២. សមុទយសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០៣. មនោ វិយាតិ មនោ-សទ្ទស្ស វិយ. ឥក-សទ្ទេនាតិ ‘‘បោនោភវិកា’’តិ ឯត្ថ ឥក-សទ្ទេន. គមិយត្ថត្តាតិ ញាបិតត្ថត្តា. ករណសីលតា ហិ ឥធ សីលត្ថោ, សោ ច ឥក-សទ្ទេន វុច្ចតីតិ កិរិយាវាចកស្ស ករណសទ្ទស្ស អទស្សនំ អប្បយោគោ. វុត្តត្ថានញ្ហិ អប្បយោគោ. សតិ បច្ចយន្តរសមវាយេ បុនព្ភវស្ស ទាយិកា, តទភាវេ អទាយិកាតិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘អទាយិកាបិ បុនព្ភវំ ទេតិច្ចេវា’’តិ តំសភាវានតិវត្តនតោ. តេនេវាហ ‘‘សមានសភាវត្តា, តទានុភាវត្តា ចា’’តិ. តត្ថ សភាវោ តណ្ហាយនំ. អានុភាវោ បច្ចយសមវាយេ ផលនិប្ផាទនសមត្ថតា. ឥតរេសូតិ អវសិដ្ឋកិលេសាទីសុ. បវត្តិវិបាកទាយិនោ កម្មស្ស សហាយភូតា តណ្ហា ‘‘ឧបធិវេបក្កា’’តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ឧបធិម្ហិ យថានិព្ពត្តេ’’តិអាទិ. យថានិព្ពត្តេតិ អត្តនោ បច្ចយេហិ និព្ពត្តប្បការេ. នន្ទនំ សំឧប្បិលាវនំ អភិតស្សនំ. រញ្ជនំ វត្ថស្ស វិយ រង្គជាតេន ចិត្តស្ស វិបរិណាមនំ, រមាបនំ វា. រាគសម្ពន្ធេនាតិ រាគបទសម្ពន្ធេន ‘‘ឧប្បន្នស្សា’’តិ បុល្លិង្គវសេន វុត្តំ. រូបារូបភវរាគោ វិសុំ វក្ខតីតិ ឯត្ថ វក្ខតិ-កិរិយាបទំ កម្មត្ថេ វេទិតព្ពំ.

‘‘សវត្ថុកំ ចក្ខុ’’ន្តិ ឥមិនា សកលំ ចក្ខុទសកមាហ, ទុតិយេន សសម្ភារចក្ខុំ. ឆិទ្ទន្តិ កណ្ណស្ស ឆិទ្ទបទេសំ. កណ្ណពទ្ធន្តិ កណ្ណបាឡិ. វណ្ណសណ្ឋានតោ រត្តកម្ពលបដលំ វិយ, កិច្ចតោ មុទុសិនិទ្ធមធុររសទំ មញ្ញន្តិ. សាមញ្ញេន គហិតាតិ វិសយេន អវិសេសេត្វា គហិតា. វិសយវិសិដ្ឋាតិ ចក្ខាទិវិសយវិសិដ្ឋា. ឯត្ថ ឧប្បជ្ជតីតិ សមុទាយាវយវេហិ វិយ សាមញ្ញវិសេសេហិ ន នានត្តវោហារោ ន ហោតិ យថា ‘‘រុក្ខោ សិំសបា’’តិ. ន ហិ សព្ពោ រុក្ខោ សិំសបា. តស្មា កិរិយាភេទសព្ភាវតោ ‘‘សយានា ភុញ្ជន្តិ សធនា’’តិអាទីសុ វិយ ‘‘ឧប្បជ្ជមានា’’តិ ឯត្ថ កិរិយាយ លក្ខណតា, ឥតរត្ថ លក្ខិតព្ពតា ច វុត្តា. យទិ ឧប្បជ្ជមានា ហោតីតិ អនិច្ឆិតត្តា សាសង្កំ ឧប្បាទកិរិយាយ អត្ថិភាវមាហ. តេន ឧប្បាទេ សតីតិ អយមេតស្ស អត្ថោតិ ‘‘ឧប្បជ្ជមានា’’តិ ឯត្ថ ឧប្បាទោ ហេតុភាវេន វុត្តោ, ឥតរោ ច តស្ស ផលភាវេនាតិ អាហ ‘‘សោ ហិ តេន ឧបយោជិតោ វិយ ហោតី’’តិ. ឧប្បជ្ជមានាតិ វា តណ្ហាយ តត្ថ ឧប្បជ្ជនសីលតា ឧប្បជ្ជនសភាវោ, ឧប្បជ្ជនសមត្ថតា វា វុត្តា. តត្ថេវ ចស្សា ឧប្បជ្ជនសីលតា សក្កាយតោ អញ្ញស្មិំ វិសយេ បវត្តិយា អភាវតោ, សមត្ថតា បច្ចយសមវាយេន, អញ្ញថា អសមត្ថតា, យតោ កទាចិ ន ឧប្បជ្ជតិ. និវិសមានា និវិសតីតិ ឯត្ថាបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

សមុទយសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.