២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

១៨៣. ចក្ខុស្សាតិ វិសេសការណំ អសាធារណសាមិភាវេន និទ្ទិដ្ឋំ. តញ្ហិ បុគ្គលន្តរាសាធារណំ នីលាទិសព្ពរូបសាធារណញ្ច. វិទហតីតិ ឯវំ ឯវញ្ច តយា បវត្តិតព្ពន្តិ វិនិយុជ្ជមានំ វិយ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. វិទហតីតិ ច ធាតុអត្ថោ ឯវ វិសិដ្ឋោ ឧបសគ្គេន ទីបិតោតិ វិនាបិ ឧបសគ្គេន ធាតូតិ ឯសោ សទ្ទោ តមត្ថំ វទតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. កត្តុកម្មភាវករណអធិករណេសុ ធាតុបទសិទ្ធិ ហោតីតិ បញ្ចបិ ឯតេ អត្ថា វុត្តា. សុវណ្ណរជតាទិធាតុយោ សុវណ្ណាទីនំ ពីជភូតា សេលាទយោ.

អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធាតុយោតិ ឯត្ថាបិ ធាតីតិ ធាតូតិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. ធាតុ-សទ្ទោ ឯវ ហិ ធារណត្ថោបិ ហោតីតិ. កត្តុអត្ថោបិ ចាយំ បុរិមេន អសទិសោតិ និស្សត្តសភាវមត្តធារណញ្ច ធាតុ-សទ្ទស្ស បធានោ អត្ថោតិ វិសុំ វុត្តោ. ធាតុយោ វិយ ធាតុយោតិ ឯត្ថ សីហ-សទ្ទោ វិយ កេសរិម្ហិ និរុឡ្ហោ បុរិសេសុ, សេលាវយវេសុ និរុឡ្ហោ ធាតុ-សទ្ទោ ច ចក្ខាទីសុ ឧបចរិតោ ទដ្ឋព្ពោ. ញាណញ្ច ញេយ្យញ្ច ញាណញេយ្យានិ, តេសំ អវយវា តប្បភេទភូតា ធាតុយោ ញាណញេយ្យាវយវា. តត្ថ ញាណប្បភេទា ធម្មធាតុឯកទេសោ, ញេយ្យប្បភេទា អដ្ឋារសាបីតិ ញាណញេយ្យាវយវមត្តា ធាតុយោ ហោន្តិ. អថ វា ញាណេន ញាតព្ពោ សភាវោ ធាតុសទ្ទេន វុច្ចមានោ អវិបរីតតោ ញាណញេយ្យោ, ន ទិដ្ឋិអាទីហិ វិបរីតគ្គាហកេហិ ញេយ្យោតិ អត្ថោ. តស្ស ញាណញេយ្យស្ស អវយវា ចក្ខាទយោ. វិសភាគលក្ខណាវយវេសុ រសាទីសុ និរុឡ្ហោ ធាតុ-សទ្ទោ តាទិសេសុ អញ្ញាវយវេសុ ចក្ខាទីសុ ឧបចរិតោ ទដ្ឋព្ពោ, រសាទីសុ វិយ វា ចក្ខាទីសុ និរុឡ្ហោវ. និជ្ជីវមត្តស្សេតំ អធិវចនន្តិ ឯតេន និជ្ជីវមត្តបទត្ថេ ធាតុ-សទ្ទស្ស និរុឡ្ហតំ ទស្សេតិ. ឆ ធាតុយោ ឯតស្សាតិ ឆធាតុយោ, យោ លោកេ ‘‘បុរិសោ’’តិ ធម្មសមុទាយោ វុច្ចតិ, សោ ឆធាតុរោ ឆន្នំ បថវីអាទីនំ និជ្ជីវមត្តសភាវានំ សមុទាយមត្តោ, ន ឯត្ថ ជីវោ បុរិសោ វា អត្ថីតិ អត្ថោ.

ចក្ខាទីនំ កមោ បុព្ពេ វុត្តោតិ ឥធ ឯកេកស្មិំ តិកេ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ធាតូនំ កមំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហេតុផលានុបុព្ពវវត្ថានវសេនា’’តិ. ហេតុផលានំ អនុបុព្ពវវត្ថានំ ហេតុផលភាវោវ. តត្ថ ហេតូតិ បច្ចយោ អធិប្បេតោ. ផលន្តិ បច្ចយុប្បន្នន្តិ អាហ ‘‘ចក្ខុធាតូ’’តិអាទិ. មនោធាតុធម្មធាតូនញ្ច មនោវិញ្ញាណស្ស ហេតុភាវោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ, ទ្វារភូតមនោវសេន វា តស្សា មនោធាតុយា.

សព្ពាសំ វសេនាតិ យថាវុត្តានំ អាភាធាតុអាទីនំ បញ្ចតិំសាយ ធាតូនំ វសេន. អបរមត្ថសភាវស្ស បរមត្ថសភាវេសុ ន កទាចិ អន្តោគធតា អត្ថីតិ អាហ ‘‘សភាវតោ វិជ្ជមានាន’’ន្តិ. ចន្ទាភាសូរិយាភាទិកា វណ្ណនិភា ឯវាតិ អាហ ‘‘រូបធាតុយេវ ហិ អាភាធាតូ’’តិ. រូបាទិបដិពទ្ធាតិ រាគវត្ថុភាវេន គហេតព្ពាការោ សុភនិមិត្តន្តិ សន្ធាយ ‘‘រូបាទយោវា’’តិ អវត្វា បដិពទ្ធវចនំ អាហ. អសតិបិ រាគវត្ថុភាវេ ‘‘កុសលវិបាការម្មណា សុភា ធាតូ’’តិ ទុតិយោ វិកប្បោ វុត្តោ. វិហិំសាធាតុ ចេតនា, បរវិហេឋនឆន្ទោ វា. អវិហិំសា ករុណា.

ឧភោបីតិ ធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុយោ. ហីនាទីសុ បុរិមនយេន ហីឡិតា ចក្ខាទយោ ហីនា, សម្ភាវិតា បណីតា, នាតិហីឡិតា នាតិសម្ភាវិតា មជ្ឈិមាតិ ខន្ធវិភង្គេ អាគតហីនទុកតោយេវ នីហរិត្វា មជ្ឈិមា ធាតុ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. វិញ្ញាណធាតុ យទិបិ ឆវិញ្ញាណធាតុវសេន វិភត្តា, តថាបិ ‘‘វិញ្ញាណធាតុគ្គហណេន តស្សា បុរេចារិកបច្ឆាចារិកត្តា មនោធាតុ គហិតាវ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា អាហ ‘‘វិញ្ញាណធាតុ…បេ… សត្តវិញ្ញាណសង្ខេបោយេវា’’តិ. អនេកេសំ ចក្ខុធាតុអាទីនំ, តាសុ ច ឯកេកិស្សា នានប្បការតាយ នានាធាតូនំ វសេន អនេកធាតុនានាធាតុលោកោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘អដ្ឋារសធាតុប្បភេទមត្តមេវា’’តិ.

‘‘ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយមនោមនោវិញ្ញាណធាតុភេទេនា’’តិ អដ្ឋកថាយំ លិខិតំ. តត្ថ ន ចក្ខាទីនំ កេវលេន ធាតុ-សទ្ទេន សម្ពន្ធោ អធិប្បេតោ វិជាននសភាវស្ស បភេទវចនតោ. វិញ្ញាណធាតុ-សទ្ទេន សម្ពន្ធេ ករិយមានេ ទ្វេ មនោគហណានិ ន កត្តព្ពានិ. ន ហិ ទ្វេ មនោវិញ្ញាណធាតុយោ អត្ថីតិ. ‘‘ចក្ខុ…បេ… កាយមនោវិញ្ញាណមនោធាតូ’’តិ វា វត្តព្ពំ អតុល្យយោគេ ទ្វន្ទសមាសាភាវតោ. អយំ បនេត្ថ បាឋោ សិយា ‘‘ចក្ខុ…បេ… កាយវិញ្ញាណមនោមនោវិញ្ញាណធាតុភេទេនា’’តិ.

ខន្ធាយតនទេសនា សង្ខេបទេសនា, ឥន្ទ្រិយទេសនា វិត្ថារទេសនាតិ តទុភយំ អបេក្ខិត្វា នាតិសង្ខេបវិត្ថារា ធាតុទេសនា. អថ វា សុត្តន្តភាជនីយេ វុត្តធាតុទេសនា អតិសង្ខេបទេសនា, អាភាធាតុអាទីនំ អនេកធាតុនានាធាតុអន្តានំ វសេន ទេសេតព្ពា អតិវិត្ថារទេសនាតិ តទុភយំ អបេក្ខិត្វា អយំ ‘‘នាតិសង្ខេបវិត្ថារា’’តិ.

ភេរីតលំ វិយ ចក្ខុធាតុ សទ្ទស្ស វិយ វិញ្ញាណស្ស និស្សយភាវតោ. ឯតាហិ ច ឧបមាហិ និជ្ជីវានំ ភេរីតលទណ្ឌាទីនំ សមាយោគេ និជ្ជីវានំ សទ្ទាទីនំ វិយ និជ្ជីវានំ ចក្ខុរូបាទីនំ សមាយោគេ និជ្ជីវានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បវត្តីតិ ការណផលានំ ធាតុមត្តត្តា ការកវេទកភាវវិរហំ ទស្សេតិ.

បុរេចរានុចរា វិយាតិ និជ្ជីវស្ស កស្សចិ កេចិ និជ្ជីវា បុរេចរានុចរា វិយាតិ អត្ថោ. មនោធាតុយេវ វា អត្តនោ ខណំ អនតិវត្តន្តី អត្តនោ ខណំ អនតិវត្តន្តានំយេវ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អវិជ្ជមានេបិ បុរេចរានុចរភាវេ បុព្ពកាលាបរកាលតាយ បុរេចរានុចរា វិយ ទដ្ឋព្ពាតិ អត្ថោ. សល្លមិវ សូលមិវ តិវិធទុក្ខតាសមាយោគតោ ទដ្ឋព្ពោ. អាសាយេវ ទុក្ខំ អាសាទុក្ខំ, អាសាវិឃាតំ ទុក្ខំ វា. សញ្ញា ហិ អភូតំ ទុក្ខទុក្ខម្បិ សុភាទិតោ សញ្ជានន្តី តំ អាសំ តស្សា ច វិឃាតំ អាសីសិតសុភាទិអសិទ្ធិយា ជនេតីតិ. កម្មប្បធានា សង្ខារាតិ ‘‘បដិសន្ធិយំ បក្ខិបនតោ’’តិអាទិមាហ. ជាតិទុក្ខានុពន្ធនតោតិ អត្តនា និព្ពត្តិយមានេន ជាតិទុក្ខេន អនុពន្ធត្តា. ភវបច្ចយា ជាតិ ហិ ជាតិទុក្ខន្តិ. បទុមំ វិយ ទិស្សមានំ ខុរចក្កំ វិយ រូបម្បិ ឥត្ថិយាទិភាវេន ទិស្សមានំ នានាវិធុបទ្ទវំ ជនេតិ. សព្ពេ អនត្ថា រាគាទយោ ជាតិអាទយោ ច វិសភូតា អសន្តា សប្បដិភយា ចាតិ តប្បដិបក្ខភូតត្តា អមតាទិតោ ទដ្ឋព្ពា.

មុញ្ចិត្វាបិ អញ្ញំ គហេត្វាវាតិ ឯតេន មក្កដស្ស គហិតំ សាខំ មុញ្ចិត្វាបិ អាកាសេ ឋាតុំ អសមត្ថតា វិយ គហិតារម្មណំ មុញ្ចិត្វាបិ អញ្ញំ អគ្គហេត្វា បវត្តិតុំ អសមត្ថតាយ មក្កដសមានតំ ទស្សេតិ. អដ្ឋិវេធវិទ្ធោបិ ទមថំ អនុបគច្ឆន្តោ ទុដ្ឋស្សោ អស្សខឡុង្កោ. រង្គគតោ នដោ រង្គនដោ.

១៨៤. ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ចាតិអាទិនា ទ្វារារម្មណេសុ ឯកវចនពហុវចននិទ្ទេសា ឯកនានាសន្តានគតានំ ឯកសន្តានគតវិញ្ញាណបច្ចយភាវតោ ឯកនានាជាតិកត្តា ច.

សព្ពធម្មេសូតិ ឯត្ថ សព្ព-សទ្ទោ អធិការវសេន យថាវុត្តវិញ្ញាណសង្ខាតេ អារម្មណសង្ខាតេ វា បទេសសព្ពស្មិំ តិដ្ឋតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. មនោវិញ្ញាណធាតុនិទ្ទេសេ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ មនោធាតុ, មនោធាតុយាបិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ ចិត្ត’’ន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតានន្តរំ មនោធាតុ វិយ មនោធាតានន្តរម្បិ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តន្តិ យាវ អញ្ញា មនោធាតុ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តាវ បវត្តំ សព្ពំ ចិត្តំ ឯកត្តេន គហេត្វា វុត្តន្តិ ឯវម្បិ អត្ថោ លព្ភតិ. ឯវញ្ហិ សតិ មនោវិញ្ញាណធាតានន្តរំ ឧប្បន្នាយ មនោធាតុយា មនោវិញ្ញាណធាតុភាវប្បសង្គោ ន ហោតិយេវ. បញ្ចវិញ្ញាណធាតុមនោធាតុក្កមនិទស្សនញ្ហិ តព្ពិធុរសភាវេន ឧប្បត្តិដ្ឋានេន ច បរិច្ឆិន្នស្ស ចិត្តស្ស មនោវិញ្ញាណធាតុភាវទស្សនត្ថំ, ន អនន្តរុប្បត្តិមត្តេនាតិ តព្ពិធុរសភាវេ ឯកត្តំ ឧបនេត្វា ទស្សនំ យុជ្ជតិ. អនុបនីតេបិ ឯកត្តេ តព្ពិធុរសភាវេ ឯកស្មិំ ទស្សិតេ សាមញ្ញវសេន អញ្ញម្បិ សព្ពំ តំ សភាវំ ទស្សិតំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បិ-សទ្ទេន មនោវិញ្ញាណធាតុសម្បិណ្ឌនេ ច សតិ ‘‘មនោវិញ្ញាណធាតុយាបិ សមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ…បេ… តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិ មនោវិញ្ញាណធាតុគ្គហណេន ភវង្គានន្តរំ ឧប្បន្នំ មនោធាតុចិត្តំ និវត្តិតំ ហោតីតិ ចេ? ន, តស្សា មនោវិញ្ញាណធាតុភាវាសិទ្ធិតោ. ន ហិ យំ ចោទីយតិ, តទេវ បរិហារាយ ហោតីតិ.

មនោធាតុយាបិ មនោវិញ្ញាណធាតុយាបីតិ មនទ្វយវចនេន ទ្វិន្នំ អញ្ញមញ្ញវិធុរសភាវតា ទស្សិតាតិ តេនេវ មនោធាតាវជ្ជនស្ស មនោវិញ្ញាណធាតុភាវោ និវត្តិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តោ ហិ តស្ស មនោវិញ្ញាណធាតុវិធុរោ មនោធាតុសភាវោ ‘‘សព្ពធម្មេសុ វា បន បឋមសមន្នាហារោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា. សា សព្ពាបីតិ ឯតំ មុខមត្តនិទស្សនំ. ន ហិ ជវនបរិយោសានា ឯវ មនោវិញ្ញាណធាតុ, តទារម្មណាទីនិបិ បន ហោន្តិយេវាតិ. ឯវំ បញ្ចវិញ្ញាណធាតុមនោធាតុវិសិដ្ឋសភាវវសេន សព្ពំ មនោវិញ្ញាណធាតុំ ទស្សេត្វា បុន មនោទ្វារវសេន សាតិសយំ ជវនមនោវិញ្ញាណធាតុំ ទស្សេន្តោ ‘‘មនញ្ច បដិច្ចា’’តិអាទិមាហ. យទិ បន ឆន្នំ ទ្វារានំ វសេន ជវនាវសានានេវ ចិត្តានិ ឥធ ‘‘មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិ ទស្សិតានីតិ អយមត្ថោ គយ្ហេយ្យ, ចុតិបដិសន្ធិភវង្គានំ អគ្គហិតត្តា សាវសេសា ទេសនា អាបជ្ជតិ, តស្មា យថាវុត្តេន នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឆទ្វារិកចិត្តេហិ វា សមានលក្ខណានិ អញ្ញានិបិ ‘‘មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិ ទស្សិតានីតិ វេទិតព្ពានិ.

បដិច្ចាតិ អាគតដ្ឋានេតិ ឯត្ថ ‘‘មនោ ច នេសំ គោចរវិសយំ បច្ចនុភោតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៥៥) វិសុំ កាតុំ យុត្តំ, ឥធ បន ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ចា’’តិអាទីសុ ច-សទ្ទេន សម្បិណ្ឌេត្វា អាវជ្ជនស្សបិ ចក្ខាទិសន្និស្សិតតាករណំ វិយ មនញ្ច បដិច្ចាតិ អាគតដ្ឋានេ មនោទ្វារសង្ខាតភវង្គសន្និស្សិតមេវ អាវជ្ជនំ កាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.