១. ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសោ

ជាតិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩០. ‘‘ជាតិអាទិនិទ្ទេសេ’’តិ ឥមិនា ‘‘តត្ថា’’តិ បទស្ស អត្ថំ វទតិ. ទុក្ខមាតិកាតិ ទុក្ខទុក្ខាទីនំ ទុក្ខវិសេសានំ ឧទ្ទេសោ. បទទ្វយេតិ ‘‘បរិយាយទុក្ខំ, និប្បរិយាយទុក្ខ’’ន្តិ ឯតស្មិំ បទទ្វយេ.

ទុក្ខត្តាយេវាតិ និប្បរិយាយទុក្ខតំ វទតិ. សភាវេន នាមំ វិសេសេតីតិ អន្វត្ថសញ្ញតំ ទស្សេតិ. បុរិមេន សភាវទុក្ខវាចកេន ទុក្ខសទ្ទេន. សោ ហិ វិសេសនំ អវច្ឆេទកភាវតោ បច្ឆិមំ សង្ខារទុក្ខដ្ឋំ វិសេសេតិ. សោ ហិ និវត្តេតព្ពគហេតព្ពសាធារណត្តា អវច្ឆិន្ទិតព្ពោ. តេនាតិ វិបរិណាមអធិដ្ឋានាទិបការវិសេសេន.

ទេសេតព្ពស្ស អត្ថស្ស សង្ខិបនំ ឥធ សង្ខេបោ, សោ ច តព្ពិភាគានំ សាធារណភាវោតិ អាហ ‘‘សង្ខេបោ សាមញ្ញ’’ន្តិ. អន្តោករិត្វាតិ អន្តោគធេ កត្វា, សង្គហេត្វា វា. ឧភយថាបីតិ សង្ខេបតោបិ វិត្ថារតោបិ. សាធារណភាគានំ វិភជនំ វិភាគោ, វិត្ថារោតិ អាហ ‘‘វិត្ថារោ បន វិសេសោ’’តិ. វិសេសន្តរនិវត្តកោតិ វិភាគន្តរាសង្គាហកោ.

១៩១. អបរត្ថាតិ ភុម្មវចនំ សាមិអត្ថេ យថា ‘‘សព្ពត្ថ បាទក’’ន្តិ អាហ ‘‘សាមិអត្ថេបិ ហិ អបរត្ថសទ្ទោ សិជ្ឈតី’’តិ. សិទ្ធិ បន ‘‘ឥតរាហិបិ ទិស្សតី’’តិ ឥមិនា វេទិតព្ពា. យស្មា ច ឯវំ សទ្ទោ សម្ភវតិ, តស្មា បាឡិយំ សាមិវសេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ភុម្មវសេន ទស្សិតន្តិ ទីបេន្តោ ‘‘តេសំ តេសន្តិ វា’’តិអាទិមាហ. អបរស្សាតិ អបរស្ស សត្តស្ស. មនុស្សាទិភេទោ ឧបបត្តិភវោ គតិ, តព្ពិសេសភូតា ខត្តិយាទិសាមញ្ញាធិដ្ឋានា ខន្ធា ជាតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ចគតិវសេនា’’តិអាទិមាហ.

តិណាការោតិ តិណវិកប្បោ, តិណវិសេសោតិ អត្ថោ. ឯវន្តិ និទស្សនេ. តេន វុត្តប្បការំ បឋមំ វិញ្ញាណបាតុភាវំ បច្ចាមសតិ. តទុបាទាយាតិ តតោ បដ្ឋាយ. អរិយភាវករណត្តាតិ អរិយភាវការណត្តា. ករោតីតិ ហិ ករណំ. អរិយសទិសត្តា វា អរិយសីលំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកានម្បិ ហិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ អរិយសីលសទិសំ. អាការវិការាតិ ឧប្បជ្ជនាទិអាការវិកតិយោ. សហុប្បាទកាតិ ឧប្បាទសហិតា ឧប្បាទាវត្ថា ខន្ធា. អាយតនវសេនាតិ បរិបុណ្ណាបរិបុណ្ណាយតនវសេន. យោនិវសេនាតិ អណ្ឌជាទិយោនិវសេន. ឯកេកេនេវ បទេនាតិ យថា ទុតិយនយេ ជាតិអាទិបទេសុ ទ្វីហិ ទ្វីហិ បទេហិ បរិបុណ្ណាបរិបុណ្ណាយតនយោនិវិភាគេន សព្ពសត្តេ បរិយាទិយិត្វា ជាតិ ទស្សិតា, ន ឯវមិធ. ឥធ បនេតេសុ ឯកេកេនេវ បទេន អវិភាគតោ សព្ពសត្តេ បរិយាទិយិត្វា. ឧភយត្ថាតិ បុរិមបច្ឆិមនយេសុ ភាវនិទ្ទេសោវ យុត្តោ. អនភិហិតេ វិភត្តិវិធានំ, នាភិហិតេតិ. បាកដា និព្ពត្តីតិ អភិព្យត្តា និព្ពត្តិ.

ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នន្តិ ឯកវោការភវេ រូបាយតនធម្មាយតនវសេន ទ្វិន្នំ, ចតុវោការភវេ មនាយតនធម្មាយតនវសេន ទ្វិន្នំ. សេសេតិ បញ្ចវោការភវេ. បញ្ចន្នន្តិ ចក្ខុសោតមនោរូបធម្មាយតនវសេន បញ្ចន្នំ. តានិ ហិ រូបភវេ បញ្ចវោការេ ឧបបត្តិក្ខណេ ឧប្បជ្ជន្តិ. កាមធាតុយំ បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានានន្តិ យោជនា. វិកលាវិកលិន្ទ្រិយានន្តិ អបរិបុណ្ណបរិបុណ្ណាយតនានំ សត្តានំ. ឥន្ទ្រិយវសេនេវ ហិ អាយតនានំ វេកល្លំ ឥច្ឆិតព្ពំ. តត្ថ វិកលិន្ទ្រិយស្ស សត្តន្នំ នវន្នំ ទសន្នំ បុនបិ ទសន្នំ, ឥតរស្ស ឯកាទសន្នំ អាយតនានំ វសេន សង្គហោ វេទិតព្ពោ. សត្តន្នន្តិ កាយមនោរូបគន្ធរសផោដ្ឋព្ពធម្មាយតនវសេន សត្តន្នំ. គព្ភសេយ្យកញ្ហិ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. នវន្នន្តិ ចក្ខុសោតសទ្ទាយតនវជ្ជានំ នវន្នំ. អន្ធពធិរវសេន ហិទំ វុត្តំ. ទសន្នន្តិ ចក្ខុសទ្ទវជ្ជានំ. បុន ទសន្នន្តិ សោតសទ្ទវជ្ជានំ. អន្ធវសេន, ពធិរវសេន ចេតំ ទ្វយំ វុត្តំ. ឯកាទសន្នន្តិ សទ្ទវជ្ជានំ.

តំទុក្ខភាវោតិ បរិយាយទុក្ខភាវោ. តត្ថ និព្ពត្តិនិវារណេនាតិ ឧប្បលបទុមាទីសុ ឧប្បត្តិបដិក្ខេបេន អភាវកថនេន. ទុក្ខុប្បត្តិការណេតិ ទុក្ខុប្បត្តិយា ហេតុភូតេ ទុក្ខុប្បត្តិដ្ឋានេ.

មរណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៣. ខន្ធភេទស្សាតិ ខន្ធវិនាសស្ស. សោតិ ខន្ធភេទោ. បពន្ធសមុច្ឆេទោតិ បពន្ធស្ស អច្ចន្តសមុច្ឆេទោ. តព្ភាវតោតិ សម្មុតិមរណភាវតោ. តទេកទេសភាវតោតិ តទវយវភាវតោ. តស្សេវ នាមន្តិ អសម្មោហត្ថំ វុត្តំ សព្ពស្សាបិ ឯកកម្មនិព្ពត្តជីវិតិន្ទ្រិយប្បពន្ធវិច្ឆេទភាវតោ. សម្មុតិមរណមេវ ហិ ជាតិក្ខយមរណំ, តំ បន ជាតិក្ខយមរណំ ឧបក្កមមរណំ, សរសមរណន្តិ ទុវិធំ. តត្ថ សរសមរណម្បិ អាយុក្ខយមរណំ, បុញ្ញក្ខយមរណន្តិ ទុវិធំ. ឯវមេតេសំ តទេកទេសតា វេទិតព្ពា. យញ្ចេត្ថ ឧបក្កមមរណំ, តំ អកាលមរណំ. សរសមរណំ កាលមរណំ. មរណេន សត្តា យថាលទ្ធអត្តភាវេន វិយុជ្ជន្តីតិ អាហ ‘‘សម្បត្តិភវក្ខន្ធេហិ វិយោជេតី’’តិ.

ការណត្ថោតិ មូលត្ថោ. មូលញ្ហិ ‘‘អាទី’’តិ វុច្ចតិ ‘‘កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ, ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៣៦៩). តេនាហ ‘‘សន្ធិពន្ធនច្ឆេទមូលកន្តិ អត្ថោ’’តិ.

ផលកិរិយាគព្ភា ឦទិសី ហេតុកិរិយាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អន្តោគធា’’តិ. ព្យសនស្ស ហិ អាបាទកេហិ អាបាទនំ អាបាទេតព្ពអាបត្តិយា សហេវ សិជ្ឈតីតិ.

សោកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៤. សុខំ ហិនោតិ បវត្តតិ ឯតេនាតិ សុខការណំ ហិតំ. ភោគព្យសនាទិបទត្ថវិសេសន្តិ ភោគព្យសនំ, សីលព្យសនន្តិ ឯវំ ភោគសីលបទានំ វសេន អត្ថវិសេសំ. សមាសវិសេសន្តិ ‘‘រោគោយេវ ព្យសនំ, ទិដ្ឋិ ឯវ ព្យសន’’ន្តិ សមានាធិករណវសេន សមាសវិសេសំ. អន្នបានវត្ថយានាទិ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ ភោគោតិ អធិប្បេតោ, សោ ច ធម្មសមូហភាវេន. តព្ពិនាសាតិ ញាតិភោគព្យសនានិ វុត្តានីតិ តេ វិការភាវេន បញ្ញាបេតព្ពត្តា បណ្ណត្តិមត្តា. បរិនិប្ផន្នំ នាម ខន្ធបញ្ចកំ. អតំសភាវត្តា បណ្ណត្តិ អបរិនិប្ផន្នា, អនិប្ផន្នា ច ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អបរិនិប្ផន្នតំ សន្ធាយ អនិប្ផន្នានីតិ អាហា’’តិ. ន ហិ បណ្ណត្តិ កេនចិ និប្ផាទីយតិ. អញ្ញត្ថាបិ អបរិនិប្ផន្នេ អនិប្ផន្នវោហារោ អាគតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបរិនិប្ផន្នតំយេវា’’តិអាទិមាហ. កាមញ្ចេត្ថ អបរិនិប្ផន្នំ ‘‘អនិប្ផន្ន’’ន្តិ វុត្តំ, ‘‘និប្ផន្ន’’ន្តិ បន ន បរិនិប្ផន្នមេវ វុច្ចតិ, នាបិ សព្ពោ សភាវធម្មោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ខន្ធវិភង្គេ ចា’’តិអាទិមាហ. និប្ផន្នតា វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. អនិប្ផន្នតា សភាវធម្មត្តេបិ កេនចិ ន និប្ផាទីយតីតិ កត្វា.

សង្កុចិតំ ចិន្តនន្តិ បីតិសោមនស្សបដិបក្ខតោ, ទោសសម្បយោគតោ ច អារម្មណេ អនភិរតិប្បវត្តិមាហ. អន្តោ អត្តនោ និស្សយស្ស និទ្ទហនវសេន វា ឈានំ ចិន្តនំ អន្តោនិជ្ឈានំ. សតិបិ អនុសោចនភាវេ អត្តនោ កតាកតកុសលាកុសលវិសយោ មនោវិលេខភូតោ វិប្បដិសារោ កុក្កុច្ចំ, យថាវុត្តអន្តោនិជ្ឈានំ សោកោតិ ឧភិន្នំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

‘‘មនោទ្វារជវនក្ខណេ’’តិ បរិព្យត្តមន្តោនិជ្ឈានំ សន្ធាយាហ, ឥតរំ បន បញ្ចទ្វារជវនេសុបិ លព្ភតេវ. តេនាហ ‘‘កាយវិញ្ញាណាទី’’តិអាទិ. ទោមនស្សស្សាតិ អសោចនាការស្ស ទោមនស្សស្ស, សោចនាការស្សាបិ វា នានាវីថិកស្ស. តម្បិ ហិ ទុក្ខមេវាតិ. អញ្ញថាតិ មនោទ្វារជវនេ ឯវ គហិតេ. តត្ថាតិ កាយវត្ថុកមនោទ្វារិកេសុ.

បរិទេវនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៥. អាទេវនសទ្ទំ កត្វាតិ អាទេវិត្វា, វិលបិត្វាតិ អត្ថោ. បុគ្គលស្ស សម្ភមភាវោតិ យស្ស សត្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស អនវដ្ឋានភាវោ. សម្ភមំ វា អព្ភន្តរគតំ តស្ស បច្ចុបដ្ឋាបេតិ បាកដភាវករណេនាតិ សម្ភមបច្ចុបដ្ឋានោ.

មុដ្ឋីហិ បោថនាទីនិ មុដ្ឋិបោថនាទីនិ.

យេន ទោមនស្សេន. បុព្ពេ វុត្តទុក្ខតោតិ ‘‘អត្តនោ ខន្ធំ មុដ្ឋីហិ បោថេតី’’តិអាទិនា វុត្តទុក្ខតោ. តំនិទានន្តិ បរិទេវនិទានំ.

ទុក្ខទោមនស្សនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៦-៧. កាយទុក្ខាភិភូតស្ស បតិការាភិលាសាយ តាទិសទុក្ខាវហបយោគកាលាទីសុ កាយិកទុក្ខស្ស តទុបនិស្សយតា វេទិតព្ពា. ឯតេន ទុក្ខេនាតិ អនាថតាហត្ថបាទច្ឆេទនាទិទុក្ខេន.

ឧបាយាសនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៨. ទុក្ខដ្ឋាននិសជ្ជាទីនិ ទុក្ខដ្ឋានាទីនិ. ទោមនស្សស្ស វត្ថុ ហោតិ ឧបាយាសោតិ សម្ពន្ធោ.

អប្បិយសម្បយោគនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩៩. អញ្ញសាបេក្ខសទ្ទោ អសមត្ថសមាសោតិ តំ ទស្សេតិ ‘‘យេន សមាសោ, ន តស្សាយំ បដិសេធកោ អ-ការោ’’តិ.

បច្ឆិមទ្វយន្តិ ‘‘សមោធានំ មិស្សីភាវោ’’តិ ឥទំ បទទ្វយំ. តទត្ថវសេនាតិ សមោធានត្ថស្ស, មិស្សីភាវត្ថស្ស ច វសេន សង្ខារេសុ លព្ភតិ. អាគតេហិ ច តេហិ សង្ខារេហិ បុគ្គលស្ស សំយោគោ ហោតីតិ យោជនា.

តំគហណមត្តន្តិ អាបាថគតារម្មណគ្គហណមត្តំ.

ឥច្ឆានិទ្ទេសវណ្ណនា

២០១. តំ កាលន្តិ ចុតិចិត្តនិរោធតោ ឧទ្ធំ កាលំ. ‘‘យម្បី’’តិ យំ-សទ្ទោ ករណត្ថេ បច្ចត្តន្តិ យេនបីតិ អត្ថោ វុត្តោ. ‘‘យំ ឥច្ឆ’’ន្តិ យំ-សទ្ទោ យទា ឥច្ឆាបេក្ខោ, តទា ‘‘ន លភតី’’តិ ឯត្ថ អលាភបធានាភាវតោ ឥច្ឆា វិសេសីយតីតិ អាហ ‘‘អលាភវិសិដ្ឋា ឥច្ឆា វុត្តា ហោតី’’តិ. ‘‘ឥច្ឆំ ន លភតិ យ’’ន្តិ ឯវំ កិរិយាបរាមសនភូតោ យំ-សទ្ទោ យទា ‘‘ន លភតី’’តិ ឯតំ អបេក្ខតិ, តត្ថ គុណភូតា ឥច្ឆា, បធានភូតោ អលាភោតិ អាហ ‘‘តទា ឥច្ឆាវិសិដ្ឋោ អលាភោ វុត្តោ ហោតី’’តិ.

ហិរោត្តប្បរហិតា ឆិន្និកា, ធុត្តិកាតិ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘ឆិន្នភិន្នគណេនាតិ និល្លជ្ជេន ធុត្តគណេនា’’តិ. កប្បដិកា សិព្ពិតបិលោតិកធារិនោ.

អលព្ភនេយ្យឥច្ឆន្តិ អលព្ភនេយ្យវត្ថុស្មិំ ឥច្ឆំ.

ឧបាទានក្ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០២. តាទិសស្ស វត្ថុនោ សព្ភាវាតិ សាមញ្ញតោ អនវសេសគ្គហណំ សន្ធាយាហ.

អតិបាកដេន អតិ វិយ បកាសេន ទុក្ខេនាតិ អត្ថោ.

ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.