១. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា

១៧២. យទិបិ ធាតុសំយុត្តាទីសុ ‘‘ធាតុនានត្តំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ, កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ធាតុនានត្តំ? ចក្ខុធាតុ…បេ… មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៨៥) អដ្ឋារស ធាតុយោ អាគតា, តា បន អភិធម្មេ ច អាគតាតិ សាធារណត្តា អគ្គហេត្វា សុត្តន្តេស្វេវ អាគតេ តយោ ធាតុឆក្កេ គហេត្វា សុត្តន្តភាជនីយំ វិភត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សព្ពា ធាតុយោតិ អដ្ឋារសបិ. សុញ្ញេ សភាវមត្តេ និរុឡ្ហោ ធាតុ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. អសម្ផុដ្ឋធាតូតិ ចតូហិ មហាភូតេហិ អព្យាបិតភាវោតិ អត្ថោ.

១៧៣. បថវីធាតុទ្វយន្តិ អដ្ឋកថាយំ បទុទ្ធារោ កតោ, បាឡិយំ បន ‘‘ទ្វេយ’’ន្តិ អាគច្ឆតិ, អត្ថោ បន យថាវុត្តោវ. ទ្វយន្តិ បន បាឋេ សតិ អយម្បិ អត្ថោ សម្ភវតិ. ទ្វេ អវយវា ឯតស្សាតិ ទ្វយំ, បថវីធាតូនំ ទ្វយំ បថវីធាតុទ្វយំ, ទ្វិន្នំ បថវីធាតូនំ សមុទាយោតិ អត្ថោ. ទ្វេ ឯវ វា អវយវា សមុទិតា ទ្វយំ, បថវីធាតុទ្វយន្តិ. ‘‘តត្ថ កតមា បថវីធាតុ? បថវីធាតុទ្វយំ, ឯសា បថវីធាតូ’’តិ សង្ខេបេន វិស្សជ្ជេតិ. អត្ថិ អជ្ឈត្តិកា អត្ថិ ពាហិរាតិ ឯត្ថ អជ្ឈត្តិកពាហិរ-សទ្ទា ន អជ្ឈត្តិកទុកេ វិយ អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនវាចកា, នាបិ អជ្ឈត្តត្តិកេ វុត្តេហិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធា-សទ្ទេហិ សមានត្ថា, ឥន្ទ្រិយពទ្ធានិន្ទ្រិយពទ្ធវាចកា បន ឯតេ. តេន ‘‘សត្តសន្តានបរិយាបន្នា’’តិអាទិ វុត្តំ. និយកជ្ឈត្តាតិ ច ន បច្ចត្តំ អត្តនិ ជាតតំ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ សព្ពសត្តសន្តានេសុ ជាតតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តន្តិ វចនេន ហិ សត្តសន្តានបរិយាបន្នតាយ អជ្ឈត្តិកភាវំ ទស្សេតិ, ន បាដិបុគ្គលិកតាយ. សភាវាការតោតិ អាបាទីហិ វិសិដ្ឋេន អត្តនោ ឯវ សភាវភូតេន គហេតព្ពាការេន.

កេសា កក្ខឡត្តលក្ខណាតិ កក្ខឡតាធិកតាយ វុត្តា. បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោតិ បថវីកោដ្ឋាសមត្តោ សុញ្ញោតិ អត្ថោ. មត្ថលុង្គំ អដ្ឋិមិញ្ជគ្គហណេន គហិតន្តិ ឥធ វិសុំ ន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥមិនាតិ ‘‘សេយ្យថិទំ កេសា’’តិអាទិនា. កម្មំ កត្វាតិ បយោគំ វីរិយំ អាយូហនំ វា កត្វាតិ អត្ថោ. ភោគកាមេន កសិយាទីសុ វិយ អរហត្តកាមេន ច ឥមស្មិំ មនសិការេ កម្មំ កត្តព្ពន្តិ. បុព្ពបលិពោធាតិ អាវាសាទយោ ទីឃកេសាទិកេ ខុទ្ទកបលិពោធេ អបរបលិពោធាតិ អបេក្ខិត្វា វុត្តា.

វណ្ណាទីនំ បញ្ចន្នំ វសេន មនសិការោ ធាតុបដិកូលវណ្ណមនសិការានំ សាធារណោ បុព្ពភាគោតិ និព្ពត្តិតធាតុមនសិការំ ទស្សេតុំ ‘‘អវសានេ ឯវំ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ’’តិ អាហ. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតាតិ ការណស្ស ច ផលស្ស ច អព្យាបារតាយ ធាតុមត្តតំ ទស្សេតិ. អាភោគបច្ចវេក្ខណាទីនម្បិ ឯវមេវ អព្យាបារតា ទដ្ឋព្ពា. ន ហិ តានិ, តេសញ្ច ការណានិ អាភុជិត្វា បច្ចវេក្ខិត្វា ច ឧប្បជ្ជន្តិ ករោន្តិ ចាតិ. លក្ខណវសេនាតិ ‘‘កក្ខឡំ ខរិគត’’ន្តិអាទិវចនំ សន្ធាយ វុត្តំ.

វេកន្តកំ ឯកា លោហជាតិ. នាគនាសិកលោហំ លោហសទិសំ លោហវិជាតិ ហលិទ្ទិវិជាតិ វិយ. តិបុតម្ពាទីហិ មិស្សេត្វា កតំ ករណេន និព្ពត្តត្តា កិត្តិមលោហំ. មោរក្ខាទីនិ ឯវំនាមានេវេតានិ. សាមុទ្ទិកមុត្តាតិ និទស្សនមត្តមេតំ, សព្ពាបិ បន មុត្តា មុត្តា ឯវ.

១៧៤. អប្បេតីតិ អាបោ, អាពន្ធនវសេន សេសភូតត្តយំ បាបុណាតិ សិលេសតីតិ អត្ថោ. យូសភូតោតិ រសភូតោ. វក្កហទយយកនបប្ផាសានិ តេមេន្តន្តិ ឯត្ថ យកនំ ហេដ្ឋាភាគបូរណេន, ឥតរានិ តេសំ ឧបរិ ថោកំ ថោកំ បគ្ឃរណេន តេមេតិ. ហេដ្ឋា លេឌ្ឌុខណ្ឌានិ តេមយមានេតិ តេមកតេមិតព្ពានំ អព្យាបារសាមញ្ញនិទស្សនត្ថាយេវ ឧបមា ទដ្ឋព្ពា, ន ឋានសាមញ្ញនិទស្សនត្ថាយ. សន្និចិតលោហិតេន តេមេតព្ពានំ កេសញ្ចិ ហេដ្ឋា, កស្សចិ ឧបរិ ឋិតតញ្ហិ សតិបដ្ឋានវិភង្គេ វក្ខតីតិ, យកនស្ស ហេដ្ឋាភាគោ ‘‘ឋិតំ មយិ លោហិត’’ន្តិ ន ជានាតិ, វក្កាទីនិ ‘‘អម្ហេ តេមយមានំ លោហិតំ ឋិត’’ន្តិ ន ជានន្តីតិ ឯវំ យោជនា កាតព្ពា. យថា បន ភេសជ្ជសិក្ខាបទេ និយមោ អត្ថិ ‘‘យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ ខីរ’’ន្តិ, ឯវមិធ នត្ថិ.

១៧៥. តេជនវសេនាតិ និសិតភាវេន តិក្ខភាវេន. សរីរស្ស បកតិំ អតិក្កមិត្វា ឧណ្ហភាវោ សន្តាបោ, សរីរទហនវសេន បវត្តោ មហាទាហោ បរិទាហោ. អយមេតេសំ វិសេសោ. យេន ជីរីយតីតិ ឯកាហិកាទិជររោគេន ជីរីយតីតិបិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. សតវារំ តាបេត្វា ឧទកេ បក្ខិបិត្វា ឧទ្ធដសប្បិ សតធោតសប្បីតិ វទន្តិ. រសសោណិតមេទមំសន្ហារុអដ្ឋិអដ្ឋិមិញ្ជា រសាទយោ. កេចិ ន្ហារុំ អបនេត្វា សុក្កំ សត្តមធាតុំ អវោចុន្តិ. បាកតិកោតិ ខោភំ អប្បត្តោ សទា វិជ្ជមានោ. បេតគ្គិ មុខតោ ពហិ និគ្គតោវ ឥធ គហិតោ.

១៧៦. វាយនវសេនាតិ សវេគគមនវសេន, សមុទីរណវសេន វា.

១៧៧. ឥមិនា យស្មិំ អាកាសេ…បេ… តំ កថិតន្តិ ឥទំ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសស្ស អកថិតតំ, អជដាកាសស្ស ច កថិតតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ.

១៧៩. សុខទុក្ខានំ ផរណភាវោ សរីរដ្ឋកឧតុស្ស សុខទុក្ខផោដ្ឋព្ពសមុដ្ឋានបច្ចយភាវេន យថាពលំ សរីរេកទេសសកលសរីរផរណសមត្ថតាយ វុត្តោ, សោមនស្សទោមនស្សានំ ឥដ្ឋានិដ្ឋចិត្តជសមុដ្ឋាបនេន តថេវ ផរណសមត្ថតាយ. ឯវំ ឯតេសំ សរីរផរណតាយ ឯកស្ស ឋានំ ឥតរំ បហរតិ, ឥតរស្ស ច អញ្ញន្តិ អញ្ញមញ្ញេន សប្បដិបក្ខតំ ទស្សេតិ, អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខឱឡារិកប្បវត្តិ ឯវ វា ឯតេសំ ផរណំ. វត្ថារម្មណានិ ច បពន្ធេន បវត្តិហេតុភូតានិ ផរណដ្ឋានំ ទដ្ឋព្ពំ, ឧភយវតោ ច បុគ្គលស្ស វសេន អយំ សប្បដិបក្ខតា ទស្សិតា សុខទស្សនីយត្តា.

១៨១. កិលេសកាមំ សន្ធាយាតិ ‘‘សង្កប្បោ កាមោ រាគោ កាមោ’’តិ (មហានិ. ១; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨) ឯត្ថ វុត្តំ សង្កប្បំ សន្ធាយាតិ អធិប្បាយោ. សោបិ ហិ វិពាធតិ ឧបតាបេតិ ចាតិ កិលេសសន្ថវសម្ភវតោ កិលេសកាមោ វិភត្តោ កិលេសវត្ថុសម្ភវតោ វា. កាមបដិសំយុត្តាតិ កាមរាគសង្ខាតេន កាមេន សម្បយុត្តា, កាមបដិពទ្ធា វា. អញ្ញេសុ ច កាមបដិសំយុត្តធម្មេសុ វិជ្ជមានេសុ វិតក្កេយេវ កាមោបបទោ ធាតុសទ្ទោ និរុឡ្ហោ វេទិតព្ពោ វិតក្កស្ស កាមប្បសង្គប្បវត្តិយា សាតិសយត្តា. ឯស នយោ ព្យាបាទធាតុអាទីសុ. បរស្ស អត្តនោ ច ទុក្ខាយនំ វិហិំសា. វិហិំសន្តីតិ ហន្តុំ ឥច្ឆន្តិ.

១៨២. ឧភយត្ថ ឧប្បន្នោបិ អភិជ្ឈាសំយោគេន កម្មបថជននតោ អនភិជ្ឈាកម្មបថភិន្ទនតោ ច កាមវិតក្កោ ‘‘កម្មបថភេទោ’’តិ វុត្តោ. ព្យាបាទោ បនាតិ ព្យាបាទវចនេន ព្យាបាទវិតក្កំ ទស្សេតិ. សោ ហិ ព្យាបាទធាតូតិ. តថា វិហិំសាយ វិហិំសាធាតុយា ច ព្យាបាទវសេន យថាសម្ភវំ បាណាតិបាតាទិវសេន ច កម្មបថភេទោ យោជេតព្ពោ. ឯត្ថាតិ ទ្វីសុ តិកេសុ. សព្ពកាមាវចរសព្ពកុសលសង្គាហកេហិ ឥតរេ ទ្វេ ទ្វេ សង្គហេត្វា កថនំ សព្ពសង្គាហិកកថា. ឯត្ថាតិ បន ឯតស្មិំ ឆក្កេតិ វុច្ចមានេ កាមធាតុវចនេន កាមាវចរានំ នេក្ខម្មធាតុអាទីនញ្ច គហណំ អាបជ្ជតិ.

លភាបេតព្ពាតិ ចក្ខុធាតាទិភាវំ លភមានា ធម្មា នីហរិត្វា ទស្សនេន លភាបេតព្ពា. ចរតិ ឯត្ថាតិ ចារោ, កិំ ចរតិ? សម្មសនំ, សម្មសនស្ស ចារោ សម្មសនចារោ, តេភូមកធម្មានំ អធិវចនំ.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.