៤. មគ្គសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០៥. តិត្ថិយេហិ កប្បិតស្ស មគ្គស្ស បកតិបុរិសន្តរញាណាទិកស្ស. អរិយំ លភាបេតីតិ អរិយំ សាមញ្ញផលំ លភាបេតិ.

តព្ពិបក្ខវិរតិសភាវាតិ តស្សា សម្មាវាចាយ វិបក្ខតោ មិច្ឆាវាចាយ វិរតិសភាវា. ភេទករមិច្ឆាវាចា បិសុណវាចា, សព្ពាបិ វា មិច្ឆាវាចា វិសំវាទនាទិវសេន ភេទករីតិ អាហ ‘‘ភេទករមិច្ឆាវាចាបហានេនា’’តិ. វិសំវាទនាទិកិច្ចតាយ ហិ លូខានំ អបរិគ្គាហកានំ មុសាវាទាទីនំ បដិបក្ខភូតា សិនិទ្ធភាវេន បរិគ្គាហកសភាវា សម្មាវាចា តប្បច្ចយសុភាសិតសម្បដិគ្គាហកេ ជនេ, សម្បយុត្តធម្មេ ច បរិគ្គណ្ហន្តី បវត្តតីតិ បរិគ្គហលក្ខណា. តេនាហ ‘‘ជនេ, សម្បយុត្តេ ច បរិគ្គណ្ហនកិច្ចវតី’’តិ. ចីវរកម្មាទិកោ តាទិសោ បយោគោ. កាតព្ពំ ចីវររជនាទិកំ. និរវជ្ជសមុដ្ឋាបនកិច្ចវាតិ និរវជ្ជស្ស កត្តព្ពស្ស, និរវជ្ជាការេន វា សមុដ្ឋាបនកិច្ចវា. សម្បយុត្តធម្មេ ច សមុដ្ឋាបេន្តោតិ ឯត្ថ សមុដ្ឋាបនំ មិច្ឆាកម្មន្តបដិបក្ខភូតស្ស អត្តនោ កិច្ចស្ស អនុគុណភាវេន សម្បយុត្តានំ បវត្តនមេវ, ឧក្ខិបនំ វា នេសំ កាយិកកិរិយាយ ភារុក្ខិបនំ វិយ. សម្បយុត្តធម្មានំ, អាជីវស្សេវ វា វិសោធនំ វោទាបនំ.

ទិដ្ឋេកដ្ឋាតិ ទិដ្ឋិយា សហជបហានេកដ្ឋា, បឋមមគ្គសម្មាទិដ្ឋិវសេនេវ តំ វេទិតព្ពំ. ‘‘ទិដ្ឋេកដ្ឋអវិជ្ជាទយោ’’តិបិ បាឋោ. ឯតស្មិំ បក្ខេ ចតុមគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា សង្គហោ កតោ ហោតិ. ឧបរិមគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា បន ទិដ្ឋិដ្ឋានេ តំតំមគ្គវជ្ឈោ មានោ គហេតព្ពោ. សោ ហិ ‘‘អហ’’ន្តិ បវត្តិអាការតោ ទិដ្ឋិដ្ឋានិយោ. បកាសេតីតិ កិច្ចបដិវេធេន បដិវិជ្ឈតិ. តេនេវ ហិ អង្គេនាតិ តេនេវ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតេន មគ្គង្គេន. តថាបវត្តិតេន ករណភូតេន, តេន វា ការណេន. អង្គ-សទ្ទោ ហិ ការណត្ថោបិ ហោតីតិ. តត្ថាតិ មគ្គេ, មគ្គចិត្តុប្បាទេ វា.

ឥមស្សេវាតិ អរិយមគ្គបរិយាបន្នស្សេវ. យទិបិ វិរមិតព្ពតោ វិរមន្តស្ស ចេតនាបិ លព្ភតេវ, វិរតិយា ឯវ បន តទា បធានភាវោតិ អាហ ‘‘វិរមណកាលេ វា វិរតិយោ’’តិ. សុភាសិតាទីតិ អសម្ផប្បលាបាទិ. អាទិ-សទ្ទេន អបិសុណាទិ សង្គហិតា. ភាសនាទីតិ ឯត្ថ បន កាយសុចរិតាទិ. អមគ្គង្គត្តាតិ អមគ្គសភាវត្តា. តមេវ ចេតនាយ អមគ្គសភាវតំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកស្ស ញាណស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សម្មាវាចាទិកិច្ចត្តយំ នាម មិច្ឆាវាចាទីនំ តិណ្ណំ បាបធម្មានំ សមុច្ឆិន្ទនំ, មគ្គចេតនា ច តំសភាវា ន ហោតីតិ ន តស្សា មគ្គក្ខណេ សម្មាវាចាទិភាវសិទ្ធិ. តំសិទ្ធិយន្តិ កិច្ចត្តយសិទ្ធិយំ. យថា បនស្សា បុព្ពភាគេ សុភាសិតវាចាទិភាវោ, ឯវំ មគ្គក្ខណេបិ សិយា. ឯវំ សន្តេ យថា តត្ថ ឯកស្ស សម្មាសង្កប្បស្ស តិកិច្ចតា, សម្មាទិដ្ឋិអាទីនញ្ច ឯកេកានំ ចតុកិច្ចតា, ឯវំ ឯកា មគ្គចេតនា សម្មាវាចាទិកិច្ចត្តយស្ស សាធិកា ភវេយ្យ, តថា ច សតិ មគ្គេ សម្មាវាចាទីនិ តីណិ អង្គានិ ន ភវេយ្យុំ, ឆឡង្គិកោ ច អរិយមគ្គោ សិយាតិ តយិទមាហ ‘‘ឯកាយ ចេតនាយា’’តិអាទិនា. យស្មា បនេតំ នត្ថិ, តស្មា មគ្គបច្ចយតាវចនតោ ច ន ចេតនាយ មគ្គភាវោតិ មគ្គក្ខណេ វិរតិយោវ សម្មាវាចាទយោ.

ព្រូហនំ សុខំ. សន្តសុខំ ឧបេក្ខា. សា ហិ ‘‘ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៤; វិភ. អដ្ឋ. ២៣២) វុត្តា. វិតក្កាទីនន្តិ តេយេវ អភិនិរោបនាទយោ បាកដបរិយាយេន វុត្តា.

វចីសង្ខារភាវតោ វចីភេទស្ស ឧបការកោ វិតក្កោ. ‘‘សាវជ្ជា…បេ… ឧបការកោ ឯវា’’តិ ឥមិនា វចីភេទតំ សមុដ្ឋាបកចេតនានំ វិយ វិរតិយាបិ វិសេសបច្ចយោ វិតក្កោតិ ទស្សេតិ. វចីភេទនិយាមិកា វាចាតិ វចីទុច្ចរិតវិរតិមាហ. សា ហិ សម្មាវាចាភូតា មិច្ឆាវាចាសុ សំយមិនី. តត្ថ យថា វិសំវាទនាទិមិច្ឆាវាចតោ អវិរតោ មិច្ឆាកម្មន្តតោបិ ន វិរមតេវ. យថាហ – ‘‘ឯកំ ធម្មំ…បេ… អការិយ’’ន្តិ (ធ. ប. ១៧៦). តថា អវិសំវាទនាទិនា សម្មាវាចាយ ឋិតោ សម្មាកម្មន្តម្បិ បូរេតិយេវាតិ អាហ ‘‘វចីភេទ…បេ… ឧបការិកា’’តិ. ធម្មានំ បវត្តិនិដ្ឋាភាវតោ យថា គតីតិ និព្ពត្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ បវត្តិភាវតោ រសលក្ខណានិបីតិ អាហ ‘‘កិច្ចាទិសភាវេ វា’’តិ.

អភិនន្ទនន្តិ តណ្ហាទិវសេន អភិនន្ទនំ.

វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ, អត្ថបរិបុច្ឆនំ បរិបុច្ឆាតិ តទុភយំ សវនាធីនន្តិ អាហ ‘‘សវនញាណេ ឯវ អវរោធំ គច្ឆន្តី’’តិ. ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា គហណំ បរិគ្គណ្ហនំ.

តស្សាតិ បយោគស្ស.

សោតិ កាមវិតក្កប្បវត្តិយា ការណភូតោ សុភនិមិត្តេ អយោនិសោមនសិការោ. តស្សាតិ កាមវិតក្កស្ស. គតំ គមនំ បវត្តិ, តស្ស ឧបាយោតិ គតមគ្គោ.

បហាតព្ពឯកត្តន្តិ បហាតព្ពតាសាមញ្ញំ.

មគ្គភាវេន ចតុព្ពិធម្បិ ឯកត្តេនាតិ សោតាបត្តិមគ្គាទិវសេន ចតុព្ពិធម្បិ មគ្គភាវេន ឯកត្តេន សាមញ្ញតោ គហេត្វា ‘‘អស្សា’’តិ ឯកវចនេន វុត្តន្តិ អត្ថោ. សព្ពស្ស មគ្គស្ស អញ្ញមញ្ញំ សទិសតា, តថា អសទិសតា ច ឯកច្ចសទិសតា ច ឈានង្គវសេន សព្ពសទិសសព្ពាសទិសឯកច្ចសទិសតា, សោ ឯវ វិសេសោតិ យោជេតព្ពំ. វិបស្សនានិយាមំ ធុរំ កត្វា អាហាតិ សម្ពន្ធោ. ឥធ បនាតិ ឥមិស្សា សម្មោហវិនោទនិយំ. សម្មសិ…បេ… និវត្តនតោតិ បឋមត្ថេរវាទំ វទន្តោ តទជ្ឈាសយំ បុរក្ខត្វា វទតីតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. ឥតរថា ឥតរវាទាបេត្ថ ទស្សិតា ឯវាតិ. បាទកជ្ឈាននិយាមន្តិ បាទកជ្ឈាននិយាមំ ធុរំ កត្វា អាហាតិ យោជនា. ‘‘វិបស្សនា …បេ… ទដ្ឋព្ពោ’’តិ កស្មា វុត្តំ. ន ហិ តស្សា ឥធ បដិក្ខេបតា អត្ថិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘កេចិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា និយាមេតីតិ វទន្តី’’តិ? នយិទមេវំ. ឥធាបីតិ ឥធ បាទកជ្ឈាននិយាមេបិ វិបស្សនានិយាមោ ន បដិក្ខិត្តោតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘សាធារណត្តា’’តិ. ‘‘ឥធ បនា’’តិ ឥមិនាបិ បឋមត្ថេរវាទោ សង្គហិតោតិ វេទិតព្ពោ. យទិ ឯវំ កស្មា វិបស្សនានិយាមោ វិសុំ គហិតោតិ? វាទត្តយាវិធុរតាទស្សនត្ថំ. អញ្ញេ ចាចរិយវាទាតិ សម្មសិតជ្ឈានបុគ្គលជ្ឈាសយវាទា.

‘‘អារុប្បេ តិកចតុក្កជ្ឈានំ…បេ… ន លោកិយ’’ន្តិ ឥទំ ថេរវាទេ អាគតំ បោរាណដ្ឋកថាយំ តន្តិំ កត្វា ឋបិតន្តិ អដ្ឋសាលិនិយំ សង្គហេត្វា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វុត្តំ អដ្ឋសាលិនិយន្តិ អធិប្បាយោ’’តិ. យេសូតិ បច្ឆិមជ្ឈានវជ្ជានិ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ ហិ អរូបុប្បត្តិយំ សំសយោ, ន ឥតរស្មិំ. ‘‘ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈាន’’ន្តិ វុត្តេ អវិសេសតោ សាសវានាសវំ អបេក្ខីយតិ, និវត្តេតព្ពគហេតព្ពសាធារណវចនេនេត្ថ សាសវតោ អវច្ឆិន្ទនត្ថំ ‘‘តញ្ច លោកុត្តរ’’ន្តិ វត្វា និវត្តិតធម្មទស្សនត្ថំ ‘‘ន លោកិយ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមុទាយញ្ច…បេ… អាហា’’តិ. ឥតរថា ព្យភិចារាភាវតោ ‘‘លោកុត្តរ’’ន្តិ វិសេសនំ និរត្ថកំ សិយា. តយោ មគ្គាតិ ទុតិយមគ្គាទយោ. តជ្ឈានិកន្តិ តិកចតុក្កជ្ឈានិកំ សោតាបត្តិផលាទិំ. អញ្ញឈានិកាបីតិ តិកចតុក្កជ្ឈានតោ អញ្ញឈានិកាបិ ចតុក្កជ្ឈានិកាបិ មគ្គា ឧប្បជ្ជន្តិ. បិ-សទ្ទេន តជ្ឈានិកាបិ តិកចតុក្កជ្ឈានិកាតិ អត្ថោ. យទិ ឯវំ ចតុវោការភវេបិ បញ្ចវោការភវេ វិយ មគ្គស្ស តិកចតុក្កជ្ឈានិកភាវេ កេនស្ស ឈានង្គាទិនិយាមោតិ អាហ ‘‘ឈានង្គាទិនិយាមិកា បុព្ពាភិសង្ខារសមាបត្តី’’តិ. បុព្ពាភិសង្ខារសមាបត្តីតិ ច បាទកភូតា អត្តនា អតិក្កន្តធម្មវិរាគភាវេន វិបស្សនាយ បុព្ពាភិសង្ខារការី អរូបសមាបត្តិ, ផលសមាបត្តិ វា. តេនាហ ‘‘បាទក’’ន្តិ. ន សម្មសិតព្ពាតិ ន សម្មសិតព្ពា សមាបត្តិ ឈានង្គាទិនិយាមិកា សម្មសិតព្ពានំ តិកចតុក្កជ្ឈានានំ តត្ថ អនុប្បជ្ជនតោ, ឥតរត្ថ ច វិសេសាភាវតោ. ផលស្សបីតិ ចតុត្ថបញ្ចមជ្ឈានិកផលស្សបិ.

ទុក្ខញាណាទីនន្តិ ទុក្ខសមុទយញាណានំ. តំតំកុសលារម្មណារម្មណត្តាតិ កាមាវចរាទីសុ យេន យេន កុសលេន សទ្ធិំ នេក្ខម្មសង្កប្បាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស តស្ស កុសលស្ស អារម្មណំ អារម្មណំ ឯតេសន្តិ តំតំកុសលារម្មណារម្មណា, តព្ភាវតោ. តំតំវិរមិតព្ពាទិអារម្មណត្តាតិ វិសំវាទនវត្ថុអាទិអារម្មណត្តា. វីតិក្កមិតព្ពតោ ឯវ ហិ វិរតីតិ. ‘‘អង្គាន’’ន្តិ ឥទំ ‘‘នេក្ខម្មសង្កប្បាទីន’’ន្តិ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពំ អវយវេន វិនា សមុទាយាភាវតោ. វិសេសបច្ចយោតិ ភិន្នសីលស្ស, អបរិសុទ្ធសីលស្ស វា សម្មប្បធានាសម្ភវតោ សមាធានស្ស វិយ វាយាមស្ស សីលំ វិសេសបច្ចយោ. អយញ្ច អត្ថោ យទិបិ បុរិមសិទ្ធសីលវសេន យុត្តោ, សហជាតវសេនាបិ បន លព្ភតេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្បយុត្តស្សាបី’’តិ អាហ. សហជមេវ ចេត្ថ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘សម្បយុត្តស្សេវ ចា’’តិអាទិ. សម្មោសោ បមាទោ, តប្បដិបក្ខោ អសម្មោសោ អប្បមាទោ, សោ ចិត្តស្ស អារក្ខាតិ អាហ ‘‘ចេតសោ រក្ខិតតា’’តិ.

សីលក្ខន្ធោ ចាតិ ច-សទ្ទេន សមាធិក្ខន្ធោ ច. ខន្តិប្បធានត្តា សីលស្ស អទោសសាធនតា, នីវរណជេដ្ឋកស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ សមាធិស្ស អលោភសាធនតា ទដ្ឋព្ពា. សាសនន្តិ បដិវេធសាសនំ, ‘‘សាសនព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ ច វទន្តិ.

មគ្គសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.