សញ្ញីវាទវណ្ណនា

៧៥. ឧទ្ធមាឃាតនាតិ បវត្តោ វាទោ ឧទ្ធមាឃាតនោ, សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ ឧទ្ធមាឃាតនិកា. យស្មា បន តេ ទិដ្ឋិគតិកា ‘‘ឧទ្ធំ មរណា អត្តា និព្ពិការោ’’តិ វទន្តិ, តស្មា ‘‘ឧទ្ធមាឃាតនា អត្តានំ វទន្តីតិ ឧទ្ធមាឃាតនិកា’’តិ វុត្តំ. សញ្ញីវាទោ ឯតេសំ អត្ថីតិ សញ្ញីវាទា ‘‘ពុទ្ធំ អស្ស អត្ថីតិ ពុទ្ធោ’’តិ យថា. អថ វា សញ្ញីតិ បវត្តោ វាទោ សញ្ញី សហចរណនយេន, សញ្ញី វាទោ ឯតេសន្តិ សញ្ញីវាទា.

៧៦-៧៧. រូបី អត្តាតិ ឯត្ថ ននុ រូបវិនិមុត្តេន អត្តនា ភវិតព្ពំ សញ្ញាយ វិយ រូបស្សបិ អត្តនិយត្តា. ន ហិ ‘‘សញ្ញី អត្តា’’តិ ឯត្ថ សញ្ញា អត្តា. តេនេវ ហិ ‘‘តត្ថ បវត្តសញ្ញញ្ចស្ស សញ្ញាតិ គហេត្វា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ សតិ កស្មា កសិណរូបំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា វុត្តន្តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘រូបំ អស្ស អត្ថីតិ រូបី’’តិ, អថ ខោ ‘‘រុប្បនសីលោ រូបី’’តិ. រុប្បនញ្ចេត្ថ រូបសរិក្ខតាយ កសិណរូបស្ស វឌ្ឍិតាវឌ្ឍិតកាលវសេន វិសេសាបត្តិ, សា ច ‘‘នត្ថី’’តិ ន សក្កា វត្តុំ បរិត្តវិបុលតាទិវិសេសសព្ភាវតោ. យទិ ឯវំ ឥមស្ស វាទស្ស សស្សតទិដ្ឋិសង្គហោ ន យុជ្ជតីតិ? នោ ន យុជ្ជតិ កាយភេទតោ ឧទ្ធំ អត្តនោ និព្ពិការតាយ តេន អធិប្បេតត្តា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អរោគោ បរំ មរណា’’តិ. អថ វា ‘‘រូបំ អស្ស អត្ថីតិ រូបី’’តិ វុច្ចមានេបិ ន ទោសោ. កប្បនាសិទ្ធេនបិ ហិ ភេទេន អភេទស្សាបិ និទ្ទេសទស្សនតោ, យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ. រុប្បនំ វា រូបសភាវោ រូបំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ រូបី, អត្តា ‘‘រូបិនោ ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១១) វិយ. ឯវញ្ច កត្វា រូបសភាវត្តា អត្តនោ ‘‘រូបី អត្តា’’តិ វចនំ ញាយាគតមេវាតិ ‘‘កសិណរូបំ ‘អត្តា’តិ គហេត្វា’’តិ វុត្តំ. និយតវាទិតាយ កម្មផលបដិក្ខេបតោ នត្ថិ អាជីវកេសុ ឈានសមាបត្តិលាភោតិ អាហ ‘‘អាជីវកាទយោ វិយ តក្កមត្តេនេវ វា រូបី អត្តា’’តិ. តថា ហិ កណ្ហាភិជាតិអាទីសុ ឆឡាភិជាតីសុ អញ្ញតរំ អត្តានំ ឯកច្ចេ អាជីវកា បដិជានន្តិ. នត្ថិ ឯតស្ស រោគោ ភង្គោតិ អរោគោតិ អរោគ-សទ្ទស្ស និច្ចបរិយាយតា វេទិតព្ពា, រោគរហិតតាសីសេន វា និព្ពិការតាយ និច្ចតំ បដិជានាតិ ទិដ្ឋិគតិកោតិ អាហ ‘‘អរោគោតិ និច្ចោ’’តិ.

កសិណុគ្ឃាដិមាកាសបឋមារុប្បវិញ្ញាណនត្ថិភាវអាកិញ្ចញ្ញាយតនានិ អរូបសមាបត្តិនិមិត្តំ និម្ពបណ្ណេ តិត្តករសោ វិយ សរីរបរិមាណោ អរូបី អត្តា តត្ថ តិដ្ឋតីតិ និគណ្ឋាតិ អាហ ‘‘និគណ្ឋាទយោ វិយា’’តិ. មិស្សកគាហវសេនាតិ រូបារូបសមាបត្តីនំ និមិត្តានិ ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘‘ឯកោ អត្តា’’តិ, តត្ថ បវត្តសញ្ញញ្ចស្ស ‘‘សញ្ញា’’តិ គហណវសេន. អយញ្ហិ ទិដ្ឋិគតិកោ រូបារូបសមាបត្តិលាភិតាយ តន្និមិត្តំ រូបភាវេន អរូបភាវេន ច អត្តា ឧបតិដ្ឋតិ, តស្មា ‘‘រូបី ច អរូបី ចា’’តិ អភិនិវេសំ ជនេសិ អជ្ឈត្តវាទិនោ វិយ, តក្កមត្តេនេវ វា រូបារូបធម្មានំ មិស្សកគ្គហណវសេន ‘‘រូបី អរូបី ច អត្តា ហោតី’’តិ.

តក្កគាហេនេវាតិ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវប្បត្តធម្មា វិយ អច្ចន្តសុខុមភាវប្បត្តិយា សកិច្ចសាធនាសមត្ថតាយ ថម្ភកុដ្ដហត្ថបាទាទិសង្ឃាតោ វិយ នេវ រូបី, រូបសភាវានតិវត្តនតោ ន អរូបីតិ ឯវំ បវត្តតក្កគាហេន. អថ វា អន្តានន្តិកចតុក្កវាទេ វិយ អញ្ញមញ្ញបដិក្ខេបវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កេវលំ បន តត្ថ ទេសកាលភេទវសេន តតិយចតុត្ថវាទា ទស្សិតា, ឥធ កាលវត្ថុភេទវសេនាតិ អយមេវ វិសេសោតិ. កាលភេទវសេន ចេត្ថ តតិយវាទស្ស បវត្តិ រូបារូបនិមិត្តានំ សហ អនុបដ្ឋានតោ. ចតុត្ថវាទស្ស បន វត្ថុភេទវសេន បវត្តិ រូបារូបធម្មានំ សមូហតោ ‘‘ឯកោ អត្តា’’តិ តក្កនវសេនាតិ តត្ថ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ.

ទុតិយចតុក្កេ យំ វត្តព្ពំ, តំ ‘‘អមតិ គច្ឆតិ ឯត្ថ ភាវោ ឱសាន’’ន្តិអាទិនា អន្តានន្តិកវាទេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

យទិបិ អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ ទិដ្ឋិគតិកស្ស វសេន សមាបត្តិភេទេន សញ្ញាភេទសម្ភវតោ ‘‘នានត្តសញ្ញី អត្តា’’តិ អយម្បិ វាទោ សមាបន្នកវសេន លព្ភតិ. តថាបិ សមាបត្តិយំ ឯករូបេនេវ សញ្ញាយ ឧបដ្ឋានតោ សមាបន្នកវសេន ‘‘ឯកត្តសញ្ញី’’តិ អាហ. តេនេវេត្ថ សមាបន្នកគ្គហណំ កតំ. ឯកសមាបត្តិលាភិនោ ឯវ វា វសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សមាបត្តិភេទេន សញ្ញាភេទសម្ភវេបិ ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ សញ្ញានានត្តេន ឱឡារិកេន នានត្តសញ្ញិតំ ទស្សេតុំ ‘‘អសមាបន្នកវសេន នានត្តសញ្ញី’’តិ វុត្តំ. ‘‘បរិត្តកសិណវសេន បរិត្តសញ្ញី’’តិ ឥមិនា សតិបិ សញ្ញាវិនិមុត្តេ ធម្មេ ‘‘សញ្ញាយេវ អត្តា’’តិ វទតីតិ ទស្សិតំ ហោតិ. កសិណគ្គហណញ្ចេត្ថ សញ្ញាយ វិសយទស្សនំ, ឯវំ វិបុលកសិណវសេនាតិ ឯត្ថាបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវញ្ច កត្វា អន្តានន្តិកវាទេ, ឥធ ច អន្តានន្តិកចតុក្កេ បឋមទុតិយវាទេហិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ វាទានំ វិសេសោ សិទ្ធោ ហោតិ, អញ្ញថា វុត្តប្បការេសុ វាទេសុ បុព្ពន្តាបរន្តកប្បនភេទេន សតិបិ កេហិចិ វិសេសេ កេហិចិ នត្ថិ យេវាតិ. អថ វា ‘‘អង្គុដ្ឋប្បមាណោ អត្តា, យវប្បមាណោ, អណុមត្តោ វា អត្តា’’តិ អាទិទស្សនវសេន បរិត្តោ សញ្ញី ចាតិ បរិត្តសញ្ញី, កបិលកណាទាទយោ វិយ អត្តនោ សព្ពគតភាវបដិជាននវសេន អប្បមាណោ សញ្ញី ចាតិ អប្បមាណសញ្ញីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ទិព្ពចក្ខុបរិភណ្ឌតាយ យថាកម្មូបគញាណស្ស ទិព្ពចក្ខុបភាវជនិតេន យថាកម្មូបគញាណេន ទិស្សមានាបិ សត្តានំ សុខាទិសមង្គិតា ទិព្ពចក្ខុនាវ ទិដ្ឋា ហោតីតិ អាហ ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា’’តិអាទិ. ននុ ច ‘‘ឯកន្តសុខី អត្តា’’តិអាទិវាទានំ អបរន្តទិដ្ឋិភាវតោ ‘‘និព្ពត្តមានំ ទិស្វា’’តិ វចនំ អនុបន្នន្តិ? នានុបបន្នំ, អនាគតស្ស ឯកន្តសុខិភាវាទិកស្ស បកប្បនំ បច្ចុប្បន្នាយ និព្ពត្តិយា ទស្សនេន អធិប្បេតន្តិ. តេនេវាហ ‘‘និព្ពត្តមានំ ទិស្វា ‘ឯកន្តសុខី’តិ គណ្ហាតី’’តិ. ឯត្ថ ច តស្សំ តស្សំ ភូមិយំ ពហុលំ សុខាទិសហិតធម្មប្បវត្តិទស្សនេន តេសំ ‘‘ឯកន្តសុខី’’តិ គាហោ ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា ហត្ថិទស្សកអន្ធា វិយ ទិដ្ឋិគតិកា យំ យទេវ បស្សន្តិ, តំ តទេវ អភិនិវិស្ស វោហរន្តីតិ ន ឯត្ថ យុត្តិ មគ្គិតព្ពា.