ បឋមំ វិញ្ញាណដ្ឋិតិំ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សរូបតោ, មនុស្សាទិវិភាគតោ, សង្ខេបតោ, ‘‘នាមញ្ច រូបញ្ចា’’តិ ភេទតោ ច បជានាតិ. តស្សា សមុទយញ្ចាតិ តស្សា បឋមាយ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា បញ្ចវីសតិវិធំ សមុទយញ្ច បជានាតិ. អត្ថង្គមេបិ ឯសេវ នយោ. អស្សាទេតព្ពតោ, អស្សាទតោ ច អស្សាទំ. អយំ អនិច្ចាទិភាវោ អាទីនវោ. ឆន្ទរាគោ វិនីយតិ ឯតេន, ឯត្ថ វាតិ ឆន្ទរាគវិនយោ, សហ មគ្គេន និព្ពានំ. ឆន្ទរាគប្បហានន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. មានទិដ្ឋីនំ វសេនាហន្តិ វា, តណ្ហាវសេន មមន្តិ វា អភិនន្ទនាបិ មានស្ស បរិតស្សនា វិយ ទដ្ឋព្ពា. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ សេសេសុ អដ្ឋសុបិ វារេសុ. តត្ថាតិ ឧបរិ តីសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ទុតិយាយតនេសុ. តត្ថ ហិ រូបំ នត្ថិ. បុន តត្ថាតិ បឋមាយតនេ. តត្ថ ហិ ឯកោ រូបក្ខន្ធោវ. ឯត្ថាតិ ច តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ ហិ រូបស្ស កម្មសមុដ្ឋានត្តា អាហារវសេន យោជនា ន សម្ភវតិ.

យតោ ខោតិ ឯត្ថ តោ-សទ្ទោ ទា-សទ្ទោ វិយ កាលវចនោ ‘‘យតោ ខោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិអាទីសុ (បារា. ២១) វិយាតិ វុត្តំ ‘‘យទា ខោ’’តិ. អគ្គហេត្វាតិ កញ្ចិបិ សង្ខារំ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា អគ្គហេត្វា. បញ្ញាវិមុត្តោតិ អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ អនធិគតត្តា សាតិសយស្ស សមាធិពលស្ស អភាវតោ បញ្ញាពលេនេវ វិមុត្តោ. តេនាហ ‘‘អដ្ឋ វិមោក្ខេ អសច្ឆិកត្វា បញ្ញាពលេនេវា’’តិអាទិ. អប្បវត្តិន្តិ អាយតិំ អប្បវត្តិំ កត្វា. បជានន្តោ វិមុត្តោតិ វា បញ្ញាវិមុត្តោ, បឋមជ្ឈានផស្សេន វិនា បរិជាននាទិប្បការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ជានន្តោ បដិវិជ្ឈន្តោ តេសំ កិច្ចានំ មត្ថកប្បត្តិយា និដ្ឋិតកិច្ចតាយ វិសេសេន មុត្តោតិ វិមុត្តោ. សោ បញ្ញាវិមុត្តោ. សុក្ខវិបស្សកោតិ សមថភាវនាសិនេហាភាវេន សុក្ខា លូខា, អសិនិទ្ធា វា វិបស្សនា ឯតស្សាតិ សុក្ខវិបស្សកោ. ឋត្វាតិ បាទកករណវសេន ឋត្វា. អញ្ញតរស្មិន្តិ ច អញ្ញតរអញ្ញតរស្មិំ, ឯកេកស្មិន្តិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិស្ស បញ្ចវិធតា សិយា. ‘‘ន ហេវ ខោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតី’’តិ ឥមិនា សាតិសយស្ស សមាធិពលស្ស អភាវោ ទីបិតោ. ‘‘បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា’’តិអាទិនា សាតិសយស្ស បញ្ញាពលស្ស ភាវោ. បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តីតិ ន អាសវា បញ្ញាយ បស្សន្តិ, ទស្សនការណា បន បរិក្ខីណា ‘‘ទិស្វា បរិក្ខីណា’’តិ វុត្តា. ទស្សនាយត្តបរិក្ខយត្តា ឯវ ហិ ទស្សនំ អាសវានំ ខយស្ស បុរិមកិរិយា ហោតិ.