២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

២០៦-២១៤. ‘‘បរិញ្ញេយ្យភាវរហិតេ ឯកន្តបហាតព្ពេ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ តណ្ហាយបិ ចក្ខាទីនំ វិយ តណ្ហាវត្ថុតាវចនេន បរិញ្ញេយ្យតា វុត្តា. យថាហ ‘‘រូបតណ្ហា លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតី’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣; វិភ. ២០៣). តប្បដិពទ្ធសំកិលេសប្បហានវសេន សមតិក្កមិតព្ពតា ហិ បរិញ្ញេយ្យតា. ឯកន្តបហាតព្ពតា ច ន តណ្ហាយ ឯវ, អថ ខោ អវសេសានំ សំកិលេសធម្មានម្បិ. តថា ហិ តេសំ សព្ពសោ អច្ចន្តប្បហាយិកា ទស្សនភាវនាតិ? សច្ចមេតំ, តថាបិ យថា ‘‘ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៩) តណ្ហាវជ្ជេ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកេ បរិញ្ញេយ្យភាវោ និរុឡ្ហោ, ន តថា តណ្ហាយ, តណ្ហាយ បន ‘‘យាយំ តណ្ហា បោនោភវិកា’’តិអាទិនា (វិភ. ២០៣; ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.៩១, ៤៦០; សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៤; បដិ. ម. ១.៣៤) សមុទយភាវោ វិយ សាតិសយំ បហាតព្ពភាវោ និរុឡ្ហោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បរិញ្ញេយ្យភាវរហិតេ ឯកន្តប្បហាតព្ពេ’’តិ វុត្តំ. យស្ស អសង្គហិតោ បទេសោ អត្ថិ, សោ សប្បទេសោ, ឯកទេសោតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ អរិយសច្ចសទ្ទេ. សមុទយោតិ សមុទយត្ថោ. ‘‘និប្បទេសតោ សមុទយំ ទស្សេតុ’’ន្តិ សមុទយស្សេវេត្ថ គហណេ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុក្ខនិរោធា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទុក្ខនិរោធាតិ ទុក្ខំ, និរោធោ ច. អរិយសច្ចទេសនាយន្តិ អរិយសច្ចទេសនាយម្បិ សច្ចទេសនាយំ វិយ. ធម្មតោតិ ទេសេតព្ពធម្មតោ និប្បទេសា ឯវ. ‘‘អវសេសា ច កិលេសា’’តិអាទិនា ទេសនាភេទោ ឯវ ហិ តត្ថ វិសេសោ. តេនាហ ‘‘ន ហិ តតោ អញ្ញោ’’តិអាទិ. អបុព្ពោ នត្ថីតិ ធម្មតោ អបុព្ពោ នត្ថីតិ អត្ថោ. តស្សាតិ សមុទយស្ស. សព្ពត្ថ តីសុបិ វារេសូតិ អដ្ឋង្គិកបញ្ចង្គិកសព្ពសង្គាហិកភេទេសុ មហាវារេសុ, តទន្តោគធេសុ ច បញ្ចសុ កោដ្ឋាសេសុ. អបុព្ពស្សាតិ ‘‘អវសេសា ច កិលេសា’’តិអាទិនា តណ្ហាយ អបុព្ពស្ស. អវសិដ្ឋកិលេសាទីនញ្ហិ សមុទយតាវចនំ ឥធ អបុព្ពទស្សនំ. តស្ស យទិបិ ទុតិយតតិយវារេសុ វិសេសោ នត្ថិ, បញ្ចសុ បន កោដ្ឋាសេសុ ឧបរូបរិ អបុព្ពំ ទស្សិតន្តិ កត្វា ឯវំ វុត្តំ. តញ្ហិ សមុទយវិសេសទស្សនំ, ឥតរំ បន មគ្គវិសេសទស្សនំ. តស្ស ច ធម្មតោ អបុព្ពាភាវោ ទស្សិតោយេវ. យទិ ឯវំ ទុតិយាទិកោដ្ឋាសេសុ, បឋមកោដ្ឋាសេបិ វា កស្មា តណ្ហា គហិតាតិ អាហ ‘‘អបុព្ពសមុទយទស្សនត្ថាយបិ ហី’’តិអាទិ. កេវលាយាតិ តទញ្ញកិលេសាទិនិរបេក្ខាយ. ទេសនាវសេន ន វុត្តោតិ ន ធម្មវសេនាតិ អធិប្បាយោ. តស្មា ទុក្ខាទីនិ តត្ថ អរិយសច្ចទេសនាយំ សប្បទេសានិ ទស្សិតានិ ហោន្តិ បរិយាយេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អភិធម្មទេសនា បន និប្បរិយាយកថាតិ កត្វា អដ្ឋកថាយំ ‘‘និប្បទេសតោ សមុទយំ ទស្សេតុំ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. បច្ចយសង្ខាតន្តិ បច្ចយាភិមតំ បច្ចយភូតំ, បច្ចយកោដ្ឋាសំ វា.

តេសន្តិ កុសលធម្មានំ. បច្ចយានំ បហានវសេនាតិ ហេតុនិរោធេន ផលនិរោធំ ទស្សេតិ, តប្បដិពទ្ធកិលេសប្បហានេន វា កុសលានំ បហានំ វុត្តំ. យថា ‘‘ធម្មាបិ វោ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពា’’តិ (ម. និ. ១.២៤០). ឥតិ បរិយាយតោ កុសលានំ បហានំ វុត្តំ, ន និប្បរិយាយតោ តទភាវតោតិ អាហ ‘‘ន ហិ កុសលា បហាតព្ពា’’តិ. យថា ច កុសលធម្មេសុ, អព្យាកតធម្មេសុបិ ឯសេវ នយោ. និរោធន្តិ អសង្ខតធាតុំ. អប្បវត្តិភាវោតិ យោ និរោធស្ស និព្ពានស្ស តណ្ហាទិអប្បវត្តិហេតុភាវោ, តំ បហានន្តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ.

កាយកម្មាទិសុទ្ធិយាតិ បុព្ពភាគកាយកម្មវចីកម្មអាជីវសុទ្ធិយា ទូរតរូបនិស្សយតំ អរិយមគ្គស្ស ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ. បញ្ចង្គិកំ…បេ… បវត្តតំ ទីបេតិ, ន បន អរិយមគ្គស្ស បញ្ចង្គិកត្តាតិ អធិប្បាយោ. ញាបកនិទស្សនន្តិ ញាបកភាវនិទស្សនំ, ឯតេន ‘‘វចនតោ’’តិ ឥទំ ហេតុអត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ ទស្សេតិ. វចនតោតិ វា ឦទិសស្ស វចនស្ស សព្ភាវតោ. បដិបទាយ ឯកទេសោបិ បដិបទា ឯវាតិ អត្ថោ. និទ្ទិដ្ឋោ ធម្មសង្គាហកេហិ សង្គាយនវសេន.

ឈានេហិ ទេសនាបវេសោ ‘‘លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតី’’តិ (ធ. ស. ២៧៧) ឈានសីសេន ទេសនាវ. តថា ភាវនាបវេសោ. បាឡិគមនន្តិ បាឡិបវត្តិ បាឋទេសនា. យថាវិជ្ជមានធម្មវសេនាតិ តស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ លព្ភមានវិតក្កាទិធម្មវសេន.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.