១. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា

១៧២. អភិធម្មេ ច អាគតាតិ ឥមស្មិំ ធាតុវិភង្គេ អភិធម្មភាជនីយបញ្ហបុច្ឆកេសុ, និក្ខេបកណ្ឌធម្មហទយវិភង្គាទីសុ ច ទេសនារុឡ្ហា. យថា បន សុត្តន្តេ អភិធម្មេ ច អាគតា ខន្ធាទយោ សុត្តន្តេ ទេសិតនិយាមេន ខន្ធវិភង្គាទីសុ សុត្តន្តភាជនីយវសេន វិភត្តា, ឯវមិធាបិ ចក្ខុធាតាទយោ សុត្តន្តភាជនីយវសេន វិភជិតព្ពា សិយុំ. តត្ថ ខន្ធាទីនំ សព្ពសង្គាហកោ អភិធម្មទេសនាវិសិដ្ឋោ សុត្តន្តេ អាគតោ អញ្ញោ ទេសេតព្ពាការោ នត្ថីតិ តេ រូបក្ខន្ធាទិវសេនេវ សុត្តន្តភាជនីយេ ទេសិតា, ធាតូនំ បន សោ អត្ថីតិ តេ តិណ្ណំ ធាតុឆក្កានំ វសេន ឥធ ទេសិតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សុត្តន្តេស្វេវ…បេ… វិភត្តន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពា ធាតុយោ ឆហិ ឆហិ ធាតូហិ សង្ខិបិត្វា’’តិ.

កថំ បន ឆសុ ឆសុ ធាតូសុ អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ សមវរោធោតិ? សភាវនិស្សយទ្វារារម្មណសម្បយោគសាមញ្ញតោ. តត្ថ បឋមឆក្កេ តាវ បថវីតេជោវាយោធាតុយោ សភាវតោ ផោដ្ឋព្ពធាតុ. អាបោធាតុអាកាសធាតុយោ ធម្មធាតុឯកទេសោ. វិញ្ញាណធាតុ សត្តវិញ្ញាណធាតុយោ. ចតុធាតុគ្គហណេន ចេត្ថ តទាយត្តវុត្តិកា និស្សយាបទេសេន, វិញ្ញាណធាតុយា ទ្វារារម្មណភាវេន វា អវសិដ្ឋា រូបធាតុយោ សមវរុទ្ធា, វិញ្ញាណធាតុគ្គហណេន តំសម្បយោគតោ ធម្មធាតុឯកទេសោតិ ឯវំ សព្ពធាតុសមវរោធោ ទដ្ឋព្ពោ. ទុតិយេ ឆបិ ធាតុយោ សភាវតោ, ធម្មាយតនេកទេសោ, តំសម្បយោគតោ សត្តវិញ្ញាណធាតុយោ, យថារហំ តេសំ និស្សយទ្វារារម្មណភាវតោ អវសិដ្ឋធាតុយោ សមវរុទ្ធា. តតិយឆក្កេបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមេត្ថ ឆសុ ឆសុ ធាតូសុ អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ សមវរោធោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពា ធាតុយោ ឆហិ ឆហិ ធាតូហិ សង្ខិបិត្វា’’តិ.

សុញ្ញោតិ អត្តសុញ្ញោ, តេន សសភាវតាយ ច ឥធ ធាតុវោហារោតិ អាហ ‘‘សុញ្ញេ សភាវមត្តេ និរុឡ្ហោ ធាតុសទ្ទោ’’តិ. តំតំភូតវិវិត្តតា រូបបរិយន្តោវ អាកាសោតិ យេហិ វិវិត្តោ, យេសញ្ច បរិច្ឆេទោ, តេហិ អសម្ផុដ្ឋតា តេសំ ព្យាបកភាវេ សតិ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ចតូហិ មហាភូតេហិ អព្យាបិតភាវោ’’តិ. បរិច្ឆិន្នវុត្តីនិ ហិ ភូតានីតិ.

១៧៣. អវយវវិនិមុត្តោ សមុទាយោ នាម កោចិ នត្ថីតិ បុរិមត្ថំ អសម្ភាវេន្តោ ‘‘ទ្វេ ឯវ វា’’តិអាទិនា សមុទាយេន វិនា ទុតិយត្ថមាហ. បច្ចត្តំ អត្តនិ ជាតតន្តិ បាដិបុគ្គលិកតំ.

បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោតិ វា លោមាទិឥតរកោដ្ឋាសេហិ អសម្មិស្សោ វិសុំ ឯកោ បថវីកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ.

បយោគន្តិ ភាវនាបយោគំ. វីរិយន្តិ ភាវនានិប្ផាទកំ ឧស្សាហំ. អាយូហនន្តិ តាទិសំ ចេតនំ.

ធាតុបដិក្កូលវណ្ណមនសិការានន្តិ ធាតុមនសិការបដិក្កូលមនសិការវណ្ណមនសិការានំ. អព្យាបារតាយាតិ ‘‘អហមេតំ និប្ផាទេមិ, មម ឯសា និប្ផាទនា’’តិ ចេតនារហិតតាយ. ករោន្តីតិ អាភោគបច្ចវេក្ខណានិ ឧប្បាទេន្តិ.

លក្ខណវសេនាតិ សភាវវសេន. សោ បន យស្មា បថវីធាតុយា កក្ខឡខរតា ហោតីតិ អាហ ‘‘កក្ខឡំ ខរិគតន្តិអាទិវចនំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ.

វេកន្តកំ នាម សព្ពលោហច្ឆេទនសមត្ថំ លោហំ. តថា ហិ តំ វិកន្តតិ ឆិន្ទតីតិ វិកន្តំ, វិកន្តមេវ វេកន្តកន្តិ វុច្ចតិ. លោហសទិសន្តិ លោហាការំ លោហមលំ វិយ ឃនសហិតំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. តាបេត្វា តាឡិតំ បន ឆិន្នំ ឆិន្នំ ហុត្វា វិសរតិ, មុទុ មដ្ឋំ កម្មនិយំ វា ន ហោតិ, តេន ‘‘លោហវិជាតី’’តិ វុច្ចតីតិ. តិបុតម្ពាទីហីតិ តិបុតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ កំសលោហំ, សីសតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ វដ្ដលោហំ, ជសទតម្ពេ មិស្សេត្វា កតំ អារកូដំ. យំ បន កេវលំ ជសទធាតុវិនិគ្គតំ, យំ ‘‘បិត្តល’’ន្តិបិ វទន្តិ, តំ ឥធ នាធិប្បេតំ, យថាវុត្តមិស្សកមេវ បន គហេត្វា ‘‘កិត្តិម’’ន្តិ វុត្តំ.

និទស្សនមត្តន្តិ មុត្តានំ ជាតិតោ អនេកភេទត្តា វុត្តំ. តថា ហិ ហត្ថិកុម្ភំ វរាហទាឋំ ភុជង្គសីសំ វលាហកូដំ វេណុបព្ពំ មច្ឆសិរោ សង្ខោ សិប្បីតិ អដ្ឋ មុត្តាយោនិយោ. តត្ថ ហត្ថិកុម្ភជា បីតវណ្ណា បភាហីនា. វរាហទាឋជា វរាហទាឋវណ្ណាវ. ភុជង្គសីសជា នីលាទិវណ្ណា សុវិសុទ្ធា, វដ្ដលា ច. វលាហកជា ភាសុរា ទុព្ពិភាគរូបា រត្តិភាគេ អន្ធការំ វិធមន្តា តិដ្ឋន្តិ, ទេវូបភោគា ឯវ ហោន្តិ. វេណុបព្ពជា ការផលសមានវណ្ណា, ន ភាសុរា, តេ ច វេឡវោ អមនុស្សគោចរេ ឯវ បទេសេ ជាយន្តិ. មច្ឆសីសជា បាឋីនបិដ្ឋិសមានវណ្ណា, វដ្ដលា, លឃវោ ច ហោន្តិ បភាវិហីនា, តេ ច មច្ឆា សមុទ្ទមជ្ឈេយេវ ជាយន្តិ. សង្ខជា សង្ខោរច្ឆវិវណ្ណា, កោលប្បមាណាបិ ហោន្តិ បភាវិហីនាវ. សិប្បិជា បន បភាវិសេសយុត្តាវ ហោន្តិ នានាសណ្ឋានា. ឯវំ ជាតិតោ អដ្ឋវិធាសុ មុត្តាសុ យា មច្ឆសង្ខសិប្បិជា, តា សាមុទ្ទិកា. ភុជង្គជាបិ កាចិ សាមុទ្ទិកាតិ វទន្តិ, ឥតរា អសាមុទ្ទិកា. តេន វុត្តំ ‘‘សាមុទ្ទិកមុត្តាតិ និទស្សនមត្តមេតំ, សព្ពាបិ បន មុត្តា មុត្តា ឯវា’’តិ. ពហុលតោ វា អដ្ឋកថាយំ ឯតំ វុត្តំ ‘‘មុត្តាតិ សាមុទ្ទិកមុត្តា’’តិ. ពហុលញ្ហិ លោកេ សាមុទ្ទិកាវ មុត្តា ទិស្សន្តិ. តត្ថាបិ សិប្បិជាវ, ឥតរា កទាចិ កាចីតិ.

១៧៤. ឥធ នត្ថិ និយមោ កេវលំ ទ្រវភាវស្សេវ អធិប្បេតត្តា.

១៧៥. និសិតភាវេនាតិ សន្តាបនាទិវសប្បវត្តេន តិខិណភាវេន. ឧស្មាការញ្ហិ និសានំ ឥធ និសិតភាវោ. បាកតិកោតិ សាភាវិកោ កាយុស្មាតិ អធិប្បេតោ. សទាតិ សព្ពកាលំ យាវ ជីវិតិន្ទ្រិយំ បវត្តតិ. បេតគ្គិ និជ្ឈាមតណ្ហិកបេតគ្គិ. ឥធាតិ ពាហិរតេជោធាតុកថាយំ.

១៧៦. វាយនំ ពីជនំ, តំ បន ថាមសា បវត្តីតិ អាហ ‘‘សវេគគមនវសេនា’’តិ. សមុទីរណំ អល្លបរិសោសនំ, ភូតសង្ឃាតស្ស ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវោ វា.

១៧៧. ភិត្តិច្ឆិទ្ទាទិវសេន លព្ភមានំ អជដាកាសំ និស្សាយេវ បរិច្ឆេទាកាសស្ស បរិកម្មករណន្តិ អាហ ‘‘អជដាកាសស្ស ច កថិតត’’ន្តិ.

១៧៩. សុខទុក្ខផោដ្ឋព្ពសមុដ្ឋាបនបច្ចយភាវេនាតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋផោដ្ឋព្ពានំ និព្ពត្តកភូតេន បច្ចយភាវេន. កស្ស បន សោ បច្ចយភាវោតិ អាហ ‘‘សរីរដ្ឋកឧតុស្សា’’តិ. បច្ចយភាវេនាតិ ច ហេតុម្ហិ ករណវចនំ. តេន ហិ ការណភូតេន សុខទុក្ខផោដ្ឋព្ពានំ យថាវុត្តសមត្ថតា ហោតីតិ. ‘‘តថេវា’’តិ ឥមិនា ‘‘យថាពលំ សរីរេកទេសសកលសរីរ’’ន្តិ ឥទំ អនុកឌ្ឍតិ. ឯវន្តិ អត្តនោ ផលូបចារសិទ្ធេន ផរណប្បការេន. ឯតេសន្តិ សុខាទីនំ. ‘‘ឱឡារិកប្បវត្តិ ឯវ វា ផរណ’’ន្តិ ឥមិនា និរុបចារំ ឯតេសំ ផរណដ្ឋំ ទស្សេតិ. ឧភយវតោតិ សុខទុក្ខវតោ, សោមនស្សទោមនស្សវតោ ច, ផរណាផរណដ្ឋានវតោ វា.

១៨១. ឯត្ថ វុត្តំ សង្កប្បន្តិ ឯតស្មិំ ‘‘សង្កប្បោ កាមោ’’តិអាទិកេ (មហានិ. ១; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨) និទ្ទេសបទេសេ វុត្តំ សង្កប្បំ. តត្ថ ហិ កិលេសកាមោវ ‘‘សង្កប្បរាគោ បុរិសស្ស កាមោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៦.៦៣; កថា. ៥១៣) វិយ. វត្ថុកាមស្ស តថា តថា សង្កប្បនតោ បរិកប្បនតោ ‘‘សង្កប្បោ’’តិ វុត្តោ, ន វិតក្កោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ វុត្តោ. ដីកាយំ បន វិតក្កវសេន អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សោបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រាបិ បុរិមោ ឯវត្ថោ អធិប្បេតោតិ ចេ, សម្បិណ្ឌនត្ថោ បិ-សទ្ទោ និរត្ថកោ សិយា, ‘‘កិលេសសន្ថវសម្ភវតោ’’តិ ច ន វត្តព្ពំ សិយា, បរតោ ច ‘‘ព្យាបាទវចនេន ព្យាបាទវិតក្កំ ទស្សេតី’’តិ វក្ខតិ. កិលេសកាមោ វិភត្តោ កិលេសសម្បយុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. កាមបដិពទ្ធាតិ ឯត្ថ កាម-សទ្ទេន វត្ថុកាមាបិ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

១៨២. ឧភយត្ថ ឧប្បន្នោតិ សត្តេសុ, សង្ខារេសូតិ ឧភយត្ថ ឧប្បន្នោ, សត្តាការោ, សង្ខារាការោតិ វា អារម្មណស្ស ឧភយាការគ្គហណវសេន ឧប្បន្នោ. កម្មបថវិសេសោ, កម្មបថវិនាសកោ ច កម្មបថភេទោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អភិជ្ឈាសំយោគេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តថា វិហិំសាយ វិហិំសាវិតក្កំ ទស្សេតីតិ យោជនា. វិហិំសាយាតិ ច វិហិំសាវចនេនាតិ អត្ថោ. យថាសម្ភវំ បាណាតិបាតាទិវសេនាតិ អាទិ-សទ្ទេន អទិន្នាទានមុសាវាទបេសុញ្ញផរុសវាចាសម្ផប្បលាបេ សង្គណ្ហាតិ. សព្ព…បេ… សង្គាហកេហិ កាមនេក្ខម្មធាតូហិ. ទ្វេ ទ្វេតិ ព្យាបាទវិហិំសាធាតុយោ, អព្យាបាទអវិហិំសាធាតុយោ ច. ‘‘ឯត្ថាតិ បនា’’តិអាទិនា សំកិលេសវោទានានំ សង្ករភាវស្ស អនិដ្ឋាបជ្ជនស្ស ច ទស្សនេន បុរិមំយេវ អត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន សម្បាទេតិ.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.