១. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា

៤៣១. ឥទ្ធិ-សទ្ទស្ស បឋមោ កត្តុអត្ថោ, ទុតិយោ ករណត្ថោ វុត្តោ, បាទ-សទ្ទស្ស ឯកោ ករណមេវត្ថោ វុត្តោ. បជ្ជិតព្ពាវ ឥទ្ធិ វុត្តា, ន ច ឥជ្ឈន្តី បជ្ជិតព្ពា ច ឥទ្ធិ បជ្ជនករណេន បាទេន សមានាធិករណា ហោតីតិ ‘‘បឋមេនត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ ឥទ្ធិបាទោ’’តិ ន សក្កា វត្តុំ, តថា ឥទ្ធិកិរិយាករណេន សាធេតព្ពា ច វុទ្ធិសង្ខាតា ឥទ្ធិ បជ្ជនកិរិយាករណេន បជ្ជិតព្ពាតិ ទ្វិន្នំ ករណានំ ន អសមានាធិករណតា សម្ភវតីតិ ‘‘ទុតិយេនត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ ឥទ្ធិបាទោ’’តិ ច ន សក្កា វត្តុំ, តស្មា បឋមេនត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ ឥទ្ធិបាទោ, ទុតិយេនត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ ឥទ្ធិបាទោតិ ឯវំ យោជនា យុជ្ជតិ.

‘‘ឆន្ទំ ចេ…បេ… អយំ វុច្ចតិ ឆន្ទសមាធី’’តិ ឥមាយ បាឡិយា ឆន្ទាធិបតិ សមាធិ ឆន្ទសមាធីតិ អធិបតិ-សទ្ទលោបំ កត្វា សមាសោ វុត្តោតិ វិញ្ញាយតិ, អធិបតិ-សទ្ទត្ថទស្សនវសេន បន ‘‘ឆន្ទហេតុកោ ឆន្ទាធិកោ វា សមាធិ ឆន្ទសមាធី’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បធានភូតាតិ វីរិយភូតាតិ កេចិ វទន្តិ. សង្ខតសង្ខារាទិនិវត្តនត្ថញ្ហិ បធានគ្គហណន្តិ. អថ វា តំ តំ វិសេសំ សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ, សព្ពំ វីរិយំ. តត្ថ ចតុកិច្ចសាធកតោ អញ្ញស្ស និវត្តនត្ថំ បធានគ្គហណន្តិ បធានភូតា សេដ្ឋភូតាតិ អត្ថោ. ចតុព្ពិធស្ស បន វីរិយស្ស អធិប្បេតត្តា ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ. អធិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ ទុវិធត្ថាយបិ ឥទ្ធិយា អធិដ្ឋានត្ថេន. បាទភូតន្តិ ឥមិនា វិសុំ សមាសយោជនាវសេន បន យោ បុព្ពេ ឥទ្ធិបាទត្ថោ បាទ-សទ្ទស្ស ឧបាយត្ថតំ គហេត្វា យថាយុត្តោ វុត្តោ, សោ វក្ខមានានំ បដិលាភបុព្ពភាគានំ កត្តុករណិទ្ធិភាវំ, ឧត្តរចូឡភាជនីយេ វា វុត្តេហិ ឆន្ទាទីហិ ឥទ្ធិបាទេហិ សាធេតព្ពាយ ឥទ្ធិយា កត្តិទ្ធិភាវំ, ឆន្ទាទីនញ្ច ករណិទ្ធិភាវំ សន្ធាយ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

វីរិយិទ្ធិបាទនិទ្ទេសេ ‘‘វីរិយសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគត’’ន្តិ ទ្វិក្ខត្តុំ វីរិយំ អាគតំ. តត្ថ បុរិមំ សមាធិវិសេសនំ ‘‘វីរិយាធិបតិ សមាធិ វីរិយសមាធី’’តិ, ទុតិយំ សមន្នាគមង្គទស្សនំ. ទ្វេយេវ ហិ សព្ពត្ថ សមន្នាគមង្គានិ សមាធិ បធានសង្ខារោ ច, ឆន្ទាទយោ សមាធិវិសេសនានិ, បធានសង្ខារោ បន បធានវចនេនេវ វិសេសិតោ, ន ឆន្ទាទីហីតិ ន ឥធ វីរិយាធិបតិតា បធានសង្ខារស្ស វុត្តា ហោតិ. វីរិយញ្ច សមាធិំ វិសេសេត្វា ឋិតមេវ សមន្នាគមង្គវសេន បធានសង្ខារវចនេន វុត្តន្តិ នាបិ ទ្វីហិ វីរិយេហិ សមន្នាគមោ វុត្តោ ហោតីតិ. យស្មា បន ឆន្ទាទីហិ វិសិដ្ឋោ សមាធិ, តថា វិសិដ្ឋេនេវ ច តេន សម្បយុត្តោ បធានសង្ខារោ សេសធម្មា ច, តស្មា សមាធិវិសេសនានំ វសេន ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា វុត្តា. វិសេសនភាវោ ច ឆន្ទាទីនំ តំតំអវស្សយនវសេន ហោតីតិ ‘‘ឆន្ទសមាធិ…បេ… ឥទ្ធិបាទ’’ន្តិ ឯត្ថ និស្សយត្ថេបិ បាទ-សទ្ទេ ឧបាយត្ថេន ឆន្ទាទីនំ ឥទ្ធិបាទតា វុត្តា ហោតិ. តេនេវ ឧត្តរចូឡភាជនីយេ ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ឆន្ទិទ្ធិបាទោ’’តិអាទិនា ឆន្ទាទីនមេវ ឥទ្ធិបាទតា វុត្តា. បញ្ហបុច្ឆកេ ច ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទសមាធី’’តិអាទិនាវ (វិភ. ៤៦២) ឧទ្ទេសំ កត្វាបិ បុន ឆន្ទាទីនំយេវ កុសលាទិភាវោ វិភត្តោតិ. ឧបាយិទ្ធិបាទទស្សនត្ថមេវ ហិ និស្សយិទ្ធិបាទទស្សនំ កតំ, អញ្ញថា ចតុព្ពិធតា ន ហោតីតិ អយមេត្ថ បាឡិវសេន អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

៤៣៣. រថធុរេតិ រថស្ស បុរតោ. ហីនជាតិកោ ចណ្ឌាលោ ឧបដ្ឋានាទិគុណយោគេបិ សេនាបតិដ្ឋានាទីនិ ន លភតីតិ អាហ ‘‘ជាតិំ សោធេត្វា…បេ… ជាតិំ អវស្សយតី’’តិ. អមន្តនីយោតិ ហិតាហិតមន្តនេ ន អរហោ.

រដ្ឋបាលត្ថេរោ ឆន្ទេ សតិ កថំ នានុជានិស្សន្តីតិ សត្តបិ ភត្តានិ អភុញ្ជិត្វា មាតាបិតរោ អនុជានាបេត្វា បព្ពជិត្វា ឆន្ទមេវ អវស្សាយ លោកុត្តរធម្មំ និព្ពត្តេសីតិ អាហ ‘‘រដ្ឋបាលត្ថេរោ វិយា’’តិ.

មោឃរាជត្ថេរោ វីមំសំ អវស្សយីតិ តស្ស ភគវា ‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូ’’តិ (សុ. និ. ១១២៥) សុញ្ញតាកថំ កថេសិ, បញ្ញានិស្សិតមាននិគ្គហត្ថញ្ច ទ្វិក្ខត្តុំ បុច្ឆិតោ បញ្ហំ ន កថេសិ. តត្ថ បុនប្បុនំ ឆន្ទុប្បាទនំ តោសនំ វិយ ហោតីតិ ឆន្ទស្ស ឧបដ្ឋានសទិសតា វុត្តា, ថាមភាវតោ វីរិយស្ស សូរត្តសទិសតា, ‘‘ឆទ្វារាធិបតិ រាជា’’តិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.១៨១ ឯរកបត្តនាគរាជវត្ថុ) វចនតោ បុព្ពង្គមត្តា ចិត្តស្ស វិសិដ្ឋជាតិសទិសតា.

អភេទតោតិ ឆន្ទាទិកេ តយោ តយោ ធម្មេ សម្បិណ្ឌេត្វា, ឥទ្ធិឥទ្ធិបាទេ អមិស្សេត្វា វា កថនន្តិ អត្ថោ. តត្ថ ឆន្ទវីរិយាទយោ វិសេសេន ឥជ្ឈន្តិ ឯតាយាតិ ឥទ្ធីតិ វុច្ចន្តិ, ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធីតិ អវិសេសេន សមាធិបធានសង្ខារាបីតិ.

ឆន្ទិទ្ធិបាទសមាធិទ្ធិបាទាទយោ វិសិដ្ឋា, បាទោ សព្ពិទ្ធីនំ សាធារណត្តា អវិសិដ្ឋោ, តស្មា វិសិដ្ឋេស្វេវ បវេសំ អវត្វា អវិសិដ្ឋេ ច បវេសំ វត្តុំ យុត្តន្តិ ទស្សេតុំ សព្ពត្ថ ‘‘បាទេ បតិដ្ឋាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. តត្ថេវាតិ ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារឥទ្ធិបាទេសុ, ចតូសុ ឆន្ទាទិកេស្វេវាតិ អត្ថោ. ‘‘ឆន្ទវតោ កោ សមាធិ ន ឥជ្ឈិស្សតី’’តិ សមាធិភាវនាមុខេន ភាវិតា សមាធិភាវិតា.

ឯត្ថ បនាតិ ភេទកថាយំ អភេទកថនតោ អភិនវំ នត្ថីតិ អត្ថោ. យេ ហិ តយោ ធម្មា អភេទកថាយំ ឥទ្ធិឥទ្ធិបាទោត្វេវ វុត្តា, តេ ឯវ ភេទកថាយំ ឥទ្ធីបិ ហោន្តិ ឥទ្ធិបាទាបិ, សេសា ឥទ្ធិបាទា ឯវាតិ ឯវំ អភិនវាភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឆន្ទោ សមាធី’’តិអាទិមាហ. ឥមេ ហិ តយោ…បេ… ន វិនា, តស្មា សេសា សម្បយុត្តកា ចត្តារោ ខន្ធា តេសំ តិណ្ណំ ឥជ្ឈនេន ឥទ្ធិ នាម ភវេយ្យុំ, ន អត្តនោ សភាវេនាតិ តេ ឥទ្ធិបាទា ឯវ ហោន្តិ, ន ឥទ្ធីតិ ឯវមិទំ បុរិមស្ស ការណភាវេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា តិណ្ណំ ឥទ្ធិតា ឥទ្ធិបាទតា ច វុត្តា, សេសានញ្ច ឥទ្ធិបាទតាវ, តំ សព្ពំ សាធេតុំ ‘‘ឥមេ ហិ តយោ…បេ… ន វិនា’’តិ អាហ. តេន យស្មា ឥជ្ឈន្តិ, តស្មា ឥទ្ធិ. ឥជ្ឈមានា ច យស្មា សម្បយុត្តកេហិ សហេវ ឥជ្ឈន្តិ, ន វិនា, តស្មា សម្បយុត្តកា ឥទ្ធិបាទា, តទន្តោគធត្តា បន តេ តយោ ធម្មា ឥទ្ធិបាទាបិ ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. សម្បយុត្តកានម្បិ បន ខន្ធានំ ឥទ្ធិភាវបរិយាយោ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សម្បយុត្តកា បនា’’តិអាទិមាហ. ចតូសុ ខន្ធេសុ ឯកទេសស្ស ឥទ្ធិតា, ចតុន្នម្បិ ‘‘ឥទ្ធិយា បាទោ ឥទ្ធិបាទោ’’តិ ឥមិនា អត្ថេន ឥទ្ធិបាទតា, បុនបិ ចតុន្នំ ខន្ធានំ ‘‘ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ ឥទ្ធិបាទោ’’តិ ឥមិនា អត្ថេន ឥទ្ធិបាទតា ច ទស្សិតា, ន អញ្ញស្សាតិ កត្វា អាហ ‘‘ន អញ្ញស្ស កស្សចិ អធិវចន’’ន្តិ. ឥមិនា ‘‘ឥទ្ធិ នាម អនិប្ផន្នា’’តិ ឥទំ វាទំ បដិសេធេតិ.

បដិលាភបុព្ពភាគានំ បដិលាភស្សេវ ច ឥទ្ធិឥទ្ធិបាទតាវចនំ អបុព្ពន្តិ កត្វា បុច្ឆតិ ‘‘កេនដ្ឋេន ឥទ្ធិ, កេនដ្ឋេន បាទោ’’តិ. បដិលាភោ បុព្ពភាគោ ចាតិ វចនសេសោ. ឧបាយោ ច ឧបាយភាវេនេវ អត្តនោ ផលស្ស បតិដ្ឋា ហោតីតិ អាហ ‘‘បតិដ្ឋានដ្ឋេនេវ បាទោ’’តិ. ឆន្ទោយេវ…បេ… វីមំសាវ វីមំសិទ្ធិបាទោតិ កថិតំ, តស្មា ន ចត្តារោ ខន្ធា ឥទ្ធិយា សមានកាលិកា នានាក្ខណិកា វា ឥទ្ធិបាទា, ជេដ្ឋកភូតា បន ឆន្ទាទយោ ឯវ សព្ពត្ថ ឥទ្ធិបាទាតិ អយមេវ តេសំ អដ្ឋកថាចរិយានំ អធិប្បាយោ. សុត្តន្តភាជនីយេ ហិ អភិធម្មភាជនីយេ ច សមាធិវិសេសនវសេន ទស្សិតានំ ឧបាយភូតានំ ឥទ្ធិបាទានំ បាកដករណត្ថំ ឧត្តរចូឡភាជនីយំ វុត្តន្តិ. កេចីតិ ឧត្តរវិហារវាសិថេរា កិរ.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.